Η τελική ευθεία

Το Πρόγραμμα Μανχάταν εξελίχθηκε σε μια τεράστια επιστημονική και βιομηχανική προσπάθεια, που απασχόλησε πάνω από 120.000 άτομα και στοίχισε περίπου 2 δισεκατομμύρια δολάρια της εποχής. Στο Όγδοο Μέρος είδαμε πώς ο Γκρόουβς ανέλαβε το έργο και πώς χτίστηκαν στο Όουκ Ριτζ και στο Χάνφορντ οι εγκαταστάσεις που θα έδιναν τα δύο σχάσιμα υλικά της βόμβας, το ουράνιο-235 και το πλουτώνιο-239. Σε αυτό το Μέρος εξετάζουμε πώς τα δύο υλικά έγιναν όπλα.

Το ουράνιο-235 αποτελεί μόλις 0,7% του φυσικού ουρανίου, και ο διαχωρισμός του από το ουράνιο-238 ήταν η μεγαλύτερη τεχνική δυσκολία του προγράμματος. Τα δύο ισότοπα έχουν τις ίδιες χημικές ιδιότητες και διαφέρουν μόνο στο ελάχιστα μικρότερο βάρος του ουρανίου-235, οπότε ο διαχωρισμός έπρεπε να γίνει με φυσικές μεθόδους. Από τις τέσσερις μεθόδους που εξετάστηκαν στην αρχή (φυγοκέντρηση, ηλεκτρομαγνητικός διαχωρισμός, αέρια διάχυση και θερμοδιάχυση), η φυγοκέντρηση εγκαταλείφθηκε όταν ο Γκρόουβς ενημέρωσε τον Κόναντ, στις 19 Ιανουαρίου 1944, ότι η επέκταση του έργου δεν δικαιολογούνταν. Οι άλλες τρεις οδήγησαν στα εργοστάσια Y-12, K-25 και S-50 του Όουκ Ριτζ (βλ. Όγδοο Μέρος).¹

Ο δεύτερος δρόμος ήταν το πλουτώνιο, που παράγεται από το άφθονο ουράνιο-238 μέσα σε πυρηνικούς αντιδραστήρες. Το στοιχείο παράχθηκε και απομονώθηκε για πρώτη φορά στις 14 Δεκεμβρίου 1940, στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ, από τους Γκλεν Σίμποργκ (1912–1999), Έντουιν Μ. ΜακΜίλαν (1907–1991), Τζόζεφ Κένεντι (1916–1957) και Άρθουρ Γουόλ (1917–2006). Βομβάρδισαν ουράνιο-238 με πυρήνες δευτερίου σε κύκλοτρο 60 ιντσών (152,4 cm) και, μέσω νεπτουνίου-238, πήραν πλουτώνιο-238 (94 πρωτόνια, 144 νετρόνια). Το πλουτώνιο-238 όμως δεν σχάζεται εύκολα, γι’ αυτό δεν χρησίμευσε στη βόμβα.

Το πλουτώνιο-239 (94 πρωτόνια, 145 νετρόνια) ανακαλύφθηκε από τον Σίμποργκ το 1941. Το έγγραφο με την ανακάλυψη στάλθηκε στο περιοδικό Physical Review τον Μάρτιο του 1941, αλλά αποσύρθηκε πριν δημοσιευθεί, όταν έγινε φανερό ότι το πλουτώνιο-239 σχάζεται εύκολα με νετρόνια και μπορούσε να χρησιμεύσει σε ατομική βόμβα. Η δημοσίευση καθυστέρησε για λόγους ασφαλείας ως ένα χρόνο μετά το τέλος του πολέμου. Εκείνη την εποχή το πλουτώνιο αναφερόταν συχνά με τον κωδικό «49»: το 4 ήταν το τελευταίο ψηφίο του ατομικού αριθμού 94 και το 9 το τελευταίο ψηφίο του 239.

Πριν υλοποιηθεί η παραγωγή πλουτωνίου σε μεγάλη κλίμακα, έπρεπε να αποδειχθεί ότι μια ελεγχόμενη αλυσιδωτή αντίδραση είναι εφικτή. Αυτό έγινε στις 2 Δεκεμβρίου 1942, όταν ο Φέρμι και η ομάδα του στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο έθεσαν σε λειτουργία τον CP-1, τον πρώτο πυρηνικό αντιδραστήρα (βλ. Όγδοο Μέρος).

Η παραγωγή των δύο υλικών δεν έλυνε όμως το κύριο πρόβλημα, που ήταν να γίνουν όπλο. Στο Λος Άλαμος ο Οπενχάιμερ είχε συγκεντρώσει τους επιστήμονες που θα σχεδίαζαν τη βόμβα. Το ουράνιο-235 μπορούσε να φτάσει σε υπερκρίσιμη μάζα με τη μέθοδο τύπου πυροβόλου (gun-type), που χρησιμοποιήθηκε στη βόμβα Little Boy. Το πλουτώνιο, επειδή περιείχε και ένα ανεπιθύμητο ισότοπο, το πλουτώνιο-240, απαιτούσε μια πολύ δυσκολότερη λύση, την ενδόρρηξη, που εφαρμόστηκε στη βόμβα Fat Man.

Η μέθοδος τύπου πυροβόλου και η ιδέα της ενδόρρηξης (1943)

Όταν ο Σέρμπερ περιέγραψε στους επιστήμονες του Λος Άλαμος, τον Απρίλιο του 1943, τη δουλειά που τους περίμενε (βλ. Όγδοο Μέρος), η μέθοδος που κυριαρχούσε για τη δημιουργία υπερκρίσιμης μάζας ήταν η πιο απλή. Ένα τεμάχιο σχάσιμου υλικού θα εκτοξευόταν μέσα σε κάνη προς μια υποκρίσιμη σφαίρα του ίδιου υλικού, και η ένωσή τους θα ξεπερνούσε την κρίσιμη μάζα. Αυτή ήταν η μέθοδος τύπου πυροβόλου.² Το δύσκολο σημείο ήταν ο χρόνος. Αν οι δύο μάζες πλησίαζαν αργά, η αλυσιδωτή αντίδραση θα ξεκινούσε πριν ενωθούν πλήρως, η μάζα θα διαλυόταν νωρίς και θα απέδιδε ελάχιστο μέρος της ενέργειάς της. Για να αποφευχθεί αυτό, η σχετική ταχύτητα των δύο τεμαχίων έπρεπε να φτάνει τα 1.000 περίπου μέτρα το δευτερόλεπτο, ενώ το ταχύτερο πυροβόλο που διέθετε τότε ο αμερικανικός στρατός εκτόξευε το βλήμα του με περίπου 960 μέτρα το δευτερόλεπτο.³

Ο Σέρμπερ ανέφερε και άλλους, πιο ασυνήθιστους τρόπους για να αποκτηθεί κρίσιμη μάζα, που δεν είχαν ακόμη αναλυθεί. Ένας από αυτούς ήταν να στερεωθούν τα τεμάχια σε δακτύλιο και να σπρωχτούν προς το κέντρο με εκρηκτικά.⁴ Η ιδέα δεν ήταν εντελώς καινούργια. Ο Τόλμαν είχε γράψει στον Οπενχάιμερ στις 27 Μαρτίου 1943 για τη χρήση εκρηκτικών που θα συμπίεζαν ένα κέλυφος μέχρι την κρίσιμη μάζα, και αυτό είναι το παλαιότερο γραπτό ίχνος της ενδόρρηξης που σώζεται.⁵ Ο Σέρμπερ υποστήριξε αργότερα ότι είχε συζητήσει την ιδέα με τον Τόλμαν από το καλοκαίρι του 1942 και ότι είχαν γράψει σχετικό υπόμνημα.⁶ Όμως η ιδέα έμενε στο περιθώριο, ώσπου τον Απρίλιο του 1943 ο Σεθ Νέντερμαγιερ (Seth Henry Neddermeyer, 1907–1988), νεαρός φυσικός από το Εθνικό Γραφείο Προτύπων των ΗΠΑ, σε μια διάλεξη ενός ειδικού στον οπλισμό πρότεινε να συγκεντρωθεί το σχάσιμο υλικό χωρίς εκτόξευση βλήματος, με ενδόρρηξη (implosion): μια κοίλη σφαίρα από ξεχωριστά τεμάχια, γύρω από την οποία θα τοποθετούνταν συμβατικά εκρηκτικά που θα τα έσπρωχναν προς το κέντρο.⁷ Ο όρος «ενδόρρηξη» συνδέθηκε με το όνομά του.⁸

Η πρόταση βρήκε αντιρρήσεις από παντού. Η πρώτη θεωρητική μελέτη του Νέντερμαγιερ δέχτηκε επίθεση από τον Φέρμι και τον Μπέτε: πώς θα γινόταν το κρουστικό κύμα απόλυτα σφαιρικό;⁹ Ο Οπενχάιμερ ήταν επιφυλακτικός, συμφώνησε όμως ότι το θέμα άξιζε έρευνα και συγκρότησε στη Διεύθυνση Οπλισμού ομάδα πειραμάτων ενδόρρηξης, με επικεφαλής τον Νέντερμαγιερ.¹⁰ Η ομάδα του είχε λιγότερους από δώδεκα ανθρώπους και ήταν η μικρότερη της διεύθυνσης. Επικεφαλής της Διεύθυνσης Οπλισμού ήταν ο Πάρσονς, που έδινε στην ενδόρρηξη χαμηλή προτεραιότητα και στήριζε τη μέθοδο τύπου πυροβόλου, που ήταν πιο γνωστή.¹¹

Ο Σέρμπερ ονόμασε «Thin Man» την πιθανή βόμβα τύπου πυροβόλου, που θα ήταν μακριά και λεπτή, μήκους περίπου 5 μέτρων (17 ποδιών) και διαμέτρου 60 εκατοστών. Τη βόμβα ενδόρρηξης, αν αποδεικνυόταν εφικτή, την ονόμασε «Fat Man»: μήκους λίγο πάνω από 2,7 μέτρα και διαμέτρου 1,5 μέτρου.¹² Το πρώτο όνομα προέρχεται από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Ντάσιελ Χάμετ και τις ταινίες που ακολούθησαν, το δεύτερο από τον χαρακτήρα Κάσπαρ Γκούτμαν στην ταινία «Το γεράκι της Μάλτας».¹³ Τα ονόματα έγιναν και κάλυψη. Η Αεροπορία τα χρησιμοποιούσε για λόγους μυστικότητας, και στις τηλεφωνικές συνομιλίες οι αξιωματικοί προσπαθούσαν να δώσουν την εντύπωση ότι τροποποιούν B-29 για να μεταφέρουν τον πρόεδρο Ρούζβελτ (Thin Man) και τον πρωθυπουργό Τσόρτσιλ (Fat Man). Μόνο το B-29 είχε χώρο για τη Thin Man, και μόνο αν ενώνονταν ο μπροστινός και ο πίσω χώρος βομβών. Το μέγεθος της σφαιρικής βόμβας ενδόρρηξης περιοριζόταν από τη θύρα του χώρου βομβών, ύψους 64 ιντσών.¹⁴

Η ενδόρρηξη είχε πλεονεκτήματα που φάνηκαν σιγά σιγά. Ο Τέλερ κατάλαβε ότι ένα ισχυρό κρουστικό κύμα δεν θα έφερνε απλώς τα κομμάτια σε επαφή, αλλά θα συμπίεζε μια υποκρίσιμη μάζα πλουτωνίου σε τόσο μεγάλη πυκνότητα, ώστε να γίνει υπερκρίσιμη. Η υπερκρίσιμη μάζα θα επιτυγχανόταν έτσι ταχύτερα και πιο αξιόπιστα.¹⁵ Η μέθοδος θα ήταν επίσης πιο αποδοτική και θα απαιτούσε λιγότερο υλικό.¹⁶ Στις 4 Ιουλίου 1943 ο Νέντερμαγιερ έκανε τις πρώτες δοκιμές σε ένα φαράγγι κοντά στο εργαστήριο: τύλιγε εκρηκτικά γύρω από κοντά τμήματα σωλήνων, ώστε οι σωλήνες να καταρρεύσουν προς τα μέσα. Έβγαιναν στραβοί και στριμμένοι, σημάδι ότι τα κρουστικά κύματα ήταν πολύ ασύμμετρα.¹⁷ Όταν παρουσίασε τα πρώτα στοιχεία στο εβδομαδιαίο σεμινάριο του εργαστηρίου, δεν εντυπωσίασε κανέναν. Ο Πάρσονς σχολίαζε με ειρωνεία ότι ο υφιστάμενός του πλησίαζε αυτό που ονόμαζε πείραμα του κουτιού μπίρας: το ζητούμενο ήταν αν θα μπορούσε να καταρρεύσει προς τα μέσα ένα κουτί χωρίς να πεταχτεί η μπίρα.¹⁸

Απροσδόκητη στήριξη ήρθε το φθινόπωρο του 1943, με την επίσκεψη του μαθηματικού Τζον φον Νόιμαν, στα τέλη Σεπτεμβρίου και τις αρχές Οκτωβρίου. Αφού μίλησε με τον Νέντερμαγιερ και έκανε υπολογισμούς, ο φον Νόιμαν δήλωσε ότι πίστευε πως η ενδόρρηξη μπορούσε να πετύχει. Πρότεινε εκρηκτικά με ειδικό σχήμα, που θα περιέβαλλαν σφαιρικά το υλικό, και υπολόγισε ότι η ομαλότητα της κατάρρευσης βελτιώνεται όσο μεγαλώνει ο λόγος της μάζας του εκρηκτικού προς τη μάζα που συμπιέζεται. Ο Τέλερ έκανε δικούς του υπολογισμούς και συμφώνησε.¹⁹ Ο φον Νόιμαν είχε υπολογίσει επίσης ότι το κρουστικό κύμα έπρεπε να είναι σφαιρικό με απόκλιση το πολύ 5%.²⁰ Ο Γκρόουβς, μόλις πληροφορήθηκε τα νέα, επέπληξε τον Πάρσονς που δεν τον είχε ενημερώσει και τον διέταξε να παρουσιάσει στην Επιτροπή Στρατιωτικής Πολιτικής, στις 3 Νοεμβρίου, γραπτή έκθεση για τα πλεονεκτήματα και τις δυσκολίες της μεθόδου.²¹ Στις 4 Νοεμβρίου ο Οπενχάιμερ ανέφερε στο συμβούλιο διοίκησης του εργαστηρίου ότι ο Γκρόουβς και ο Τόλμαν ήθελαν να «πιεστεί» η ενδόρρηξη και να ολοκληρωθεί σε έξι μήνες. Το συμβούλιο βρήκε το χρονοδιάγραμμα «λίγο αισιόδοξο».²²

Η κρίση του πλουτωνίου-240 (1944)

Για έναν χρόνο το εργαστήριο είχε οργανωθεί με την παραδοχή ότι τόσο το ουράνιο όσο και το πλουτώνιο θα χρησιμοποιούνταν σε βόμβα τύπου πυροβόλου.²³ Όμως το πλουτώνιο ήταν ένα υλικό που οι φυσικοί γνώριζαν μόνο από ίχνη. Τον Ιούλιο του 1943 ο Σίμποργκ έφερε από το Σικάγο, με τρένο και στη βαλίτσα του, ένα δείγμα μικρότερο από 200 μικρογραμμάρια, και τα πρώτα πυρηνικά πειράματα στο Λος Άλαμος έδειξαν ότι το πλουτώνιο εκπέμπει νετρόνια στη σχάση, και μάλιστα περισσότερα από το ουράνιο.²⁴ Στις 24 Ιουνίου 1943 ο Εμίλιο Σεγκρέ (Emilio Gino Segrè, 1905–1989) είχε μετρήσει στο πλουτώνιο του κυκλοτρονίου 5 αυθόρμητες σχάσεις ανά κιλό και δευτερόλεπτο, αριθμό που ταίριαζε με τη μέθοδο τύπου πυροβόλου. Τον Μάρτιο του 1944 ανέβασε την εκτίμηση σε 11.²⁵ Ο Σίμποργκ είχε προειδοποιήσει από το 1943 ότι το πλουτώνιο που παράγεται σε αντιδραστήρα μπορεί να περιέχει το ισότοπο πλουτώνιο-240, που σχηματίζεται όταν ένας πυρήνας πλουτωνίου-239 απορροφά ακόμη ένα νετρόνιο.²⁶ Είχε γράψει επίσης στον Οπενχάιμερ ότι οι προσμείξεις ελαφρών στοιχείων έπρεπε να μένουν κάτω από μία στα εκατό δισεκατομμύρια, αλλιώς το πλουτώνιο-239 δεν θα χρησίμευε σε βόμβα τύπου πυροβόλου, επειδή τα σωματίδια άλφα του πλουτωνίου, όταν χτυπούν ελαφρά στοιχεία, ελευθερώνουν νετρόνια.²⁷

Την άνοιξη του 1944 έφτασε στο Λος Άλαμος το πρώτο μισό γραμμάριο πλουτωνίου από τον αντιδραστήρα X-10 του Όουκ Ριτζ.²⁸ Τα δείγματα εξέτασε ο Σεγκρέ με την ομάδα του. Για τα πειράματα χρησιμοποιούσαν από τον Ιούνιο του 1943 ένα παλιό ξύλινο καλύβι δασοφύλακα στο φαράγγι Παχαρίτο (Pajarito Canyon), τουλάχιστον 22 χιλιόμετρα από το εργαστήριο, γιατί χρειάζονταν ησυχία και προστασία από τις ακτινοβολίες των άλλων πειραμάτων.²⁹ Τα αποτελέσματα ήταν δυσάρεστα. Ο ρυθμός της αυθόρμητης σχάσης στο πλουτώνιο του X-10 ήταν πολύ μεγαλύτερος από ό,τι στα δείγματα των κυκλοτρονίων (περισσότερες από 50 σχάσεις ανά κιλό και δευτερόλεπτο, σύμφωνα με τις μετρήσεις του Απριλίου 1944), και αυτό αποδόθηκε στο πλουτώνιο-240. Όσο περισσότερο έμενε το πλουτώνιο στον αντιδραστήρα, τόσο υψηλότερο γινόταν το ποσοστό του πλουτωνίου-240.³⁰ Το πλουτώνιο των μεγάλων αντιδραστήρων του Χάνφορντ, που θα λειτουργούσαν με πιο έντονη ακτινοβολία, θα ήταν ακόμη πιο μολυσμένο.³¹

Στη μέθοδο τύπου πυροβόλου η μάζα γινόταν κρίσιμη σε περίπου ένα δέκατο του χιλιοστού του δευτερολέπτου. Οι υπολογισμοί έδειξαν ότι τα νετρόνια του πλουτωνίου-240 θα πλημμύριζαν τη μάζα πριν αυτή φτάσει στη σωστή διάταξη. Η βόμβα θα πυροδοτούνταν πρόωρα και η έκρηξη θα ήταν ελάχιστη και ατελής (fizzle). Χρειαζόταν μηχανισμός που να φέρνει τη μάζα σε κρίσιμη κατάσταση τουλάχιστον εκατό φορές ταχύτερα.³² Η άλλη λύση ήταν να καθαριστεί το πλουτώνιο-239 από το πλουτώνιο-240. Τα δύο ισότοπα διαφέρουν μόνο κατά ένα νετρόνιο, και ο διαχωρισμός τους θα ήταν ακόμη δυσκολότερος από εκείνον του ουρανίου-235 από το ουράνιο-238.³³ Οι εγκαταστάσεις θα στοίχιζαν πάρα πολύ και θα χρειάζονταν ίσως έναν χρόνο.³⁴

Οι επιστήμονες επανέλαβαν τα πειράματα τον Μάιο και τον Ιούνιο για να είναι απολύτως βέβαιοι, και δεν ήθελαν πάντα να πιστέψουν όσα έβρισκαν.³⁵ Ο Μπάχερ, που βρέθηκε στο Σικάγο από τις 31 Μαΐου ως τις 8 Ιουνίου, θυμόταν ότι ο Κόμπτον, μόλις άκουσε τα νέα, έγινε άσπρος σαν το χαρτί. Ο Γκρόουβς ανησυχούσε για το απόρρητο και δεν είχε ενημερώσει το Μεταλλουργικό Εργαστήριο του Σικάγο. Όταν ο Μπάχερ ζήτησε άδεια, επέτρεψε να το μάθουν έξι άνθρωποι. Ο Μπάχερ ήταν βέβαιος ότι μέσα σε μισή ώρα θα το ήξερε όλο το εργαστήριο.³⁶ Στις 4 Ιουλίου ο Οπενχάιμερ παρουσίασε τα στοιχεία στο σεμινάριο του Λος Άλαμος, και ορισμένες ακόμη δοκιμές τις επόμενες ημέρες δεν άφησαν καμία αμφιβολία ότι το πλουτώνιο δεν μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σε βόμβα τύπου πυροβόλου.³⁷

Στις 17 Ιουλίου ο Γκρόουβς πέταξε στο Σικάγο και συγκέντρωσε εκεί τον Οπενχάιμερ, τον Κόναντ, τον Κόμπτον, τον Φέρμι και τον Νίκολς.³⁸ Ο Κόναντ πρότεινε μια ενδιάμεση λύση: μια βόμβα ενδόρρηξης με μείγμα ουρανίου και πλουτωνίου, με απόδοση λίγων εκατοντάδων τόνων TNT, ώστε το εργαστήριο να αποκτήσει πείρα και να προχωρήσει αργότερα σε ισχυρότερο όπλο. Ο Οπενχάιμερ την απέρριψε, επειδή θα σπαταλούσε χρόνο και πόρους χωρίς να δικαιολογεί το κόστος, και υποστήριξε βόμβα ενδόρρηξης πλήρους ισχύος με πλουτώνιο. Ο Γκρόουβς τελικά υποχώρησε μπροστά στον διευθυντή του εργαστηρίου.³⁹ Την επομένη ο Οπενχάιμερ έγραψε ότι έπρεπε να σταματήσει η εντατική προσπάθεια για μεγαλύτερη καθαρότητα του πλουτωνίου και να στραφεί η προσοχή σε μεθόδους δημιουργίας κρίσιμης μάζας που δεν απαιτούν χαμηλό υπόβαθρο νετρονίων. Στη μέθοδο της ενδόρρηξης, έγραψε, έπρεπε να δοθεί υπέρτατη προτεραιότητα.⁴⁰

Ο Οπενχάιμερ διέταξε να σταματήσει αμέσως κάθε εργασία για το πλουτώνιο σε βόμβα τύπου πυροβόλου. Ζήτησε όμως να μην καταστραφεί τίποτα από όσα είχαν γίνει, μήπως μια μελλοντική ανακάλυψη δικαίωνε τη δουλειά αυτή.⁴¹ Το σχέδιο Thin Man εγκαταλείφθηκε.⁴² Για τον Γκρόουβς το δίλημμα ήταν σκληρό. Αν η ενδόρρηξη αποτύγχανε, το πλουτώνιο του Χάνφορντ θα ήταν άχρηστο και η επένδυση, περίπου 350 εκατομμυρίων δολαρίων, θα χανόταν.⁴³ Αν πάλι σταματούσε την κατασκευή και η ενδόρρηξη πετύχαινε, δεν θα υπήρχε πλουτώνιο για να τροφοδοτηθεί η βόμβα. Προτίμησε να συνεχίσει με τον ίδιο επείγοντα ρυθμό, και ο Νίκολς θαύμασε αργότερα το θάρρος της απόφασης.⁴⁴

Οι φυσικοί αναρωτήθηκαν αν οι Γερμανοί είχαν ήδη συναντήσει και λύσει το ίδιο πρόβλημα. Ο Ράμπι θυμόταν ότι κατέληξαν πως οι Γερμανοί μπορεί να βρίσκονταν στο ίδιο σημείο με αυτούς ή και πιο μπροστά, και ότι δεν ήθελαν να χάσουν ούτε μία μέρα.⁴⁵ Στην πραγματικότητα οι Γερμανοί δεν είχαν φτάσει ούτε κοντά σε αυτό το σημείο (βλ. Έκτο Μέρος). Ο Οπενχάιμερ, κλονισμένος από την αποτυχία του πλουτωνίου στη μέθοδο τύπου πυροβόλου, σκέφτηκε να παραιτηθεί, αλλά ο Μπάχερ τον έπεισε σε μακριούς περιπάτους ότι ήταν απαραίτητος.⁴⁶

Η μέθοδος τύπου πυροβόλου έμεινε μόνο για το ουράνιο. Ο Σεγκρέ είχε δείξει ήδη τον Δεκέμβριο του 1943 ότι, αν εξαλειφθεί η κοσμική ακτινοβολία, οι υποκρίσιμες μάζες ουρανίου δεν χρειάζεται να ενωθούν τόσο γρήγορα, ούτε το ουράνιο να είναι τόσο καθαρό. Το πυροβόλο μπορούσε έτσι να γίνει πιο κοντό και ελαφρύ.⁴⁷ Από αυτό το σχέδιο προήλθε η Little Boy, που πήρε το όνομά της επειδή ήταν μικρότερη από τη Thin Man.⁴⁸ Το καλοκαίρι του 1944 ο Οπενχάιμερ συγκέντρωσε τις εργασίες για το πυροβόλο ουρανίου στην ομάδα πυροβόλων της Διεύθυνσης Οπλισμού, με επικεφαλής τον γεωφυσικό του Χάρβαρντ Φράνσις Μπέρτς (Albert Francis Birch, 1903–1992). Επειδή η ενδόρρηξη παρέμενε αβέβαιη, ο Μπέρτς και η ομάδα του έθεσαν εξαιρετικά συντηρητικές προδιαγραφές και έλεγξαν τη βόμβα με επανειλημμένες δοκιμές. Ο σχεδιασμός «πάγωσε» τον Φεβρουάριο του 1945, και τα εξαρτήματα κατασκευάστηκαν σε τρία ανεξάρτητα εργοστάσια, ώστε καμία εταιρεία να μη γνωρίζει ολόκληρο το σχέδιο.⁴⁹ Δοκιμές με πρωτότυπα ουρανίου-235 στα τέλη του 1944 άμβλυναν τις αμφιβολίες για τη μέθοδο.⁵⁰

Η αναδιοργάνωση του Λος Άλαμος (1944)

Για την ενδόρρηξη είχε βρεθεί ήδη ο άνθρωπος που θα ηγούνταν της προσπάθειας. Ο Οπενχάιμερ είχε πείσει τον Τζορτζ Κιστιακόφσκι (George Bogdan Kistiakowsky, 1900–1982), χημικό και ειδικό στα εκρηκτικά, που πηγαινοερχόταν ως σύμβουλος, να έρθει στο Λος Άλαμος με πλήρες ωράριο. Έγινε μόνιμο μέλος του προσωπικού στις 16 Φεβρουαρίου 1944.⁵¹ Στη Διεύθυνση Οπλισμού βρέθηκε στη μέση μιας σύγκρουσης ανάμεσα στον Πάρσονς, που διοικούσε σαν στρατιωτικός, και τον Νέντερμαγιερ, που δούλευε μόνος σε μια γωνιά. Όπως είπε ο ίδιος, οι δυο τους δεν συμφωνούσαν ποτέ σε τίποτα και δεν ήθελαν να παρεμβαίνει ο ίδιος.⁵²

Ο Οπενχάιμερ είχε χάσει την υπομονή του με τον Νέντερμαγιερ, που δούλευε σαν να επρόκειτο για συνηθισμένη έρευνα και όχι για πολεμική έρευνα. Ο Κιστιακόφσκι κατέληξε ότι δεν μπορούσε να δουλέψει ούτε με τον Νέντερμαγιερ και προσφέρθηκε να παραιτηθεί. Ο Οπενχάιμερ αρνήθηκε και του ζήτησε να αναλάβει ο ίδιος την ενδόρρηξη. Στις 13 Ιουνίου ο Κιστιακόφσκι υπέβαλε σχέδιο αναδιοργάνωσης και στις 15 Ιουνίου, σε μια επώδυνη συνάντηση, ο Οπενχάιμερ ενημέρωσε τον Νέντερμαγιερ ότι θα έμενε ως ανώτερος τεχνικός σύμβουλος και μέλος της συντονιστικής επιτροπής για την ενδόρρηξη.⁵³ Ο Νέντερμαγιερ θεώρησε αργότερα τον Οπενχάιμερ «πνευματικό σνομπ», που μπορούσε να ταπεινώσει κάποιον ολοσχερώς.⁵⁴

Τον Ιούλιο, με την κρίση του πλουτωνίου-240 σε εξέλιξη, ο Οπενχάιμερ προχώρησε σε βαθύτερη αναδιοργάνωση. Στις 17 Ιουλίου ανακοίνωσε δύο νέες διευθύνσεις και στις 14 Αυγούστου όρισε γραπτά τα καθήκοντά τους. Η Διεύθυνση G (Gadget), με επικεφαλής τον Μπάχερ, ανέλαβε την υδροδυναμική της ενδόρρηξης, με έμφαση στη συμμετρία, τη συμπίεση και τη συμπεριφορά των υλικών, καθώς και τις προδιαγραφές του περιβλήματος αδράνειας (tamper), του σχάσιμου υλικού και της πηγής νετρονίων. Η Διεύθυνση X (Explosives), με επικεφαλής τον Κιστιακόφσκι, ανέλαβε τα εκρηκτικά, τους εκρηκτικούς φακούς (explosive lenses) και τη μηχανική σχεδίαση της διάταξης των εκρηκτικών και των πυροδοτικών συστημάτων. Η πειραματική φυσική μετονομάστηκε σε Διεύθυνση R (Research) και την ανέλαβε ο Ουίλσον. Ο Γκρόουβς ήρθε δύο φορές στο Λος Άλαμος, στις 26 Ιουλίου και την 1η Αυγούστου, για να συζητήσει την αναδιοργάνωση.⁵⁵

Η επιλογή του Κιστιακόφσκι για τη Διεύθυνση X δεν άρεσε στον Πάρσονς, που ένιωσε ότι τον παρέκαμψαν. Από τότε οι σχέσεις των δύο ανδρών ήταν τεταμένες. Ο Πάρσονς είχε οδηγήσει την προσπάθεια για την ενδόρρηξη, παρά τα προβλήματα του Νέντερμαγιερ, και θεώρησε ότι ο Οπενχάιμερ τον πρόδωσε. Φοβόταν επίσης ότι ο διαχωρισμός των ευθυνών ανάμεσα σε δύο διευθύνσεις θα σπαταλούσε ανθρώπινο δυναμικό και θα έκανε το συντονισμό ανέφικτο. Έστειλε υπόμνημα στον Οπενχάιμερ και ζήτησε να ελέγχει ξανά και τις δύο βόμβες, τη Little Boy και το Fat Man.⁵⁶ Σύμφωνα με τους Bird και Sherwin, το αίτημα έγινε τον Σεπτέμβριο και αφορούσε ευρείες εξουσίες σε όλες τις πτυχές του σχεδιασμού της βόμβας ενδόρρηξης.⁵⁷ Ο Οπενχάιμερ αρνήθηκε, γιατί δεν είχε το δικαίωμα να παίρνει αποφάσεις που δεν είχαν γίνει κατανοητές και εγκριθεί από τους επιστήμονες που θα τις εκτελούσαν. Ο Πάρσονς αναγκάστηκε να δεχτεί τη νέα οργάνωση.

Από τη μικρή ομάδα του Νέντερμαγιερ το 1943, η ενδόρρηξη είχε φτάσει να απασχολεί περισσότερες από δεκατέσσερις ομάδες. Από τους 600 ανθρώπους της Διεύθυνσης X, σχεδόν 400 ήταν στρατιώτες του Ειδικού Αποσπάσματος Μηχανικών (Special Engineering Detachment, SED), νέοι με μερικές πανεπιστημιακές σπουδές και λίγοι με διδακτορικό, που ο Γκρόουβς είχε βρει ερευνώντας τους φακέλους εκατομμυρίων ανδρών. Παρότι έκαναν επαγγελματική δουλειά, ζούσαν ως απλοί φαντάροι σε στρατώνες με περίπου 3,7 τετραγωνικά μέτρα ανά άτομο. Στο εργοστάσιο εκρηκτικών οι στρατιώτες αποτελούσαν σύντομα πάνω από το 90% του εργατικού δυναμικού, και στο τέλος σχεδόν το μισό προσωπικό του εργαστηρίου φορούσε στολή.⁵⁸

Και στη θεωρητική πλευρά έγινε αλλαγή. Τον Ιανουάριο του 1944 είχε συσταθεί ομάδα θεωρίας της ενδόρρηξης υπό τον Τέλερ. Απορροφημένος από την υδρογονοβόμβα, ο Τέλερ αρνήθηκε να κάνει υπολογισμούς που χρειαζόταν ο Μπέτε και, τον Μάιο, αποσύρθηκε από την ενδόρρηξη. Ένα μέλος της ομάδας, ο Ρόμπερτ Κρίστι (Robert Frederick Christy, 1916–2012), θυμόταν το 1986 ότι ο Τέλερ «δεν ήταν πολύ ομαδικός παίκτης».⁵⁹ Ο Οπενχάιμερ έφερε στη θέση του τον Πάιερλς, τον οποίο ο ίδιος και ο Μπέτε θεωρούσαν τον καλύτερο διαθέσιμο φυσικό για τη θεωρία της ενδόρρηξης, και τον Ιούνιο έδωσε στον Τέλερ μια ανεξάρτητη ομάδα για τη Super και άλλες εργασίες, με μία συνάντηση την εβδομάδα για να συζητούν.⁶⁰ Ο Μπέτε έγραψε αργότερα, το 1949, ότι ο Πάιερλς ήταν ο ικανότερος επικεφαλής ομάδας της Θεωρητικής Διεύθυνσης.⁶¹

Οι εκρηκτικοί φακοί και ο συμπαγής πυρήνας (1944–1945)

Μετά την κρίση του πλουτωνίου-240, η ενδόρρηξη δεν ήταν πια μία από τις επιλογές. Αν επρόκειτο να κατασκευαστεί βόμβα πλουτωνίου, έπρεπε να είναι βόμβα ενδόρρηξης, και ο Οπενχάιμερ αναγκάστηκε να στοιχηματίσει στη λύση αυτή χωρίς εναλλακτική.⁶² Το εμπόδιο ήταν η συμμετρία του κρουστικού κύματος. Ένας σημειακός πυροκροτητής δημιουργεί κύμα που απλώνεται σφαιρικά προς τα έξω, όπως οι κυματισμοί σε μια λίμνη όπου έπεσε βότσαλο. Αν τοποθετηθούν πολλοί πυροκροτητές κοντά ο ένας στον άλλον, τα κύματα συγκρούονται και παράγουν μια απρόβλεπτη τυρβώδη επιφάνεια, σαν όταν πέφτουν πολλά βότσαλα μαζί. Ο Νέντερμαγιερ είχε προσπαθήσει να το λύσει αλλάζοντας το σχήμα της γόμωσης, το είδος του εκρηκτικού και τον αριθμό και τη θέση των πυροκροτητών.⁶³ Τη λύση πρότεινε τον Απρίλιο του 1944 ο Βρετανός φυσικός Τζέιμς Τακ (James Tuck, 1910–1980), μέλος της βρετανικής αποστολής, που ήξερε από κοίλες γομώσεις (shaped charges) από τη δουλειά του στα αντιαρματικά βλήματα. Το πρόβλημα, είπε, δεν ήταν καινούργιο. Για να κατευθυνθεί όλη η δύναμη μιας γόμωσης προς το θωράκισμα, είχαν ήδη αναπτυχθεί εκρηκτικοί φακοί, που κατευθύνουν και εστιάζουν το κρουστικό κύμα όπως οι οπτικοί φακοί το φως. Ο οπτικός φακός αλλάζει την ταχύτητα του φωτός σε διαφορετικά σημεία του υλικού του και το συγκεντρώνει σε ένα σημείο. Ένας εκρηκτικός φακός αποτελείται από φορτία με διαφορετικές ταχύτητες έκρηξης, ώστε το κρουστικό κύμα να συγκεντρώνεται με τον ίδιο τρόπο. Αν η σφαίρα του πλουτωνίου περιβαλλόταν από τέτοιους φακούς, που θα πυροδοτούνταν ταυτόχρονα, το κρουστικό κύμα θα ήταν τέλεια σφαιρικό και θα κατευθυνόταν προς τον πυρήνα.⁶⁴ Ο Τακ φανταζόταν κάτι σαν σύγχρονη μπάλα ποδοσφαίρου από εξάγωνα και πεντάγωνα, καθένα από τα οποία θα ήταν μια ανεστραμμένη εκρηκτική πυραμίδα.⁶⁵

Ο φον Νόιμαν σχεδίασε φακό με εξωτερικό στρώμα εκρηκτικού που εκρήγνυται γρήγορα και εσωτερικό που εκρήγνυται πιο αργά. Τα δύο στρώματα λειτουργούσαν όπως ένας μεγεθυντικός φακός: μετέτρεπαν το κύμα που απλωνόταν προς τα έξω από κάθε πυροκροτητή σε κύμα που συγκλίνει προς το κέντρο, και ένα δεύτερο στρώμα γρήγορου εκρηκτικού το επιτάχυνε και το ενίσχυε.⁶⁶ Οι μαθηματικές μελέτες του Τζέφρι Τέιλορ (Geoffrey Ingram Taylor, 1886–1975), άλλου Βρετανού επιστήμονα που ήρθε στο Λος Άλαμος τον Μάιο του 1944, έδειξαν ότι όταν ένα βαρύ υλικό σπρώχνει ένα ελαφρύ το αποτέλεσμα είναι σταθερό, ενώ όταν ένα ελαφρύ σπρώχνει ένα βαρύ συμβαίνει το αντίθετο. Τα εκρηκτικά έπρεπε επομένως να ρυθμιστούν ανάλογα με το βάρος και την ποιότητα του περιβλήματος αδράνειας που περιέβαλλε τον πυρήνα και του ίδιου του πυρήνα.⁶⁷ Οι φακοί δεν έγιναν αμέσως δεκτοί ως λύση. Η ανάπτυξή τους φαινόταν πολύ πιο σύνθετη από την απλή προσπάθεια για ομοιόμορφο κρουστικό κύμα και οι υπολογισμοί υδροδυναμικής έδειχναν προς την άλλη κατεύθυνση. Σιγά σιγά όμως οι φυσικοί παραδέχθηκαν ότι οι φακοί ίσως ήταν η μοναδική λύση, και ότι θα χρειάζονταν πολλές δοκιμές για να πετύχουν.⁶⁸

Έπρεπε επίσης να πυροδοτούνται όλοι οι φακοί ακριβώς την ίδια στιγμή. Ο Άλβαρεζ και η ομάδα του τοποθέτησαν τα εκρηκτικά σε σχήμα μπάλας ποδοσφαίρου, με συνδυασμό εικοσαέδρου και δωδεκαέδρου, και, με σωστή καλωδίωση, όλα πυροδοτούνταν μέσα σε λίγα εκατοστά του μικροδευτερολέπτου.⁶⁹ Ο Άλβαρεζ πρότεινε να εξατμίζεται ένα λεπτό σύρμα με την εκφόρτιση ισχυρού πυκνωτή, ώστε να δημιουργείται ένα μικρό κρουστικό κύμα που θα πυροδοτούσε το εκρηκτικό. Οι δοκιμές του στις 28 Μαΐου 1944 επιβεβαίωσαν την ταυτοχρονία, αλλά αξιόπιστοι πυροκροτητές βρέθηκαν μόνο τον Μάιο του 1945.⁷⁰

Χρειαζόταν και ένας εκκινητής νετρονίων (initiator), που θα απελευθέρωνε μια ριπή νετρονίων τη στιγμή της μέγιστης συμπίεσης, ώστε η αλυσιδωτή αντίδραση να ξεκινά την κατάλληλη στιγμή και όχι νωρίτερα. Ο Σέρμπερ είχε προτείνει εκκινητή ήδη τον Απρίλιο του 1943, για τη βόμβα τύπου πυροβόλου. Τον εκκινητή της ενδόρρηξης σχεδίασε ο Μπέτε με πολώνιο, που εκπέμπει σωματίδια άλφα, και βηρύλλιο, που τα απορροφά και εκπέμπει νετρόνια, με τα δύο υλικά να έρχονται σε επαφή κατά την ενδόρρηξη. Το πολώνιο το παρήγαγε από τον Ιούλιο του 1943 η εταιρεία Monsanto στο Ντέιτον του Οχάιο, και τον Φεβρουάριο του 1945 ο Οπενχάιμερ χρειάστηκε να στείλει επείγουσα παραγγελία για περισσότερο.⁷¹ Ο σχεδιασμός του εκκινητή έμεινε ανοιχτός ως τον Απρίλιο του 1945. Στις 30 Απριλίου η επιτροπή των Μπέτε, Φέρμι και Κρίστι διάλεξε το σχέδιο «Urchin», και ο πρώτος εκκινητής ήταν έτοιμος στις 21 Ιουνίου.⁷²

Ο Πάρσονς δεν είχε εμπιστοσύνη στους φακούς. Τον Αύγουστο του 1944 προειδοποίησε ότι με εξαιρετικά καλή τύχη η ανάπτυξή τους θα ήταν έτοιμη σε πλήρη κλίμακα τον Φεβρουάριο του 1945, ενώ με αρκετά κακή τύχη θα κρατούσε το μεγαλύτερο μέρος του 1945.⁷³ Προτιμούσε δύο μεγάλα ημισφαίρια εκρηκτικού αντί για πολλά μικρά τεμάχια. Ο Κιστιακόφσκι απέρριψε την ιδέα, γιατί ήταν δύσκολο να χυτευτεί τόσο μεγάλο ημισφαίριο ομοιογενές και χωρίς ελαττώματα, και κάθε ημισφαίριο θα ζύγιζε έναν τόνο.⁷⁴ Ο Πάρσονς φοβόταν επίσης ότι η δοκιμή μιας βόμβας ενδόρρηξης θα καθυστερούσε την ολοκλήρωση του πυροβόλου και ότι κάποιοι τη θεωρούσαν επιστημονική κατάληξη του εργαστηρίου. Στις 9 Οκτωβρίου 1944 ο Οπενχάιμερ διαβίβασε την έκθεση του Πάρσονς στον Γκρόουβς με συνοδευτική επιστολή, όπου διαφωνούσε σε ορισμένα σημεία. Το εργαστήριο, έγραψε, είχε εντολή να παράγει όπλα, και η δοκιμή ήταν αναγκαίο βήμα για την παραγωγή τους, με τα χρονοδιαγράμματα και το ριζοσπαστικό σχέδιο της ενδόρρηξης που υπήρχαν.⁷⁵ Στις 2 Νοεμβρίου έγινε ειδική σύσκεψη και ο Οπενχάιμερ αποφάσισε να συνεχιστούν και οι δύο προσεγγίσεις, με φακούς και με ημισφαίρια.⁷⁶ Τον Ιανουάριο του 1945 η διαφωνία ξέσπασε μπροστά στον Γκρόουβς και τον Οπενχάιμερ. Ο Κιστιακόφσκι επέμεινε ότι χωρίς φακούς δεν γίνεται ενδόρρηξη και υποσχέθηκε ότι οι άνθρωποί του θα τους κατασκεύαζαν σύντομα. Ο Οπενχάιμερ τον υποστήριξε.⁷⁷

Στο μεταξύ το πλουτώνιο άρχιζε να φτάνει σε μεγαλύτερες ποσότητες. Τον Ιανουάριο του 1945 το εργαστήριο είχε μόνο 160 γραμμάρια από τον αντιδραστήρα του Όουκ Ριτζ, και το πρώτο πλουτώνιο από το Χάνφορντ έφτασε στις 2 Φεβρουαρίου.⁷⁸ Ο Κρίστι, μέλος της ομάδας δυναμικής της ενδόρρηξης στη θεωρητική διεύθυνση, είχε προτείνει από τον Σεπτέμβριο του 1944 συμπαγή πυρήνα πλουτωνίου αντί για κοίλο κέλυφος, που θα διατηρούσε καλύτερα το σχήμα του, με εκκινητή νετρονίων και ένα στρώμα ώθησης (pusher) που θα αντιστάθμιζε τυχόν ασυμμετρίες. Ό,τι κέρδιζε ο σχεδιασμός του Κρίστι σε αξιοπιστία το έχανε σε απόδοση, και τον έσωζε ένας ευαίσθητος εκκινητής.⁷⁹ Η έκθεση προόδου της Θεωρητικής Διεύθυνσης για τον Σεπτέμβριο του 1944 (LAMS-149) ανέφερε ότι ο Κρίστι «έκανε πρόσφατα κάποιες εκτιμήσεις» για συμπαγή πυρήνα, και η δήλωση εφεύρεσης που υπέγραψε τον Μάρτιο του 1945 τοποθετεί τη σύλληψη της ιδέας πριν από τις 2 Οκτωβρίου 1944. Ο Πάιερλς, επικεφαλής της ομάδας Τ-1, προστέθηκε αργότερα συνεφευρέτης στο δίπλωμα ευρεσιτεχνίας που κατατέθηκε τον Ιανουάριο του 1946, αλλά και οι δύο επιβεβαίωσαν ότι η ιδέα ήταν του Κρίστι.⁸⁰ Η συσκευή του Trinity έγινε έτσι ανεπίσημα γνωστή ως «Christy Gadget», αν και ο ίδιος ο Κρίστι δεν θυμόταν πότε προστέθηκε το όνομα.⁸¹

Στις 28 Φεβρουαρίου 1945 έγινε η σύσκεψη που κατέληξε στο τελικό σχέδιο. Συμμετείχαν οι Οπενχάιμερ, Γκρόουβς, Κόναντ, Κιστιακόφσκι, Τόλμαν, Μπέτε και ο Τσαρλς Λαουρίτσεν (Charles Christian Lauritsen, 1892–1968). Αποφασίστηκε να επικεντρωθεί η εργασία στον συμπαγή πυρήνα του Κρίστι, με εκρηκτικούς φακούς, εκκινητή με ρυθμιζόμενη στιγμή ενεργοποίησης και ηλεκτρικούς πυροκροτητές, και να χρησιμοποιηθούν τα εκρηκτικά Comp B και Baratol στους φακούς. Καμία από αυτές τις επιλογές δεν είχε αποδειχθεί ακόμη, και η συμπίεση του συμπαγούς πυρήνα δεν είχε επιβεβαιωθεί. Ο Οπενχάιμερ και ο Γκρόουβς καθόρισαν σε 6,1 κιλά το πλουτώνιο της βόμβας. Τέθηκε και πρόγραμμα με ορόσημα: πυροκροτητές σε πλήρη παραγωγή στις 15 Απριλίου, πρώτες βολές με ημισφαίρια στις 25 Απριλίου, δοκιμή συμπίεσης σε πλήρη κλίμακα στις 15 Μαΐου, κατασκευή των φακών για το Trinity στις 4 Ιουνίου και συναρμολόγηση της συσκευής στις 4 Ιουλίου.⁸² Την ίδια εποχή «πάγωσε» και ο σχεδιασμός της βόμβας ουρανίου.⁸³

Η Διεύθυνση G είχε αναπτύξει πειράματα που έδειχναν πόσο συμμετρικό ήταν το κρουστικό κύμα: ακτινογραφίες, φωτογράφιση υψηλής ταχύτητας και μετρήσεις μαγνητικού πεδίου. Η Διεύθυνση X κατανάλωνε περίπου έναν τόνο εκρηκτικών την ημέρα, χυτευμένων σε καλούπια σε φορτία των 23 περίπου κιλών (50 λιβρών) και κατεργασμένων με μεγάλη ακρίβεια.⁸⁴ Στις 7 Φεβρουαρίου μια δοκιμή έδειξε ενθαρρυντική βελτίωση, χωρίς όμως να αποδειχθεί ακόμη η σφαιρική συμπίεση συμπαγούς πυρήνα. Την 1η Μαρτίου ο Οπενχάιμερ συγκρότησε την επιτροπή Cowpuncher, με επικεφαλής τον Σάμιουελ Άλισον, για να επιβλέπει τα τελευταία στάδια της βόμβας πλουτωνίου, και στις 5 Μαρτίου «πάγωσε» επίσημα τον σχεδιασμό των φακών, οπότε σταμάτησε κάθε περαιτέρω βελτίωση.⁸⁵ Τον Μάρτιο εμφανίστηκαν οι πρώτες πειραματικές ενδείξεις συμπίεσης του στέρεου υλικού, γύρω στο 5%, και τα αποτελέσματα για τη συμμετρία του κρουστικού κύματος ήταν ενθαρρυντικά.⁸⁶ Στις 11 Απριλίου ο Οπενχάιμερ ενημέρωσε τον Γκρόουβς ότι ο Κιστιακόφσκι είχε πετύχει άριστη συμπίεση σε δοκιμές μικρής κλίμακας, και ότι βόμβα ουρανίου θα ήταν έτοιμη την 1η Ιουλίου και βόμβα πλουτωνίου την 1η Αυγούστου.⁸⁷

Παρά την πρόοδο, οι φυσικοί δεν μπορούσαν να είναι βέβαιοι ότι ο σχεδιασμός της βόμβας θα λειτουργούσε χωρίς δοκιμή πλήρους κλίμακας.⁸⁸

Ο θάνατος ενός προέδρου (12 Απριλίου 1945)

Το απόγευμα της 12ης Απριλίου 1945 ο Χάρι Τρούμαν, αντιπρόεδρος εδώ και 82 ημέρες, παρακολουθούσε βαριεστημένος στη Γερουσία μια συζήτηση για μια συνθήκη με το Μεξικό και έγραφε στη μητέρα και στην αδελφή του. Όταν η συνεδρίαση διακόπηκε, πέρασε από το γραφείο του προέδρου της Βουλής των Αντιπροσώπων, όπου τον ενημέρωσαν ότι τον ζητούσε επειγόντως ο Λευκός Οίκος. Στις 5.25 έφτασε εκεί και η Ελεονόρα Ρούζβελτ τού είπε: «Χάρι, ο πρόεδρος πέθανε». Ο Τρούμαν, αποσβολωμένος, έμεινε για λίγη ώρα σιωπηλός. Το μόνο που μπόρεσε να πει έπειτα από λίγο, απευθυνόμενος στη σύζυγο του εκλιπόντα, ήταν: «Μπορώ να κάνω κάτι για σας;» «Εμείς τι μπορούμε να κάνουμε για σένα;» απάντησε εκείνη. «Εσύ είσαι αυτός που έχει τώρα να αντιμετωπίσει προβλήματα».».⁸⁹ Ο Ρούζβελτ είχε πεθάνει στο Γουόρμ Σπρινγκς της Τζόρτζια από εγκεφαλική αιμορραγία, την ώρα που ποζάριζε για ένα πορτρέτο.⁹⁰ Στις 7.09 ο Τρούμαν ορκίστηκε πρόεδρος, με μια Βίβλο που βρέθηκε βιαστικά στο γραφείο του αρχιθαλαμηπόλου.⁹¹

Μετά την τελετή ο Στίμσον τον πλησίασε και του είπε ότι είχε ήδη τεθεί σε εφαρμογή ένα «εξαιρετικά φιλόδοξο σχέδιο» για την παραγωγή ενός νέου εκρηκτικού, που «η καταστροφική του δύναμη θα είναι απίστευτη». Το σχέδιο ήταν απολύτως μυστικό, εμπεριείχε πολύ σοβαρούς κινδύνους και ήταν ελάχιστοι εκείνοι που γνώριζαν γι’ αυτό. Ο Στίμσον πρόσθεσε τέλος πως θα ενημέρωνε πλήρως τον πρόεδρο σε λίγες μέρες, αμέσως μόλις εκείνος άρχιζε να ασκεί ουσιαστικά τα καθήκοντά του. Ο Τρούμαν έλεγε αργότερα ότι από εκείνη τη στιγμή είχε την ευθύνη για την τύχη της ανθρωπότητας.⁹²

Στο Λος Άλαμος η είδηση ανακοινώθηκε τηλεφωνικά. Ένας αξιωματικός της υπηρεσίας πληροφοριών δυσκολευόταν να την πιστέψει και ρώτησε αν ήταν βέβαιο. Η πόλη δεν είχε εφημερίδες ούτε ραδιόφωνο, και οι κάτοικοί της μάθαιναν τα νέα μόνο από τα μεγάφωνα. Ο Οπενχάιμερ, ωχρός και σοκαρισμένος, ρώτησε κι εκείνος αν ήταν αλήθεια. Η δουλειά σταμάτησε, οι επιστήμονες σχημάτισαν πηγαδάκια στους διαδρόμους, ορισμένοι δάκρυσαν, και κανένας δεν ήθελε να μείνει μόνος.⁹³ Υπήρχε και μια πρακτική ανησυχία. Ο Ρούζβελτ είχε δώσει την εντολή για την κατασκευή της βόμβας, και δεν ήταν αυτονόητο ότι ο διάδοχός του, που δεν γνώριζε τίποτα για το έργο, θα το συνέχιζε. Όπως είπε ο Φίλιπ Μόρισον (Philip Morrison, 1915–2005), δεν είχαν πια «δικό τους άνθρωπο εκεί ψηλά».⁹⁴

Το χιόνι σκέπαζε το Λος Άλαμος την Κυριακή 15 Απριλίου, όταν έγινε το μνημόσυνο. Ο Οπενχάιμερ, που δεν είχε εκφωνήσει ποτέ επικήδειο, μίλησε σχεδόν ψιθυριστά, με μια αμερικανική σημαία μεσίστια πίσω του. Είπε ότι ο Ρούζβελτ ήταν ο ηγέτης τους με την πιο παλιά και γνήσια έννοια της λέξης, ότι πολλοί από όσους δεν προσεύχονται συχνά είχαν προσευχηθεί και ότι πολλοί στο Λος Άλαμος είχαν αρχίσει να ανησυχούν για την έκβαση του εγχειρήματος. Παρέθεσε τη Μπαγκαβάντ Γκιτά: ο άνθρωπος είναι ένα πλάσμα του οποίου η ουσία είναι η πίστη, και όσα πίστευε ο Ρούζβελτ τα πίστευαν εκατομμύρια άνθρωποι σε όλον τον κόσμο. Γι’ αυτό είχαν λόγο να ελπίζουν ότι ο θάνατός του δεν θα σήμαινε το τέλος των καλών του έργων. Οι ακροατές σηκώθηκαν και έσκυψαν το κεφάλι.⁹⁵ Ο Οπενχάιμερ ήλπιζε ακόμη ότι ο Ρούζβελτ και οι συνεργάτες του είχαν μάθει από τον Μπορ (βλ. Όγδοο Μέρος) πως το νέο όπλο απαιτούσε να πάψουν τα μυστικά ανάμεσα στους συμμάχους και στους πιθανούς αντιπάλους. Μετά την τελετή είπε στον φυσικό Ντέιβιντ Χόκινς (David Hawkins, 1913–2002) ότι ο Ρούζβελτ υπήρξε μεγάλος αρχιτέκτονας και ότι ίσως ο Τρούμαν αποδεικνυόταν καλός οικοδόμος.⁹⁶

Ο διάδοχός του ήταν αντιπρόεδρος μόλις λίγους μήνες και δεν είχε ενημερωθεί για το Σχέδιο Μανχάταν. Ως γερουσιαστής είχε αποκτήσει φήμη με μια επιτροπή που κυνηγούσε τη σπατάλη στις στρατιωτικές δαπάνες και είχε επισημάνει ανεξήγητες λογιστικές ασυμφωνίες στον προϋπολογισμό του Πολεμικού Τμήματος. Ο Στίμσον τον θεωρούσε ενοχλητικό και δεν τον είχε κάνει κοινωνό του μυστικού. Τώρα έπρεπε να του πει πού είχαν πάει τα χρήματα.⁹⁷ Την επομένη τον ενημέρωσε ο Τζέιμς Μπερνς (βλ. Δεύτερο Μέρος), και στις 25 Απριλίου ακολούθησε πλήρης ενημέρωση από τον Στίμσον και τον Γκρόουβς. Ο Γκρόουβς επέμεινε ότι ο στόχος ήταν πάντα η Ιαπωνία. Ο Στίμσον έθιξε τις μακροπρόθεσμες συνέπειες, τον κίνδυνο ενός αγώνα πυρηνικών εξοπλισμών και την ανάγκη διεθνούς ελέγχου, και ανέφερε ότι ετοιμαζόταν επιτροπή για τα προβλήματα που έθετε η βόμβα.⁹⁸

Η ενημέρωση του Τρούμαν έγινε σε μια στιγμή όπου ο πόλεμος στην Ευρώπη είχε σχεδόν κερδηθεί, ενώ στον Ειρηνικό έφθανε στην πιο αιματοβαμμένη κορύφωσή του. Η αεροπορική επιδρομή της νύχτας της 9ης προς τη 10η Μαρτίου, όταν 334 βομβαρδιστικά αεροσκάφη τύπου B-29 έκαψαν το Τόκιο με ναπάλμ και σκότωσαν περίπου 100.000 ανθρώπους, δεν ήταν εξαίρεση. Μέχρι τον Ιούλιο σχεδόν όλες οι μεγάλες ιαπωνικές πόλεις είχαν ισοπεδωθεί. Η καταστροφή ολόκληρων πόλεων και του άμαχου πληθυσμού τους είχε γίνει πρακτική του πολέμου, και δεν κρατούνταν μυστική, αφού οι εφημερίδες έγραφαν γι’ αυτήν. Έτσι, όταν η βόμβα έγινε αντικείμενο συζήτησης στην Ουάσινγκτον, δεν έπεφτε σε ηθικά ανέγγιχτο έδαφος. Ο Οπενχάιμερ θυμόταν αργότερα ότι ο ίδιος ο Στίμσον είχε εκπλαγεί που η αμερικανική κοινωνία δεν αμφισβητούσε τους βομβαρδισμούς, χωρίς να ζητά να σταματήσουν, και θεωρούσε ανησυχητικό ότι κανείς δεν έθετε το ερώτημα.⁹⁹

Στο Λος Άλαμος, αντίθετα, το ερώτημα άρχισε να τίθεται από άλλη κατεύθυνση. Η αυτοκτονία του Χίτλερ (30 Απριλίου) και η γερμανική συνθηκολόγηση οκτώ ημέρες αργότερα αφαίρεσαν το βασικό κίνητρο του έργου, τον φόβο μιας γερμανικής βόμβας. Ο Εμίλιο Σεγκρέ θυμόταν ότι η πρώτη του σκέψη ήταν «αργήσαμε», και ότι από τη στιγμή που η βόμβα δεν μπορούσε πια να στραφεί εναντίον των ναζί, οι αμφιβολίες πολλαπλασιάστηκαν. Σύμφωνα με τον ίδιο, οι αμφιβολίες έλειπαν από τις επίσημες εκθέσεις, αλλά κυριαρχούσαν στις ιδιωτικές συζητήσεις. Από την πλευρά της Ουάσινγκτον η βόμβα οδηγούνταν προς τη χρήση της κατά της Ιαπωνίας. Από την πλευρά του Λος Άλαμος, η αιτία που τη δικαιολογούσε είχε εξαφανιστεί.¹⁰⁰

Οι προσπάθειες του Σίλαρντ (Μάρτιος–Μάιος 1945)

Ο Σίλαρντ (βλ. Δεύτερο Μέρος) είχε αρχίσει να δρα πριν από τον θάνατο του Ρούζβελτ. Με την ήττα της Γερμανίας βέβαιη, ο φόβος για ναζιστικό υπερόπλο, που είχε δικαιολογήσει την ύπαρξη του έργου, δεν στεκόταν πια, και εκείνος ανησυχούσε ότι η πρώτη χρήση της βόμβας από την Αμερική θα έφερνε αγώνα εξοπλισμών με τη Σοβιετική Ένωση. Τον Μάρτιο έγραψε νέο υπόμνημα προς τον Ρούζβελτ, με συστατική επιστολή του Αϊνστάιν, και η Ελεονόρα Ρούζβελτ του πρότεινε συνάντηση στο διαμέρισμά της στη Νέα Υόρκη στις 8 Μαΐου. Ο θάνατος του προέδρου τα ματαίωσε όλα.¹⁰¹

Ο Σίλαρντ έπρεπε να βρει άλλον δρόμο προς τον Τρούμαν. Ένας νεαρός μαθηματικός του Μεταλλουργικού Εργαστηρίου, ο Άλμπερτ Καν (Albert Cahn), καταγόταν από το Κάνσας Σίτι, την έδρα της πολιτικής μηχανής του Τρούμαν, και με τις γνωριμίες του ο Σίλαρντ εξασφάλισε ραντεβού στον Λευκό Οίκο για τις 25 Μαΐου.¹⁰² Την ημέρα εκείνη ο γραμματέας του προέδρου τον παρέπεμψε στον Μπερνς, στο Σπάρτανμπεργκ της Νότιας Καρολίνας.¹⁰³ Ο Σίλαρντ πήγε εκεί, με τον Χάρολντ Γιούρι (βλ. Έβδομο Μέρος) του Πανεπιστημίου Κολούμπια και τον Ουόλτερ Μπάρτκι του Πανεπιστημίου του Σικάγου, χωρίς να ξέρει ότι ο Μπερνς θα γινόταν υπουργός Εξωτερικών.¹⁰⁴ Όταν ο Σίλαρντ υποστήριξε ότι η χρήση της βόμβας θα έκανε τη Σοβιετική Ένωση πυρηνική δύναμη, ο Μπερνς τον διέκοψε λέγοντας ότι ο Γκρόουβς τον διαβεβαίωνε πως στη Ρωσία δεν υπήρχε ουράνιο. Ο Σίλαρντ απάντησε ότι η Σοβιετική Ένωση διέθετε άφθονο.¹⁰⁵ Ο Μπερνς επέμεινε ότι μια επίδειξη αμερικανικής ισχύος θα έκανε τη Ρωσία πιο «χειραγωγίσιμη» και θα την έπειθε να αποσυρθεί από την Ανατολική Ευρώπη. Ρώτησε μάλιστα τον Σίλαρντ, που καταγόταν από την Ουγγαρία, αν θα ήθελε οι Ρώσοι να μείνουν εκεί επ’ αόριστον. Αυτό εξαγρίωσε τον Σίλαρντ, ο οποίος αργότερα έγραψε: «Εκείνη τη στιγμή εγώ νοιαζόμουν μήπως… ξεκινούσαμε έναν αγώνα μεταξύ Αμερικής και Ρωσίας, ο οποίος πιθανότατα θα κατέληγε στην καταστροφή και των δύο χωρών. Δεν είχα την πολυτέλεια να ανησυχώ για το τι θα συνέβαινε στην Ουγγαρία».¹⁰⁶ «Σπάνια ένιωσα τόσο καταβεβλημένος όσο τη στιγμή που βγήκαμε από το σπίτι του Μπερνς και κατευθυνθήκαμε με τα πόδια προς τον σταθμό», έγραψε ο Σίλαρντ.¹⁰⁷ Ο Μπερνς με τη σειρά του, έγραψε αργότερα ότι η συμπεριφορά του Σίλαρντ και η επιθυμία του να συμμετέχει στη χάραξη πολιτικής τού είχαν κάνει δυσάρεστη εντύπωση.¹⁰⁸

Πίσω στην Ουάσινγκτον, ο Σίλαρντ έκανε ακόμη μια προσπάθεια να εμποδίσει τη χρήση της βόμβας. Στις 30 Μαΐου ζήτησε από το γραφείο του Γκρόουβς στην Ουάσινγκτον συνάντηση με τον Οπενχάιμερ, που βρισκόταν εκεί για τη σύσκεψη με τον Στίμσον. Ο Οπενχάιμερ θεωρούσε πως ο Σίλαρντ ανακατευόταν σε υποθέσεις που δεν τον αφορούσαν, αλλά αποφάσισε να ακούσει τα επιχειρήματά του και του απάντησε ότι η ατομική βόμβα είναι «άχρηστη», γιατί δεν έχει στρατιωτική σημασία, αφού «θα προκαλέσει μεγάλη έκρηξη, δεν είναι όμως όπλο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε πόλεμο». Πρόσθεσε ότι, αν χρησιμοποιηθεί, οι Ρώσοι πρέπει να ενημερωθούν εκ των προτέρων. Ο Σίλαρντ αντέτεινε ότι αυτό δεν αρκεί για να αποφευχθεί ο αγώνας εξοπλισμών. Ο Οπενχάιμερ τον ρώτησε: «Δεν νομίζεις ότι αν πούμε στους Ρώσους τι σκοπεύουμε να κάνουμε και έπειτα χρησιμοποιήσουμε τη βόμβα στην Ιαπωνία, θα δείξουν κατανόηση;». Ο Σίλαρντ απάντησε ότι «θα κατανοήσουν υπερβολικά καλά το μήνυμα».¹⁰⁹

Για άλλη μια φορά, ο Σίλαρντ έφυγε από τη συνάντηση αποκαρδιωμένος, γνωρίζοντας πως και αυτή η τρίτη του προσπάθεια να εμποδίσει τη βόμβα είχε αποτύχει. Τις αμέσως επόμενες εβδομάδες εργάστηκε πυρετωδώς για να ετοιμάσει έναν φάκελο προς δημοσίευση, που θα έδειχνε ότι τουλάχιστον μια ενεργή μειονότητα των επιστημόνων που εμπλέκονταν στο Σχέδιο Μανχάταν είχε αντιταχθεί στη χρήση της βόμβας σε πολιτικό στόχο.

Η Προσωρινή Επιτροπή (Μάιος 1945)

Προκειμένου να αντιμετωπιστούν ορισμένα από τα μεταπολεμικά ζητήματα που αφορούσαν τη χρήση των ατομικών όπλων, ο Στίμσον, με την έγκριση του Τρούμαν, συγκρότησε μια «Προσωρινή Επιτροπή» (Interim Committee). Η ονομασία αυτή επιλέχθηκε επειδή το σώμα αποτελούσε μια προσωρινή λύση, εν αναμονή της δημιουργίας ενός μόνιμου φορέα χάραξης πολιτικής, μέσω του Κογκρέσου των ΗΠΑ ή διεθνών συνθηκών. Αποστολή της επιτροπής ήταν να διαμορφώσει την αμερικανική θέση σχετικά με τη χρήση ατομικών όπλων σε συνθήκες πολέμου, καθώς και να συζητήσει πτυχές της μεταπολεμικής ατομικής πολιτικής, συμπεριλαμβανομένου του ζητήματος του διεθνούς ελέγχου. Η ιδέα προήλθε αρχικά από τους Μπους και Κόναντ.¹¹⁰ Πρόεδρος ήταν ο υπουργός Πολέμου Στίμσον και αναπληρωτής ο βοηθός του Τζορτζ Χάρισον (George Harrison, 1889–1956).¹¹¹ Μέλη ήταν ο Μπους, ο Κόναντ, ο πρόεδρος του MIT Κάρλ Κόμπτον (Karl Compton, 1887–1954), αδελφός του Άρθουρ Κόμπτον, ο υφυπουργός Ναυτικού Ράλφ Μπαρντ (Ralph Bard, 1884–1975), ο υφυπουργός Εξωτερικών Ουίλιαμ Κλέιτον (William Clayton, 1880–1966) και ο Μπερνς, ο οποίος προστέθηκε αργότερα, ως προσωπικός εκπρόσωπος του Τρούμαν. Ο Γκρόουβς δεν ήταν μέλος, παρακολούθησε όμως όλες τις συνεδριάσεις ως προσκεκλημένος.¹¹² Η πρώτη συνεδρίαση έγινε στις 9 Μαΐου, μία ημέρα μετά την παράδοση της Γερμανίας, και ακολούθησαν άλλες επτά ως τις 19 Ιουλίου. Κατά την πρώτη συνεδρίαση της Προσωρινής Επιτροπής αναγνωρίστηκε ότι οι επιστήμονες του Σχεδίου Μανχάταν θα μπορούσαν να προσφέρουν σημαντική συμβολή, και στη δεύτερη συνεδρίαση στις 14 Μαΐου η επιτροπή προσκάλεσε ως ομάδα επιστημονικών συμβούλων τον Οπενχάιμερ, τον Φέρμι, τον Λόρενς και τον Άρθουρ Κόμπτον.¹¹³

Η πρώτη ολομέλεια της επιτροπής, μαζί με την επιστημονική της ομάδα, πραγματοποιήθηκε στο Πεντάγωνο στις 31 Μαΐου. Στη συνάντηση κλήθηκαν επίσης να παραστούν ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού, στρατηγός Τζορτζ Κ. Μάρσαλ, ο στρατηγός Γκρόουβς και δύο βοηθοί του Στίμσον, οι Χάρβεϊ Χ. Μπάντι και Άρθουρ Πέιτζ.¹¹⁴

Ο Στίμσον άνοιξε τη συζήτηση λέγοντας ότι αυτός και τα άλλα μέλη της Προσωρινής Επιτροπής δεν αντιμετώπιζαν τη βόμβα «απλώς ως ένα νέο όπλο, αλλά ως μια επαναστατική αλλαγή στις σχέσεις του ανθρώπου με το σύμπαν». Η ατομική βόμβα μπορούσε να γίνει «ένας Φρανκενστάιν που θα μας κατάτρωγε όλους», ή θα μπορούσε να εξασφαλίσει την παγκόσμια ειρήνη. Η σπουδαιότητά της, και στις δύο περιπτώσεις «ξεπερνούσε κατά πολύ τις ανάγκες του παρόντος πολέμου».¹¹⁵

Στη συνέχεια ο Στίμσον έστρεψε γρήγορα τη συζήτηση στη μελλοντική ανάπτυξη των ατομικών όπλων. Ο Οπενχάιμερ ανέφερε ότι μέσα σε τρία χρόνια θα ήταν δυνατό να κατασκευάζονται βόμβες με εκρηκτική ισχύ 10 εκατομμυρίων έως 100 εκατομμυρίων τόνων TNT. Ακολούθησε η συζήτηση για την κλίμακα του εγχώριου προγράμματος. Ο Λόρενς πρότεινε να δημιουργηθούν σημαντικά αποθέματα βομβών και σχάσιμου υλικού και να διατεθούν περισσότεροι πόροι για εγκαταστάσεις, αν η Ουάσινγκτον ήθελε «η χώρα να παραμείνει στην πρώτη θέση». Στο επίσημο πρακτικό καταγράφηκε ότι επικράτησε η άποψη να «συσσωρευτούν σημαντικά αποθέματα υλικού για στρατιωτική, βιομηχανική και τεχνική χρήση». Η διατύπωση δεν ήταν συγκεκριμένη εντολή, αλλά για τον Γκρόουβς αρκούσε ως καθοδήγηση, ώστε να συνεχίσει την παραγωγή ακόμη και μετά τη χρήση της βόμβας. Η θέση του Οπενχάιμερ ήταν πάντως διφορούμενη. Παρατήρησε ότι το Σχέδιο Μανχάταν είχε απλώς «δρέψει τους καρπούς προηγούμενων ερευνών» και προέτρεψε τον Στίμσον να αφήσει τους περισσότερους επιστήμονες, μετά τον πόλεμο, να επιστρέψουν στα πανεπιστήμια και στα ερευνητικά τους εργαστήρια, «για να αποφύγουν τη στειρότητα» της εργασίας που προορίζεται για πολεμικούς σκοπούς.¹¹⁶

Σε αντίθεση με τον Λόρενς, ο Οπενχάιμερ δεν ήθελε το Σχέδιο Μανχάταν να συνεχίσει να κυριαρχεί στην επιστημονική έρευνα και σε καιρό ειρήνης, και, χωρίς να το πει ρητά, έθετε ουσιαστικά το ζήτημα της μετατόπισης της δουλειάς των εργαστηρίων όπλων μετά τον πόλεμο. Ο λόγος του, ειπωμένος με τον χαρακτηριστικά χαμηλό τόνο του, έπεισε πολλούς. Ο Μπους δήλωσε ότι συμφωνεί και ότι «πρέπει να διατηρηθεί μόνο ένας πυρήνας του σημερινού προσωπικού, ενώ όσο το δυνατόν περισσότεροι πρέπει να απελευθερωθούν για ευρύτερες και ελεύθερες έρευνες». Τον ίδιο στόχο υποστήριξαν ο Κόμπτον και ο Φέρμι, όχι όμως ο Λόρενς.¹¹⁷

Όταν ο Στίμσον ρώτησε για τις πολιτικές δυνατότητες του έργου, ο Οπενχάιμερ παρενέβη ξανά. Η άμεση έγνοια ήταν η συντόμευση του πολέμου, είπε, αλλά οι θεμελιώδεις γνώσεις της ατομικής φυσικής ήταν ήδη τόσο διαδεδομένες παγκοσμίως, ώστε θα ήταν συνετό οι ΗΠΑ να προτείνουν «ελεύθερη ανταλλαγή πληροφοριών» για την ειρηνική χρήση του ατόμου. Επαναλαμβάνοντας την ουσία της συζήτησής του με τον Σίλαρντ την προηγούμενη ημέρα, πρόσθεσε ότι μια τέτοια πρόταση πριν από την πραγματική χρήση της βόμβας θα ενίσχυε σημαντικά την ηθική θέση της χώρας. Η βαθύτερη επιθυμία του, αν και δεν διατυπώθηκε ρητά, ήταν να διασφαλίσει ότι η τελική κληρονομιά του Σχεδίου Μανχάταν (αλλά και η δική του κληρονομιά ως επιστημονικού διευθυντή στο Λος Άλαμος) θα ήταν η προαγωγή της ανθρώπινης ευημερίας, και όχι η δημιουργία όπλων μαζικής καταστροφής.¹¹⁸

Παίρνοντας τη σκυτάλη επί του θέματος, ο Στίμσον άρχισε να συζητά τις προοπτικές μιας «πολιτικής αυτοσυγκράτησης», με έναν μεταπολεμικό οργανισμό που θα εξασφάλιζε «πλήρη επιστημονική ελευθερία», ενώ η βόμβα θα ελεγχόταν από ένα «σώμα διεθνούς ελέγχου» εξουσιοδοτούμενο να κάνει επιθεωρήσεις. Ρώτησε μάλιστα «τι είδους επιθεώρηση θα μπορούσε να είναι αποτελεσματική και ποια θα ήταν η στάση των δημοκρατικών κυβερνήσεων έναντι των ολοκληρωτικών καθεστώτων, στο πλαίσιο ενός τέτοιου προγράμματος διεθνούς ελέγχου που θα συνδυαζόταν με την επιστημονική ελευθερία». Άλλωστε, τα ολοκληρωτικά καθεστώτα δεν φημίζονταν για την προσήλωσή τους στους αυστηρούς όρους των διεθνών συμφωνιών. Το ζητούμενο, φυσικά, ήταν η αναμενόμενη συμπεριφορά της Σοβιετικής Ένωσης.¹¹⁹

Ανάμεσα στα μέλη και στους καλεσμένους διαμορφώθηκαν δύο στρατόπεδα. Ο Μπους, ο Κόναντ, κατά περίπτωση ο Στίμσον και ακόμη και ο στρατηγός Μάρσαλ θεωρούσαν ότι έπρεπε να επιδιωχθεί διεθνής έλεγχος και ότι η κοινοποίηση της ατομικής έρευνας ήταν θεμιτή προσέγγιση. Απέναντί τους στέκονταν ο Μπερνς, ο Λόρενς, ο Καρλ και ο Άρθουρ Κόμπτον και, σύμφωνα με στοιχεία εκτός των πρακτικών, ο Γκρόουβς.¹²⁰

Την ώρα που οι επιστήμονες άκουγαν και κουνούσαν καταφατικά το κεφάλι, ο Μάρσαλ, σιωπηλός ως τότε, προειδοποίησε ότι δεν πρέπει να στηριχτούν υπερβολικά στην αποτελεσματικότητα οποιουδήποτε μηχανισμού επαλήθευσης. Ο Οπενχάιμερ, στηριζόμενος στην άποψη του Μπορ περί «ανοιχτού κόσμου» (βλ. Όγδοο Μέρος), εξέθεσε ήρεμα τη δική του θέση. Παραδέχτηκε ότι κανείς δεν ήξερε τι έκαναν οι Ρώσοι στον τομέα των ατομικών όπλων, ανέφερε όμως την ελπίδα ότι τα κοινά συμφέροντα της επιστημονικής κοινότητας θα βοηθούσαν να βρεθεί λύση. Η Ρωσία, είπε, «υπήρξε πάντα φιλική προς την επιστήμη», και ίσως έπρεπε να ξεκινήσει μαζί της ένας προσεκτικός διάλογος, με ενημέρωση για τα αποτελέσματα «χωρίς να τους δώσουμε λεπτομέρειες για το μέγεθος της παραγωγικής μας προσπάθειας». Ο Οπενχάιμερ τέλειωσε λέγοντας: «Πιστεύω έντονα ότι δεν πρέπει να προδικάζουμε τη συμπεριφορά των Ρώσων σ’ αυτό το θέμα».¹²¹

Ο Οπενχάιμερ βρήκε έναν απροσδόκητο σύμμαχο στο πρόσωπο του Μάρσαλ, ο οποίος υποστήριζε ότι η αδιαλλαξία των Σοβιετικών ήταν συχνότερα προϊόν φαντασίας παρά πραγματικότητα. Όταν όντως υπήρχε, η έλλειψη συνεργασίας εκ μέρους τους πήγαζε από την απολύτως κατανοητή ανησυχία τους για τη δική τους ασφάλεια. Ο στρατηγός Μάρσαλ ήταν βέβαιος ότι δεν συνέτρεχε λόγος ανησυχίας πως οι Ρώσοι «εάν είχαν γνώση του σχεδίου, θα αποκάλυπταν αυτές τις πληροφορίες στους Ιάπωνες». Έθεσε μάλιστα το ερώτημα «κατά πόσο θα ήταν επιθυμητό να προσκληθούν δύο εξέχοντες Ρώσοι επιστήμονες να παραστούν στη δοκιμή».¹²²

Ο Baggott, εύστοχα παρατηρεί ότι αν ο Τσόρτσιλ ήταν παρών σε αυτή τη συζήτηση, δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ποια θα ήταν η αντίδρασή του στην πρόταση του Μάρσαλ. Ο Τσόρτσιλ δεν ήταν παρών, αλλά ο Μπερνς ήταν.¹²³ Ο προσωπικός εκπρόσωπος του προέδρου Τρούμαν εξέφρασε φόβο ότι, αν δοθούν στους Ρώσους πληροφορίες, έστω και γενικές, ο Στάλιν θα ζητούσε να γίνει εταίρος, πράγμα που θεωρούσε ιδιαίτερα πιθανό λόγω των δεσμεύσεων συνεργασίας με τους Βρετανούς. Ο ίδιος διατύπωσε την άποψη, με την οποία συμφώνησαν ουσιαστικά όλοι οι παρευρισκόμενοι, ότι «η ενδεδειγμένη πορεία θα ήταν να προχωρήσουμε όσο το δυνατόν ταχύτερα στην παραγωγή και την έρευνα, διασφαλίζοντας έτσι το προβάδισμά μας, ενώ παράλληλα θα καταβάλλουμε κάθε προσπάθεια για τη βελτίωση των πολιτικών μας σχέσεων με τη Ρωσία».¹²⁴

Ο Norris, με βάση τα πρακτικά της συνεδρίασης, επισημαίνει ότι ο Μπερνς υπερασπίστηκε τη θέση του με τον πιο έντονο τρόπο και επικράτησε. Ενεργούσε ως προσωπικός εκπρόσωπος του στενού του φίλου Τρούμαν και στόχευε να τον προστατεύσει από κακές συμβουλές, όποιος κι αν τις έδινε. Είχε επίσης στο μυαλό του πώς θα φαίνονταν όλα αυτά στη Γερουσία και στη Βουλή, όταν θα τα μάθαιναν. Ο Γκρόουβς βρήκε στο πρόσωπό του σύμμαχο, γιατί η άμεση χρήση της βόμβας θα απέτρεπε μεταπολεμικές έρευνες και αλληλοκατηγορίες. Ο Οπενχάιμερ και πολλοί άλλοι στην αίθουσα καταλάβαιναν ωστόσο ότι δεν γινόταν να «διατηρήσουν το προβάδισμά τους» χωρίς να σπρώξουν τους Ρώσους σε πυρηνικό ανταγωνισμό με τις ΗΠΑ. Την προφανή αντίφαση προσπέρασε ο Άρθουρ Κόμπτον, τονίζοντας την ανάγκη να διατηρηθεί η αμερικανική υπεροχή και ταυτόχρονα να επιτευχθούν επαρκείς πολιτικές συμφωνίες με τη Ρωσία. Ο Norris βλέπει σε αυτή τη φράση, χωρίς να το γνωρίζει ο ίδιος ο Κόμπτον, ένα από τα κύρια ερεθίσματα του πενηντάχρονου ανταγωνισμού εξοπλισμών που επρόκειτο να ξεκινήσει. Με αυτό το θολό συμπέρασμα, η επιτροπή διέκοψε τη συνεδρίαση στις 13:15 για μία ώρα ανάπαυλα.¹²⁵

Στη διάρκεια του γεύματος τέθηκε το ζήτημα της χρήσης της βόμβας εναντίον της Ιαπωνίας, αν και δεν ήταν επίσημο θέμα της ημερήσιας διάταξης. Δεν κρατήθηκαν σημειώσεις. Ο Άρθουρ Κόμπτον θυμόταν αργότερα ότι σε όλη τη διάρκεια της πρωινής συζήτησης φαινόταν «δεδομένο» ότι η βόμβα θα χρησιμοποιούνταν. Στο γεύμα έθεσε το ενδεχόμενο μιας μη στρατιωτικής επίδειξης, αλλά τα μειονεκτήματα εντοπίστηκαν αμέσως: η βόμβα μπορούσε να αποτύχει, η επίδειξη μπορούσε να μην εντυπωσιάσει αρκετά και μια προηγούμενη προειδοποίηση θα μπορούσε να τη διαταράξει. Όταν η επίσημη συνεδρίαση ξανάρχισε, η συζήτηση συνεχίστηκε στην ίδια κατεύθυνση, και ο Στίμσον, πάντα προσεκτικός στις πολιτικές συνέπειες κάθε απόφασης, άλλαξε την ημερήσια διάταξη για να τη διευκολύνει. Κάποιος παρατήρησε ότι μια ατομική έκρηξη δεν θα είχε πολύ μεγαλύτερο αποτέλεσμα από τις μαζικές επιθέσεις κατά των ιαπωνικών πόλεων την άνοιξη. Ο Οπενχάιμερ συμφώνησε, αλλά πρόσθεσε ότι «η οπτική εντύπωση ενός ατομικού βομβαρδισμού θα ήταν τρομερή. Θα συνοδευόταν από μια εκτυφλωτική λάμψη, η οποία θα υψωνόταν σε ύψος δέκα έως είκοσι χιλιάδων ποδιών. Η επίδραση των νετρονίων που θα παράγονταν από την έκρηξη θα ήταν επικίνδυνη για τη ζωή σε ακτίνα τουλάχιστον δύο τρίτων του μιλίου [ενός χιλιομέτρου από το επίκεντρο]». Αφού συζητήθηκαν διάφορα είδη στόχων και τα αποτελέσματα που έπρεπε να επιτευχθούν, ο Στίμσον συνόψισε: «Δεν μπορούμε να προειδοποιήσουμε τους Ιάπωνες ούτε να επικεντρωθούμε σε περιοχή αμάχων, πρέπει όμως να επιδιώξουμε να δημιουργήσουμε βαθιά ψυχολογική εντύπωση σε όσο το δυνατόν περισσότερους κατοίκους». Συμφώνησε με την πρόταση του Κόναντ ότι «ο πλέον επιθυμητός στόχος θα ήταν κάποια ζωτική στρατιωτική βιομηχανία με πολυάριθμο προσωπικό, στενά περιτριγυρισμένη από εργατικές κατοικίες». Με αυτόν τον κομψό ευφημισμό, όπως παρατηρούν οι Bird και Sherwin, ο πρόεδρος του Χάρβαρντ επέλεξε στην πράξη πολίτες ως στόχο της πρώτης ατομικής βόμβας στον κόσμο. Ο Baggott με τη σειρά του σημειώνει ότι δεν επρόκειτο για κάποιον ουσιαστικό συμβιβασμό. Ο Στίμσον επιθυμούσε να αποφύγει τις περιττές απώλειες αμάχων, ωστόσο ολόκληρος ο πληθυσμός της Ιαπωνίας είχε, στην ουσία, επιστρατευτεί για την υποστήριξη της πολεμικής προσπάθειας. Στην Ιαπωνία, ο βομβαρδισμός μιας πολεμικής εγκατάστασης που περιβαλλόταν από κατοικίες εργατών σήμαινε τον βομβαρδισμό ανδρών, γυναικών και παιδιών. Χωρίς καμία προειδοποίηση. Ο Οπενχάιμερ είχε υποστηρίξει στο Λος Άλαμος ότι ο πόλεμος δεν θα έπρεπε να λήξει χωρίς να γνωρίζει ο κόσμος για τη βόμβα και τις επιπτώσεις της. Το Σχέδιο Μανχάταν έπρεπε, τουλάχιστον, να φτάσει στο σημείο όπου η βόμβα θα μπορούσε να δοκιμαστεί. Οι επιστήμονες υπό την καθοδήγησή του είχαν πειστεί ή, μάλλον, καθησυχαστεί. Ωστόσο, ο Οπενχάιμερ δεν είχε εξηγήσει ότι αυτό θα σήμαινε τον βομβαρδισμό ενός μεγάλου αριθμού εργατών και των οικογενειών τους, χωρίς καμία προειδοποίηση. Κι όμως, αυτό ήταν που αποδεχόταν τώρα.¹²⁶

Ο Οπενχάιμερ δεν αντιτάχθηκε στην επιλογή του στόχου. Αντίθετα, ξεκίνησε συζήτηση για το αν θα μπορούσαν να γίνουν πολλές επιθέσεις ταυτόχρονα. Ο Γκρόουβς, που μπήκε εκείνη τη στιγμή στη συζήτηση, αμφέβαλε αν ένας πολλαπλός ατομικός βομβαρδισμός «θα ήταν εφικτός» και διατύπωσε τρεις αντιρρήσεις: θα χανόταν το πλεονέκτημα της πρόσθετης γνώσης για το όπλο που προσφέρει κάθε διαδοχική επίθεση, θα χρειαζόταν βιαστική προετοιμασία από όσους συναρμολογούσαν τις βόμβες, με κίνδυνο αναποτελεσματικότητας, και το αποτέλεσμα δεν θα διέφερε αρκετά από το κανονικό πρόγραμμα βομβαρδισμών της Αεροπορίας. Το ζήτημα θεωρήθηκε λήξαν. Ο Γκρόουβς βρήκε την ευκαιρία να θίξει το ζήτημα ορισμένων «προβληματικών» επιστημόνων, «αμφίβολης διακριτικότητας και αβέβαιης αφοσίωσης», οι οποίοι δημιουργούσαν προβλήματα στο ατομικό πρόγραμμα από την έναρξή του. Όλοι ήξεραν ότι εννοούσε τον Σίλαρντ, για τον οποίο είχε μόλις μάθει ότι προσπαθούσε να συναντήσει τον Τρούμαν και να τον αποτρέψει από τη χρήση ατομικού όπλου, και ο Μπερνς ήταν εκείνος που είχε δεχτεί τον Σίλαρντ και τους συνεργάτες του στο Σπάρτανμπεργκ. Το πρακτικό αναφέρει ότι «επιτεύχθηκε συμφωνία» πως τίποτα δεν μπορούσε να γίνει για την απομάκρυνση των επιστημόνων αυτών πριν από τη χρήση της βόμβας ή, στην καλύτερη περίπτωση, πριν από τη δοκιμή, και ότι μετά τη δημοσιότητα για το όπλο θα έπρεπε να ληφθούν μέτρα ώστε να αποκοπούν από το πρόγραμμα και να γίνει γενικότερη εκκαθάριση του περιττού προσωπικού. Ο Οπενχάιμερ, χωρίς να μιλήσει, συναίνεσε. Τέλος κάποιος ρώτησε τι πληροφορίες μπορούσαν να μεταδώσουν οι επιστήμονες στους συναδέλφους τους για τις συζητήσεις της Προσωρινής Επιτροπής. Αποφασίστηκε ότι οι τέσσερις παρόντες επιστήμονες θα νιώθουν ελεύθεροι να πουν στους κύκλους τους ότι είχαν συναντηθεί με επιτροπή υπό την προεδρία του υπουργού Πολέμου, όπου είχαν την ευκαιρία να παρουσιάσουν τις απόψεις τους για κάθε πτυχή του θέματος. Τους απαγορεύτηκε ωστόσο να αποκαλύψουν λεπτομέρειες για τη σύνθεση της Επιτροπής ή τα συμπεράσματα στα οποία είχαν καταλήξει έως τότε. Η συνεδρίαση έληξε στις 16:15.¹²⁷

Την επομένη, 1η Ιουνίου, η Επιτροπή άκουσε και τις απόψεις τεσσάρων βιομηχάνων του Σχεδίου, για το κατά πόσο άλλες χώρες ήταν σε θέση να κινητοποιήσουν τη βιομηχανία τους και να φτάσουν τις ΗΠΑ. Αυτοί ήταν οι Γουόλτερ Σ. Κάρπεντερ (Walter S. Carpenter, πρόεδρος της Du Pont), Τζέιμς Γουάιτ (James White, πρόεδρος της Tennessee Eastman), Τζέιμς Α. Ράφερτι (James A. Rafferty, αντιπρόεδρος της Union Carbide) και Τζορτζ Χ. Μπούχερ (George H. Bucher, πρόεδρος της Westinghouse). Όλοι τους επιβεβαίωσαν ότι οι ΗΠΑ είχαν προβάδισμα τριών έως δέκα ετών στις εγκαταστάσεις παραγωγής έναντι της Σοβιετικής Ένωσης.¹²⁸

Η Έκθεση Φρανκ, η απάντηση της Επιστημονικής Επιτροπής και το Ψήφισμα Σίλαρντ

Κατά την επιστροφή του στο Σικάγο ο Κόμπτον ενημέρωσε τους επιστήμονες του Μεταλλουργικού Εργαστηρίου ότι οι απόψεις τους θα ήταν ευπρόσδεκτες και ότι, αν τις υπέβαλλαν μέσα σε δύο εβδομάδες, θα τις μετέφερε στην Επιστημονική Επιτροπή, που θα συναντιόταν ξανά στο Λος Άλαμος στις 16 Ιουνίου.¹²⁹

Η πρόσκληση του Κόμπτον πυροδότησε έντονη δραστηριότητα. Οι επιστήμονες του Μεταλλουργικού Εργαστηρίου συγκροτήθηκαν σε ομάδες για να εξετάσουν ζητήματα όπως η μελλοντική οργάνωση του πυρηνικού τομέα, η έρευνα, η εκπαίδευση και η ασφάλεια, η παραγωγή πυρηνικών υλικών, καθώς και τα πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα που ανέκυπταν εξαιτίας της βόμβας. Ο Σίλαρντ κλήθηκε να προεδρεύσει της ομάδας που ασχολούνταν με την παραγωγή, αλλά αρνήθηκε. Προτίμησε να επικεντρωθεί στη συμβολή του ως μέλος της ομάδας για τα πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα, υπό την προεδρία του νομπελίστα Τζέιμς Φρανκ (βλ. Τρίτο Μέρος). Στην ομάδα συμμετείχαν επίσης ο Γκλεν Σίμποργκ και ο ρωσικής καταγωγής βιοφυσικός Γιούτζιν Ραμπινόβιτς (Eugene Rabinowitch, 1901–1973). Το κείμενο το συνέταξε ο Ραμπινόβιτς, αλλά, όπως ο ίδιος παραδέχτηκε, ο Σίλαρντ και ο Φρανκ ήταν αυτοί που έδωσαν στην έκθεση τον προσανατολισμό της, την προσπάθεια να αποτραπεί η χρήση της βόμβας κατά της Ιαπωνίας.¹³⁰

Η έκθεση διατύπωσε με απόλυτη σαφήνεια τη λογική συνέπεια των αμερικανικών προσπαθειών για διατήρηση της υπεροχής στους πυρηνικούς εξοπλισμούς:

«Το μόνο που μπορούν να μας προσφέρουν αυτά τα πλεονεκτήματα είναι η συσσώρευση ενός μεγαλύτερου αριθμού μεγαλύτερων και καλύτερων ατομικών βομβών, και αυτό μόνο αν παράγουμε τις βόμβες στο μέγιστο της δυναμικότητάς μας σε καιρό ειρήνης, χωρίς να βασιζόμαστε στη μετατροπή μιας ειρηνικής πυρηνικής βιομηχανίας σε στρατιωτική παραγωγή μετά την έναρξη των εχθροπραξιών. Ένα τέτοιο ποσοτικό πλεονέκτημα συσσωρευμένης καταστροφικής ισχύος δεν θα μας καταστήσει ασφαλείς από μια αιφνιδιαστική επίθεση. Ακριβώς επειδή ένας πιθανός εχθρός θα φοβάται ότι θα βρεθεί σε μειονεκτική θέση ως προς τον αριθμό και τον οπλισμό, ο πειρασμός να επιχειρήσει ένα ξαφνικό, απρόκλητο πλήγμα μπορεί να είναι συντριπτικός, ιδίως αν υποψιάζεται ότι τρέφουμε επιθετικές προθέσεις εις βάρος της ασφάλειάς του ή της «σφαίρας επιρροής» του.

Για να αποφευχθεί ένας αγώνας εξοπλισμών, θα απαιτούνταν αξιοσημείωτη αυτοσυγκράτηση: από αυτή την άποψη, ίσως ο καλύτερος τρόπος είναι να γίνει η επίδειξη του νέου όπλου μπροστά σε εκπροσώπους όλων των Ηνωμένων Εθνών, σε μια έρημο ή σε ένα ακατοίκητο νησί. Το καταλληλότερο κλίμα για μια διεθνή συμφωνία θα μπορούσε να δημιουργηθεί αν η Αμερική μπορούσε να πει στον κόσμο: «Βλέπετε ποιο όπλο είχαμε, αλλά δεν χρησιμοποιήσαμε. Είμαστε έτοιμοι να αποποιηθούμε τη χρήση του στο μέλλον και να συνεργαστούμε με άλλα έθνη για τη διαμόρφωση επαρκούς εποπτείας της χρήσης αυτού του πυρηνικού όπλου.» […] Αν οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν οι πρώτες που θα εξαπέλυαν αυτό το νέο μέσο αδιάκριτης καταστροφής εναντίον της ανθρωπότητας, θα έχαναν την υποστήριξη της κοινής γνώμης σε όλο τον κόσμο, θα πυροδοτούσαν τον αγώνα εξοπλισμών και θα υπονόμευαν τη δυνατότητα μιας διεθνούς συμφωνίας για τον μελλοντικό έλεγχο τέτοιων όπλων».¹³¹

Έχοντας πλέον γίνει επιφυλακτικός απέναντι στις επίσημες οδούς επικοινωνίας με ανώτερους πολιτικούς, ο ίδιος ο Φρανκ επιδίωξε να φέρει ένα αντίγραφο της έκθεσής του απευθείας υπόψη του υπουργού Στίμσον. Ο Κόμπτον συναντήθηκε μαζί του στην Ουάσινγκτον, αλλά τους ενημέρωσαν ότι ο Στίμσον βρισκόταν εκτός πόλης (κάτι που δεν ίσχυε). Ο βοηθός του υπουργού, ο Χάρισον, τους διαβεβαίωσε ότι θα προωθούσε την έκθεση. Ο Κόμπτον συνέταξε βιαστικά ένα συνοδευτικό σημείωμα. «Στο σημείωμα αυτό, έκρινα απαραίτητο να επισημάνω ότι η έκθεση, μολονότι εφιστούσε την προσοχή στις δυσκολίες που θα μπορούσαν να προκύψουν από τη χρήση της βόμβας, δεν ανέφερε την πιθανή συνολική διάσωση πολλών ζωών, ούτε το γεγονός ότι, αν η βόμβα δεν χρησιμοποιούνταν στον τρέχοντα πόλεμο, ο κόσμος δεν θα είχε λάβει επαρκή προειδοποίηση για το τι θα έπρεπε να αναμένει σε περίπτωση που ξεσπούσε ξανά πόλεμος». Με τον τρόπο αυτό, ο Κόμπτον υπονόμευσε την έκθεση, παρόλο που ταυτόχρονα βοηθούσε τον Φρανκ να εξασφαλίσει την προσοχή για το περιεχόμενό της. Ο Τρούμαν δεν είδε ποτέ την Έκθεση Φρανκ, την πήρε ο στρατός και την κατέταξε στα απόρρητα.¹³²

Στο Λος Άλαμος το κλίμα ήταν διαφορετικό απ’ ό,τι στο Σικάγο. Οι επιστήμονες εργάζονταν πυρετωδώς για να δοκιμάσουν το συντομότερο δυνατό τη βόμβα πλουτωνίου ενδόρρηξης, και δεν είχαν χρόνο να αναρωτηθούν αν και πώς θα χρησιμοποιούνταν κατά της Ιαπωνίας. Ένιωθαν επίσης ότι μπορούσαν να εμπιστευτούν την κρίση του Οπενχάιμερ. Ο Ραμπινόβιτς παρατηρούσε ότι στο Λος Άλαμος επικρατούσε «η διάχυτη αίσθηση ότι ο Οπενχάιμερ θα έκανε πάντα το σωστό».¹³³

Ο ίδιος ο Οπενχάιμερ ζήτησε τη γνώμη ορισμένων συνεργατών του. Κάποια μέρα κάλεσε στο γραφείο του τον Ρόμπερτ Ουίλσον και του εξήγησε ότι συμμετείχε σε επιτροπή που συμβούλευε τον Στίμσον για το πυρηνικό όπλο. Τον ρώτησε τι πιστεύει. Ο Ουίλσον ζήτησε χρόνο να το σκεφτεί και, όταν επέστρεψε, είπε ότι κατά τη γνώμη του η βόμβα δεν έπρεπε να χρησιμοποιηθεί και ότι οι Ιάπωνες έπρεπε να προειδοποιηθούν με κάποιον τρόπο. Επισήμανε ότι απέμεναν μόλις λίγες εβδομάδες ως τη δοκιμή και πρότεινε να προσκληθεί μια ιαπωνική αντιπροσωπεία για να την παρακολουθήσει. Ο Οπενχάιμερ τον ρώτησε τότε τι θα γινόταν αν η συσκευή δεν λειτουργούσε. Ο Ουίλσον απάντησε ψυχρά: «Τότε θα τους σκοτώσουμε όλους [τους παρατηρητές]». Ήταν ειρηνιστής εκ φύσεως και μερικά δευτερόλεπτα αργότερα το μετάνιωσε, μην μπορώντας να πιστέψει ότι είχε πει «κάτι τόσο αιμοχαρές». Ένιωσε κολακευμένος που τον ρώτησαν, αλλά και απογοητευμένος που οι απόψεις του δεν άλλαξαν τη σκέψη του Οπενχάιμερ. Όπως θυμόταν, ο Οπενχάιμερ δεν ήταν υποχρεωμένος να τον συμβουλευτεί, αλλά προφανώς ήθελε τη γνώμη κάποιου, και οι σχέσεις τους ήταν στενές και θερμές.¹³⁴

Ο Οπενχάιμερ μίλησε και με τον Μόρισον, πρώην φοιτητή του, που μετά τη μετάθεσή του από το Μεταλλουργικό Εργαστήριο του Σικάγου είχε γίνει ένας από τους στενότερους φίλους του στο Λος Άλαμος. Ο Μόρισον είχε πάρει μέρος, ως τεχνικός εμπειρογνώμονας, στη σύσκεψη της Επιτροπής Στόχων του Γκρόουβς, που συνεδρίασε στο γραφείο του Οπενχάιμερ στις 10 και 11 Μαΐου 1945. Σύμφωνα με το επίσημο πρακτικό, οι συμμετέχοντες κατέληξαν ότι ο στόχος έπρεπε να βρίσκεται «σε μεγάλη αστική περιοχή, διαμέτρου άνω των πέντε χιλιομέτρων». Συζήτησαν ακόμη και ένα πλήγμα στο ανάκτορο του αυτοκράτορα, στο κέντρο του Τόκιο. Ο Μόρισον πρότεινε, στην περίπτωση που δεν ήταν αποδεκτή μια επίδειξη, να δοθεί στους Ιάπωνες τουλάχιστον κάποια επίσημη προειδοποίηση: «Θεωρούσα ότι ακόμη και η ρίψη φυλλαδίων θα αρκούσε». Την ιδέα απέρριψε με περιφρόνηση ένας ανώνυμος αξιωματικός του στρατού: «Αν αρχίσουμε να τους προειδοποιούμε, απλώς θα μας παρακολουθήσουν και θα καταρρίψουν το αεροπλάνο. Για εσάς είναι εύκολο να το λέτε, για μένα είναι δύσκολο να το δεχτώ». Ο Οπενχάιμερ δεν στήριξε τη θέση του Μόρισον.¹³⁵

«Ουσιαστικά μας είχαν αποκλείσει από κάθε πραγματικό σχολιασμό… Έφυγα με τη συνειδητοποίηση ότι είχαμε πολύ μικρή επιρροή σ’ αυτό που επρόκειτο να συμβεί», θυμόταν χρόνια αργότερα ο Μόρισον. Την ανάμνησή του επιβεβαίωσε ο Χόκινς, που ήταν επίσης παρών. Σύμφωνα με τον ίδιο, ο Μόρισον εξέφρασε τις ανησυχίες πολλών από αυτούς όταν πρότεινε να σταλεί προειδοποίηση στους Ιάπωνες και να τους δοθεί η δυνατότητα να εκκενώσουν την πόλη. Ο αξιωματικός που καθόταν απέναντί του αντέδρασε με οργή, λέγοντας κάτι σαν: «Μα θα ρίξουν εναντίον μας ό,τι έχουν, και εγώ θα βρίσκομαι σε εκείνο το αεροπλάνο».¹³⁶

Στα μέσα Ιουνίου ο Οπενχάιμερ συγκάλεσε στο Λος Άλαμος την Επιστημονική Επιτροπή, δηλαδή τον ίδιο, τον Λόρενς, τον Άρθουρ Κόμπτον και τον Φέρμι, για να διαμορφώσουν τις τελικές συστάσεις τους προς την Προσωρινή Επιτροπή. Ο Κόμπτον τους έφερε την Έκθεση Φρανκ και οι τέσσερις την εξέτασαν. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον τους προκάλεσε η ιδέα μιας δραματικής αλλά μη θανατηφόρου επίδειξης της ισχύος της βόμβας. Για ανθρώπους εξοικειωμένους να βγάζουν ελέγξιμα συμπεράσματα από σταθερά επιστημονικά δεδομένα, τα πολιτικά συμπεράσματα που έπρεπε τώρα να βγάλουν μέσα σε ένα πεδίο πολιτικών και στρατιωτικών αβεβαιοτήτων ήταν δύσκολο έργο. Ο Οπενχάιμερ φάνηκε διστακτικός: «Εξέθεσα τις ανησυχίες και τα επιχειρήματά μου κατά της ρίψης της βόμβας, αλλά δεν επέμεινα». Είναι πιθανό ότι ο Κόμπτον υποστήριξε πως μια αιφνιδιαστική χρήση κατά της Ιαπωνίας θα έληγε γρήγορα τον πόλεμο και θα έσωζε αμέτρητες αμερικανικές ζωές. Η Ιαπωνία ήταν ηττημένη, αλλά έβαζε την τιμή της ως έθνους πάνω από όλα. «Παρά τις καταστροφικές ζημιές», έγραψε αργότερα ο Κόμπτον, «οι Ιάπωνες στρατοκράτες φαίνονταν αταλάντευτοι στην απόφασή τους να πολεμήσουν ως το τέλος». Η ιαπωνική στρατιωτική κουλτούρα έβλεπε την αυτοκτονία ως προτιμότερη από την ντροπή της ήττας, όπως έδειξαν οι επιθέσεις των καμικάζι, που κορυφώθηκαν στη μάχη της Οκινάουα τον Απρίλιο. Ο αδελφός του Άρθουρ Κόμπτον, ο Καρλ, είχε μόλις αναχωρήσει για τη Μανίλα για να επιβλέψει την υποστήριξη με ραντάρ ενόψει της προγραμματισμένης αμερικανικής εισβολής, και ο Άρθουρ Κόμπτον ήλπιζε ότι η χρήση της βόμβας θα την έκανε περιττή.¹³⁷

Στις 16 Ιουνίου 1945 ο Οπενχάιμερ υπέγραψε ένα σύντομο υπόμνημα προς τον Στίμσον με τις συστάσεις της Επιτροπής, κρατώντας χαμηλούς τόνους. Πρώτον, οι επιστήμονες συνιστούσαν να ενημερώσει η Ουάσινγκτον, πριν από τη χρήση της βόμβας, τη Μεγάλη Βρετανία, τη Ρωσία, τη Γαλλία και την Κίνα για την ύπαρξή της και να «δεχτεί τις προτάσεις τους για το πώς μπορούμε να συνεργαστούμε, ώστε η νέα ανακάλυψη να συμβάλει στη βελτίωση των διεθνών σχέσεων». Δεύτερον, ανέφεραν ότι στην επιστημονική κοινότητα δεν υπήρχε ομοφωνία για την αρχική χρήση του «μαραφετιού». Ορισμένοι από όσους είχαν συμμετάσχει στη δημιουργία του πρότειναν μια καθαρά τεχνική επίδειξη, ζητούσαν την απαγόρευση των ατομικών όπλων και φοβούνταν ότι η ρίψη της βόμβας θα έβλαπτε τη θέση των ΗΠΑ στις μελλοντικές διαπραγματεύσεις. Ο Οπενχάιμερ ένιωθε ότι οι περισσότεροι συνάδελφοί του στο Λος Άλαμος και στο Σικάγο υποστήριζαν μια τέτοια επίδειξη, αλλά τώρα προτίμησε να ταχθεί με την πλευρά εκείνων οι οποίοι «δίνουν έμφαση στην ευκαιρία να σωθούν αμερικανικές ζωές, με την άμεση στρατιωτική χρήση». Παρόλα αυτά η Επιστημονική Επιτροπή δεν όρισε τι ακριβώς εννοούσε με τον όρο «στρατιωτική χρήση». Ο Κόμπτον έγραψε αργότερα στον Γκρόουβς ότι «δεν υπάρχει επαρκής συμφωνία ανάμεσα στα μέλη της επιτροπής για να ενωθούν γύρω από ένα ενιαίο μέτωπο για το πώς και υπό ποιες συνθήκες πρέπει να γίνει».¹³⁸

Οι Bird και Sherwin εξηγούν ότι το κίνητρο του Οπενχάιμερ, κατά παράδοξο τρόπο, δεν διέφερε ουσιαστικά από εκείνο των συναδέλφων του που ήθελαν την ειρηνική επίδειξη. Είχε πεισθεί ότι η στρατιωτική χρήση μπορούσε να καταργήσει όλους τους πολέμους. Όπως εξήγησε ο ίδιος, κάποιοι επιστήμονες πίστευαν ότι η χρήση της βόμβας σε αυτό τον πόλεμο θα βελτίωνε τις διεθνείς σχέσεις και ανησυχούσαν περισσότερο για την αποτροπή του πολέμου γενικά παρά για την εξάλειψη αυτού του συγκεκριμένου όπλου. «Νιώθουμε πιο κοντά σ’ αυτές τις τελευταίες απόψεις· δεν μπορούμε να προτείνουμε καμία τεχνική δοκιμή ως ενδεχόμενη να προκαλέσει το τέλος του πολέμου· δεν βρίσκουμε καμία αποδεκτή εναλλακτική λύση εκτός της άμεσης στρατιωτικής χρήσης».¹³⁹ Ο Οπενχάιμερ έκλεινε το υπόμνημά του, όπως έγραψε ο Baggott, με ένα χαρακτηριστικό νίψιμο των χεριών, αντάξιο του Πόντιου Πιλάτου¹⁴⁰, ή, όπως το χαρακτήρισαν οι Bird και Sherwin, με μια περίεργη δήλωση αποποίησης, την οποία σύντομα ο Οπενχάιμερ θα εγκατέλειπε: «Είναι σαφές ότι εμείς, ως άνθρωποι της επιστήμης, δεν έχουμε ιδιοκτησιακά δικαιώματα … ούτε ισχυριζόμαστε ότι είμαστε ιδιαίτερα κατάλληλοι για την επίλυση των πολιτικών, κοινωνικών και στρατιωτικών προβλημάτων που παρουσιάζονται με την έλευση της ατομικής ενέργειας».¹⁴¹

Ο Οπενχάιμερ παραδέχτηκε εκ των υστέρων πόσα δεν ήξερε: «Δεν ξέραμε απολύτως τίποτα για τη στρατιωτική κατάσταση στην Ιαπωνία. Μπορεί να υπήρχαν και άλλοι τρόποι να οδηγηθούν σε παράδοση, αλλά στο βάθος του μυαλού μας υπήρχε η αντίληψη ότι η εισβολή ήταν αναπόφευκτη, επειδή αυτό μας είχαν πει».¹⁴²

Η Έκθεση Φρανκ εξετάστηκε και από την ίδια την Προσωρινή Επιτροπή. Ο Χάρισον έθεσε το θέμα σε νέα συνεδρίαση, στις 21 Ιουνίου, στην οποία δεν είχε προσκληθεί η Επιστημονική Επιτροπή. Η Έκθεση συζητήθηκε σε συνάρτηση με τις συστάσεις της Επιστημονικής Επιτροπής της 16ης Ιουνίου. Η Επιτροπή επιβεβαίωσε τη θέση που είχε υιοθετήσει στις συνεδριάσεις της 31ης Μαΐου και της 1ης Ιουνίου: το όπλο να χρησιμοποιηθεί κατά της Ιαπωνίας το συντομότερο, χωρίς προειδοποίηση και εναντίον διπλού στόχου, δηλαδή μιας στρατιωτικής εγκατάστασης ή ενός εργοστασίου πολεμικού υλικού, περιτριγυρισμένου από σπίτια ή άλλα κτίρια ιδιαίτερα ευάλωτα σε ζημιές. Το αίτημα να γίνει ο Χάρολντ Γιούρι (βλ. Έβδομο Μέρος) μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής, ώστε να εκπροσωπεί τις απόψεις των επιστημόνων του Μεταλλουργικού Εργαστηρίου, απορρίφθηκε.¹⁴³

Ο Σίλαρντ δεν μπορούσε να αποτρέψει τη χρήση ενός όπλου για την ανάπτυξη του οποίου είχε συμβάλει να κινητοποιηθούν οι Ηνωμένες Πολιτείες έξι χρόνια νωρίτερα, όταν είχε συντάξει το προσχέδιο της επιστολής προς τον Ρούζβελτ και είχε πείσει τον Αϊνστάιν να την υπογράψει (βλ. Δεύτερο Μέρος). Τώρα φαινόταν να οδηγείται από τη μία αποτυχία στην άλλη. Στις 25 Μαΐου ο Μπερνς τον δέχτηκε ψυχρά και απέρριψε τα επιχειρήματά του για τον κίνδυνο αγώνα εξοπλισμών με τη Σοβιετική Ένωση. Στις 31 Μαΐου η Προσωρινή Επιτροπή αποφάσισε ότι η βόμβα δεν θα συνοδευόταν από προειδοποίηση προς την Ιαπωνία, ενώ ο Γκρόουβς, γνωρίζοντας τις προσπάθειές του, ζήτησε και πέτυχε να ληφθούν μέτρα απομάκρυνσης των επιστημόνων που αντιδρούσαν μόλις η βόμβα χρησιμοποιηθεί. Η Έκθεση Φρανκ, που είχε εμπνεύσει ο ίδιος, δεν έφτασε ποτέ στον Τρούμαν, και ο στρατός την έθεσε στα απόρρητα. Στις 16 Ιουνίου η Επιστημονική Επιτροπή, αφού εξέτασε την Έκθεση, κατέληξε ότι δεν υπήρχε «αποδεκτή εναλλακτική λύση απέναντι στην άμεση στρατιωτική χρήση». Στις 21 Ιουνίου η Προσωρινή Επιτροπή συζήτησε την Έκθεση χωρίς την παρουσία των επιστημόνων και επιβεβαίωσε την απόφασή της. Ο Σίλαρντ είχε ηττηθεί, αλλά δεν ήταν ακόμη έτοιμος να παραιτηθεί από την προσπάθεια.

Στις αρχές Ιουλίου, συνέταξε ένα ψήφισμα (petition) προς τον πρόεδρο, προτρέποντάς τον να ασκήσει την εξουσία του ως αρχιστράτηγος (Commander-in-Chief) και να αποφανθεί ότι η Αμερική δεν πρέπει να καταφύγει στη χρήση ατομικών όπλων κατά της Ιαπωνίας «… εκτός κι αν δημοσιοποιηθούν λεπτομερώς οι όροι που θα επιβληθούν στην Ιαπωνία και η Ιαπωνία, γνωρίζοντας αυτούς τους όρους, αρνηθεί να παραδοθεί…».¹⁴⁴ Σύμφωνα με τον Baggott, ήταν απίθανο να αλλάξει κάποια απόφαση που είχε ήδη ληφθεί, αλλά αυτός δεν ήταν ο κύριος σκοπός της κίνησης. Ο Σίλαρντ ήθελε να διασφαλίσει ότι οι επιστήμονες που αντιτίθεντο στη χρήση της βόμβας για ηθικούς λόγους θα κατέγραφαν τη θέση τους «ξεκάθαρα και αναντίρρητα». Το ψήφισμα συγκέντρωσε 59 υπογραφές από επιστήμονες του «Μεταλλουργικού Εργαστηρίου», ενώ ο Σίλαρντ φρόντισε να διανεμηθούν αντίγραφα στο Όουκ Ριτζ και στο Λος Άλαμος.¹⁴⁵ Κατά τις επόμενες εβδομάδες το ψήφισμα εξασφάλισε 155 υπογραφές επιστημόνων του Σχεδίου, ενώ ένα αντίθετο ψήφισμα μόνο δύο. Σε ξεχωριστή σφυγμομέτρηση 150 επιστημόνων του Σχεδίου, που διενήργησε ο στρατός στις 12 Ιουλίου 1945, το 72% υποστήριξε μια επίδειξη της ισχύος της βόμβας σε δοκιμή και όχι τη στρατιωτική της χρήση χωρίς προηγούμενη προειδοποίηση.¹⁴⁶

Ο Οπενχάιμερ, όταν ο Τέλερ του έδειξε ένα αντίτυπο του ψηφίσματος, εξέφρασε οργή. Σύμφωνα με τον Τέλερ, άρχισε να κατακρίνει τον Σίλαρντ και την ομάδα του: «Τι γνωρίζουν για την ιαπωνική ψυχολογία; Πώς μπορούν να κρίνουν τον τρόπο λήξης του πολέμου;». Αυτές ήταν κρίσεις που έπρεπε να αφήνονται στα χέρια ανδρών όπως ο Στίμσον και ο στρατηγός Μάρσαλ. «Η συζήτησή μας ήταν σύντομη», έγραψε ο Τέλερ στα απομνημονεύματά του. «Η τόσο σκληρή κριτική του για τους κοντινούς μου φίλους και η ανυπομονησία και η σφοδρότητά του με στενοχώρησαν εξαιρετικά. Αλλά αμέσως δέχθηκα την απόφασή του».¹⁴⁷ Ο Τέλερ δεν προώθησε περαιτέρω το ψήφισμα.¹⁴⁸ Το ίδιο συνέβη και με άλλους. Ο Οπενχάιμερ είπε στον Ραλφ Λαπ (Ralph E. Lapp, 1917–2004) και στον Έντουαρντ Κρόιτς (Edward Creutz, 1913–2009), δύο φυσικούς του Λος Άλαμος που είχαν συμφωνήσει να κυκλοφορήσουν το ψήφισμα του Σίλαρντ, ότι «αφού έχει δοθεί μια ευκαιρία στους ανθρώπους εδώ να εκφράσουν μέσω εκείνου τις απόψεις τους στα τρέχοντα ζητήματα, η προτεινόμενη μέθοδος [το ψήφισμα] ήταν κάπως περιττή και πιθανόν όχι πολύ ικανοποιητική». Ο Οπενχάιμερ ήξερε να ακούγεται πειστικός. Ο Κρόιτς εξήγησε στον Σίλαρντ κάπως απολογητικά: «Λόγω της πολύ ειλικρινούς και όχι αυταρχικής αντιμετώπισης της κατάστασης από τον Όπι, θα ήθελα να συμμορφωθώ με τις υποδείξεις του».¹⁴⁹

Ο ίδιος ο Τέλερ ισχυριζόταν στα απομνημονεύματά του ότι το 1945 θεωρούσε τη χρήση της βόμβας χωρίς επίδειξη και χωρίς προειδοποίηση «αμφίβολης αποτελεσματικότητας και ελεεινής ηθικής». Η πραγματική απάντησή του στον Σίλαρντ, με ημερομηνία 2 Ιουλίου 1945, έδειχνε ότι κατέληξε στο ακριβώς αντίθετο συμπέρασμα. «Δεν είμαι πραγματικά πεπεισμένος για τις αντιρρήσεις σου [στην άμεση στρατιωτική χρήση του όπλου]», έγραψε. Η βόμβα ήταν πράγματι «τρομακτικό» όπλο, αλλά η μόνη ελπίδα της ανθρωπότητας ήταν να «πεισθούν όλοι ότι ο επόμενος πόλεμος θα ήταν μοιραίος. Γι’ αυτόν τον σκοπό, η πραγματική πολεμική χρήση μπορεί και να ήταν ό,τι καλύτερο». Σε κανένα σημείο δεν υπαινίχθηκε ότι θεωρούσε χρήσιμη μια δοκιμή ή αναγκαία μια προειδοποίηση. «Το τυχαίο γεγονός ότι εργαστήκαμε για την ολοκλήρωση αυτού του απεχθούς πράγματος», έγραψε στον Σίλαρντ, «δεν θα πρέπει να μας δίνει την ευθύνη να έχουμε λόγο για το πώς θα χρησιμοποιηθεί».¹⁵⁰ Στην ίδια επιστολή ρώτησε αν θεωρούσαν ο Σίλαρντ και οι υπόλοιποι της ομάδας του έγκλημα το να συνεχίσουν να εργάζονται, και πρόσθεσε ότι θα έκανε λάθος αν επιχειρούσε να υποδείξει πώς θα ξαναβάζαμε στο μπουκάλι το φάντασμα που μόλις βοηθήσαμε να δραπετεύσει. Ο νους του Τέλερ ήταν εν πάση περιπτώσει απασχολημένος με την απελευθέρωση ενός πολύ μεγαλύτερου φαντάσματος.¹⁵¹

Ο Οπενχάιμερ δεν έστειλε κατεπειγόντως το ψήφισμα στην Ουάσινγκτον. Αντίθετα, αυτό ακολούθησε τους φυσιολογικούς στρατιωτικούς διαύλους και έφτασε πολύ αργά. Ενημέρωσε επίσης τον Γκρόουβς για το ψήφισμα, με υποτιμητικό τόνο: «Το εσώκλειστο μήνυμα [από τον Σίλαρντ στον Κρόιτς] είναι ένα ακόμη συμβάν στις εξελίξεις που γνωρίζω ότι έχεις παρακολουθήσει με ενδιαφέρον». Ο υπασπιστής του Γκρόουβς, συνταγματάρχης Νίκολς, συζήτησε την ίδια ημέρα το ψήφισμα με τον προϊστάμενό του και τον ρώτησε γιατί να μην ξεφορτωθούν το λιοντάρι (τον Σίλαρντ), αλλά ο στρατηγός δήλωσε ότι προς το παρόν αυτό δεν γινόταν. Ο Γκρόουβς καταλάβαινε ότι η απόλυση ή η σύλληψη του Σίλαρντ θα ενέπνεε εξέγερση ανάμεσα στους υπόλοιπους επιστήμονες. Με τον Οπενχάιμερ όμως εξίσου ενοχλημένο από τις πράξεις του Σίλαρντ, ένιωθε σίγουρος ότι το πρόβλημα θα μπορούσε να περιοριστεί με ασφάλεια μέχρι να είναι έτοιμη η βόμβα.¹⁵²

Trinity: η πρώτη πυρηνική έκρηξη

Η ιδέα να δοκιμαστεί η βόμβα πλουτωνίου είχε τεθεί για πρώτη φορά στο διοικητικό συμβούλιο του Λος Άλαμος στις 24 Ιανουαρίου 1944. Ο Γκρόουβς δεν ένιωθε άνετα με αυτήν. Υποψιαζόταν ότι ένα καθαρά πειραματικό όργανο θα κατανάλωνε χρόνο και πόρους και θα απομάκρυνε τους επιστήμονες από την ολοκλήρωση ενός πραγματικού όπλου πεδίου. Επιπλέον, το καλοκαίρι του 1945 η δοκιμή θα απορροφούσε το ένα τρίτο ή και το μισό του παγκόσμιου αποθέματος πλουτωνίου-239.¹⁵³ Αντιτάχθηκε λοιπόν, με το επιχείρημα ότι το πλουτώνιο ήταν τόσο σπάνιο που δεν έπρεπε να χαθεί ούτε γραμμάριο. Ο Οπενχάιμερ τον έπεισε ότι μια δοκιμή πλήρους κλίμακας ήταν απολύτως απαραίτητη, λόγω της «ανολοκλήρωτης γνώσης μας». Χωρίς δοκιμή, του είπε, ο σχεδιασμός της χρήσης του «Γκάτζετ», του εργαστηριακού ευφημισμού για τη βόμβα (στα ελληνικά θα λέγαμε «μαραφέτι»), σε εχθρική περιοχή θα γινόταν ουσιαστικά «στα τυφλά».¹⁵⁴ Κανείς άλλωστε δεν ήθελε η πρώτη χρήση της βόμβας να αποτύχει πάνω από εχθρικό έδαφος και το σχάσιμο υλικό να πέσει στα χέρια των Ιαπώνων.¹⁵⁵

Η επιλογή του χώρου ήταν κρίσιμη. Ο Κένεθ Μπέινμπριτζ (Kenneth Bainbridge, 1904–1996), πειραματικός φυσικός, απόφοιτος του Χάρβαρντ, που είχε δουλέψει με τον Ράδερφορντ στο Εργαστήριο Κάβεντις, τον Μάρτιο του 1944 ανέλαβε να οργανώσει τη δοκιμή.¹⁵⁶ Έθεσε ως κριτήρια ένα πολύ επίπεδο έδαφος, ώστε να μην επηρεάζεται η έκρηξη από το ανάγλυφο, μια απομονωμένη τοποθεσία με καλό καιρό και ελαφρούς ανέμους, και πόλεις και ράντσα αρκετά μακριά ώστε να αποφευχθεί η εναπόθεση ραδιενεργών καταλοίπων στο έδαφος (fallout). Η έννοια αυτή είχε εμφανιστεί λιγότερο από ένα χρόνο νωρίτερα, και ο Γκρόουβς ήταν από όσους εκτιμούσαν περισσότερο τον κίνδυνο: δεν θα ενέκρινε δοκιμή κοντά σε πόλη.¹⁵⁷ Την άνοιξη του 1944 ο Οπενχάιμερ, παρά το βάρος της δουλειάς, πέρασε τρία μερόνυχτα σε ένα στρατιωτικό φορτηγό, τριγυρίζοντας με τον Μπέινμπριτζ και αξιωματικούς ασφαλείας στις άγονες κοιλάδες του νότιου Νέου Μεξικού. Τα βράδια κοιμούνταν στην καρότσα για να αποφύγουν τους κροταλίες.¹⁵⁸

Από τις πέντε τοποθεσίες που έμειναν στη λίστα, η ομάδα πρότεινε την Jornada del Muerto («Ταξίδι Θανάτου», όπως την είχαν ονομάσει οι Ισπανοί), περίπου 96 χιλιόμετρα από το Αλαμογκόρντο. Η έρημος ταίριαζε στις ανάγκες της δοκιμής και η γη ανήκε ήδη στο υπουργείο Πολέμου, μέσα στο πεδίο βολής της βάσης του Αλαμογκόρντο.¹⁵⁹ Ο Γκρόουβς ενέκρινε τον χώρο τον Αύγουστο του 1944. Τον Σεπτέμβριο ζητήθηκε επίσημα η άδεια για μια έκταση περίπου 18 επί 24 μιλίων, δηλαδή 30 επί 40 χιλιομέτρων, στο βορειότερο τμήμα του πεδίου βολής. Η περιοχή ανήκε παλαιότερα σε μια οικογένεια κτηνοτρόφων, τους McDonald, που είχε εκτοπιστεί από τη βάση.¹⁶⁰ Ο στρατός έδιωξε και τους υπόλοιπους κτηματίες και άρχισε να χτίζει εκεί ένα υπαίθριο εργαστήριο και θωρακισμένα καταφύγια, απ’ όπου θα παρακολουθούσαν την πρώτη έκρηξη μιας ατομικής βόμβας. Παρά το κριτήριο ότι η τοποθεσία έπρεπε να είναι απομονωμένη, σχεδόν μισό εκατομμύριο άνθρωποι ζούσαν σε απόσταση 240 χλμ. από το πεδίο δοκιμών.¹⁶¹

Ο Οπενχάιμερ ονόμασε την περιοχή δοκιμών «Trinity» («Τριάδα»), αλλά χρόνια αργότερα δεν ήταν ακριβώς σίγουρος γιατί. Θυμόταν αμυδρά ένα ποίημα του Τζον Νταν (John Donne), που ξεκινούσε με το στίχο «Χτύπα την καρδιά μου, τριπρόσωπε Θεέ...», αλλά ίσως είχε εμπνευστεί και πάλι από τη Μπαγκαβάντ Γκιτά, αφού και ο ινδουισμός έχει τη δική του τριάδα: τον Βράχμα δημιουργό, τον Βισνού συντηρητή και τον Σίβα καταστροφέα.¹⁶² Για την προέλευση του ονόματος υπάρχουν και άλλες εξηγήσεις, αλλά η πιο διαδεδομένη το αποδίδει στον Οπενχάιμερ, που σε επιστολή του προς τον Γκρόουβς, είκοσι χρόνια αργότερα, παραδέχτηκε ότι το πρότεινε ο ίδιος και ότι, απ’ όσο θυμόταν, βασίστηκε στον Νταν.¹⁶³

Στο «Σημείο Μηδέν» υψώθηκε ένας ατσάλινος πύργος ύψους 100 ποδιών (περίπου 30 μέτρων). Η σκάλα του ξεκινούσε αρκετά ψηλά από το έδαφος, για λόγους ασφαλείας, και στην κορυφή υπήρχε ένα παράπηγμα, το «σπίτι», όπως το έλεγε ο Μπέινμπριτζ, με καταπακτή στο δάπεδο. Τρία καταφύγια από σκυρόδεμα και ξύλο, καλυμμένα με χώμα, στήθηκαν βόρεια, δυτικά και νότια του πύργου, σε απόσταση 10.000 γιαρδών (περίπου 9 χιλιομέτρων) το καθένα, με το κύριο κέντρο ελέγχου στο νότιο.¹⁶⁴

Το Base Camp (στρατόπεδο Βάσης), βρισκόταν περίπου 16 χιλιόμετρα από το Σημείο Μηδέν (Ground Zero) και είχε εργαστήρια, εστιατόριο, κοιτώνες και αποθήκη. Σχεδιάστηκε για 160 άτομα, αλλά τον Ιούλιο του 1945 εργάζονταν στο Trinity 250 άνθρωποι, και το Σαββατοκύριακο της δοκιμής ήταν παρόντες 425. Τον Μάιο το Base Camp βομβαρδίστηκε κατά λάθος δύο φορές από αμερικανικά αεροπλάνα, λόγω της εγγύτητάς του με το πεδίο βολής. ¹⁶⁵

Η σιδηροδρομική γραμμή στο Pope του Νέου Μεξικού αναβαθμίστηκε με την προσθήκη μιας πλατφόρμας εκφόρτωσης. Κατασκευάστηκαν δρόμοι και συνδέθηκαν 320 χλμ. τηλεφωνικών καλωδίων. Η ηλεκτρική ενέργεια παρεχόταν από φορητές γεννήτριες. Στις 30 Δεκεμβρίου 1944 έφτασε από το Λος Άλαμος η μονάδα δώδεκα στρατονόμων (MP, Military Police) του υπολοχαγού Χάρολντ Μπους (Harold Bush), που έστησε σημεία ελέγχου και περιπόλους έφιππων στρατονόμων. Οι αποστάσεις όμως ήταν υπερβολικές για τα άλογα, που κατέληξαν να παίζουν πόλο, και οι στρατονόμοι πέρασαν σε τζιπ και φορτηγά. Το νερό των πηγαδιών ήταν τόσο αλκαλικό που δεν πινόταν, και το πόσιμο νερό μεταφερόταν με φορτηγά από απόσταση 64 χιλιομέτρων.¹⁶⁶

Το μοναδικό κτίσμα στην περιοχή ήταν το ράντσο McDonald, περίπου 3,2 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του Σημείου Μηδέν, που το κράτος είχε αποκτήσει το 1942 και οι επιστήμονες χρησιμοποιούσαν ως εργαστήριο για τα εξαρτήματα της βόμβας.

Στην περιοχή του Trinity, που κάλυπτε έναν κύκλο περίπου 100 τετραγωνικών μιλίων, στήθηκαν όργανα για να μετρήσουν την ωστική δύναμη, τη σεισμική κίνηση του εδάφους, τα νετρόνια, τις ακτίνες γάμμα και τα χαρακτηριστικά της ακτινοβολίας, ενώ κάμερες τραβούσαν την έκρηξη καρέ καρέ.¹⁶⁷

Η ομάδα του Μπέινμπριτζ, ονομάστηκε αρχικά E-9 (Ανάπτυξη Εκρηκτικών) και, με την αναδιοργάνωση του Αυγούστου 1944, X-2 (Ανάπτυξη, Μηχανολογία και Δοκιμές). Από 25 άτομα στα τέλη Αυγούστου 1944, έφτασε σε ένα χρόνο τα 250.¹⁶⁸ Για την ασφάλεια ορίστηκε ο Στάνλεϊ Κέρσοου (Stanley Kershaw), πρώην στέλεχος του Εθνικού Συμβουλίου Ασφάλειας, τις κατασκευές ανέλαβε ο λοχαγός Σάμιουελ Νταβάλος (Samuel Davalos), βοηθός μηχανικός της βάσης του Λος Άλαμος, και διοικητής του Base Camp έγινε ο υπολοχαγός Μπους. Σύμβουλοι ήταν οι Γουίλιαμ Πένεϊ, Βίκτορ Βάισκοπφ και Φίλιπ Μουν. Στο τέλος σχηματίστηκαν επτά υποομάδες, για τις υπηρεσίες υποστήριξης (Τζον Γουίλιαμς), το κρουστικό κύμα (Τζον Μάνλεϊ), τις μετρήσεις (Ρόμπερτ Ουίλσον), τη μετεωρολογία (Τζακ Μ. Χάμπαρντ, Jack M. Hubbard), τη φασματογραφία και φωτογράφιση (Τζούλιαν Μακ), τις μετρήσεις από αέρος (Μπέρναρντ Γουόλντμαν) και την ιατρική (Λουίς Χέμπελμαν, Louis Hempelmann).¹⁶⁹ Ο Οπενχάιμερ έστειλε εκεί στα τέλη Μαΐου και τον αδελφό του Φρανκ (βλ. Έβδομο Μέρος), διδάκτορα Φυσικής του Πανεπιστημίου Berkeley, που εργαζόταν κι αυτός στο Σχέδιο Μανχάταν, ως κύριο διοικητικό βοηθό του Μπέινμπριτζ.¹⁷⁰ Ένα από τα διοικητικά του καθήκοντα ήταν ο σχεδιασμός διαδρομών διαφυγής για την περίπτωση που συνέβαινε κάποια καταστροφή: «Περάσαμε αρκετές ημέρες βρίσκοντας οδούς διαφυγής μέσα στην έρημο και φτιάχνοντας μικρούς χάρτες, ώστε να μπορέσουν να απομακρυνθούν όλοι».¹⁷¹

Οι φυσικοί φοβούνταν ότι η ενδόρρηξη δεν θα γινόταν σωστά. Η βόμβα δεν ήταν μόνο πλουτώνιο, αλλά και μια μάζα συμβατικών εκρηκτικών που περιέβαλλε τον πυρήνα και τον συμπίεζε. Αν η συμπίεση αστοχούσε, τα εκρηκτικά θα εξερρήγνυντο κανονικά, αλλά η πυρηνική αντίδραση δεν θα ξεκινούσε (fizzle). Τότε το πλουτώνιο, που υπήρχε σε ελάχιστη ποσότητα, λίγα μόνο κιλά για κάθε βόμβα, θα σκορπιζόταν στην έρημο και θα χανόταν. Γι’ αυτό ο Ρόμπερτ Χέντερσον και ο Ρόι Κάρλσον, του τμήματος X-2A του Λος Άλαμος, σχεδίασαν ένα δοχείο συγκράτησης, τον Jumbo. Η βόμβα θα εκρηγνυόταν μέσα του: αν ήταν μόνο συμβατική η έκρηξη, τα χοντρά τοιχώματα θα τη συγκρατούσαν και το πλουτώνιο θα μπορούσε να περισυλλεγεί, ενώ σε πραγματική πυρηνική έκρηξη το δοχείο θα εξατμιζόταν. Ο πρώτος σχεδιασμός προέβλεπε μια χαλύβδινη σφαίρα διαμέτρου 4 έως 4,5 μέτρων και βάρους περίπου 140 τόνων. Ο Κάρλσον την αντικατέστησε με έναν απλούστερο κύλινδρο, τον οποίο ανέλαβε να κατασκευάσει η Babcock & Wilcox, εταιρεία που έφτιαχνε λέβητες για το ναυτικό. Ο Jumbo είχε διάμετρο περίπου 3 μέτρων, μήκος 7,6 μέτρων (25 ποδιών), τοιχώματα πάχους 36 εκατοστών και βάρος περίπου 200 τόνων. Έφτασε με ειδικό τρένο από το Μπάρμπερτον του Οχάιο ως τον σιδηροδρομικό σταθμό Pope, από όπου μεταφέρθηκε σε ρυμουλκούμενο 64 τροχών κατά τα 40 χιλιόμετρα της ερήμου.¹⁷² Ως το καλοκαίρι, η διαθέσιμη ποσότητα πλουτωνίου είχε αυξηθεί και η εμπιστοσύνη στο σχέδιο είχε ενισχυθεί, οπότε ο Jumbo εγκαταλείφθηκε. Έμεινε κρεμασμένος, σε όρθια θέση, μέσα σε έναν ατσάλινο πύργο στήριξης λίγες εκατοντάδες μέτρα από το Σημείο Μηδέν, ως «ασφάλιστρο δώδεκα εκατομμυρίων δολαρίων που αποδείχθηκε περιττό».¹⁷³

Επειδή η δοκιμή θα γινόταν μία μόνο φορά, ο Μπέινμπριτζ ζήτησε μια προσομοίωσή της με συμβατικά εκρηκτικά, ώστε να ελεγχθούν τα σχέδια και οι διαδικασίες και να βαθμονομηθούν τα όργανα. Ο Οπενχάιμερ ήταν στην αρχή επιφυλακτικός, αλλά έδωσε άδεια και αργότερα παραδέχτηκε ότι η προσομοίωση συνέβαλε στην επιτυχία της δοκιμής. Στις 7 Μαΐου 1945, ύστερα από αναβολή δύο ημερών για να εγκατασταθεί περισσότερος εξοπλισμός, περίπου 100 τόνοι εκρηκτικών, στοιβαγμένοι στα ξύλινα κιβώτια μεταφοράς, εξερράγησαν πάνω σε ξύλινη εξέδρα ύψους έξι μέτρων, περίπου 730 μέτρα νοτιοανατολικά του σημείου όπου θα στηνόταν ο πύργος του Trinity. Στην πράξη το φορτίο ήταν λίγο μεγαλύτερο (89,75 τόνους ΤΝΤ και 14,91 τόνους Composition B, ισοδύναμα με περίπου 108 τόνους ΤΝΤ). Στους ευλύγιστους σωλήνες που διέτρεχαν τον σωρό ο Χέμπελμαν έριξε διάλυμα ραδιενεργού υλικού από το Χάνφορντ, ώστε να μελετηθεί η διασπορά των ραδιενεργών καταλοίπων. Ο Κιστιακόφσκι είχε διαβεβαιώσει ότι τα εκρηκτικά δεν ήταν ευαίσθητα στα χτυπήματα, και πράγματι μερικά κιβώτια έπεσαν από το ανυψωτικό χωρίς συνέπειες.¹⁷⁴

Η έκρηξη της προσομοίωσης είχε οριστεί για τις 4 το πρωί και καθυστέρησε 37 λεπτά, για να πάρει θέση το αεροσκάφος παρατήρησης, ένα B-29. Η πύρινη σφαίρα φάνηκε από το αεροδρόμιο του Αλαμογκόρντο, 100 χιλιόμετρα μακριά, ενώ στο Base Camp, 16 χιλιόμετρα από το σημείο της έκρηξης, σχεδόν δεν έγινε αισθητό το ωστικό κύμα. Ο Χέρμπερτ Άντερσον (Herbert Anderson) δοκίμασε να πλησιάσει τον κρατήρα, βάθους 1,5 και πλάτους 9 μέτρων, με ένα τροποποιημένο άρμα Σέρμαν επενδυμένο με μόλυβδο, για να πάρει δείγμα εδάφους, αν και η ραδιενέργεια αποδείχθηκε αρκετά χαμηλή ώστε να επιτρέπει αρκετές ώρες παραμονής χωρίς προστασία. Ένα ηλεκτρικό σήμα άγνωστης προέλευσης προκάλεσε την έκρηξη 0,25 δευτερόλεπτα νωρίτερα και διέταραξε τα πειράματα που απαιτούσαν ακρίβεια κλάσματος του δευτερολέπτου. Οι πιεζοηλεκτρικοί μετρητές της ομάδας του Άντερσον (αισθητήρες που παράγουν ηλεκτρικό σήμα όταν δέχονται πίεση) έδειξαν σωστά ότι η έκρηξη ισοδυναμούσε με 108 τόνους ΤΝΤ, ενώ οι μετρητές που μετέφεραν με αεροσκάφη ο Λουίς Άλβαρεζ και ο Μπέρναρντ Γουόλντμαν ήταν λιγότερο ακριβείς. Η προσομοίωση αποκάλυψε και πρακτικά προβλήματα. Τα πάνω από 100 οχήματα που χρησιμοποιήθηκαν για μεταφορά προσωπικού και εξοπλισμού στην περιοχή σήκωναν τόση σκόνη, που παρεμβαλλόταν στα όργανα, γι’ αυτό ασφαλτοστρώθηκαν 32 χλμ. δρόμου. Για την κύρια δοκιμή θα χρειάζονταν ακόμη περισσότερα οχήματα, καθώς και περισσότερα ραδιοφωνικά και τηλεφωνικά συστήματα, με υπόγειες γραμμές για να μην τις καταστρέφουν τα οχήματα. Προστέθηκαν επίσης ένα τηλέτυπο για επικοινωνία με το Λος Άλαμος, μεγαλύτερο εστιατόριο και αίθουσα για μεγάλες διασκέψεις και ενημερώσεις. Η ανάλυση έδειξε επίσης ότι ισχυροί άνεμοι προς λάθος κατεύθυνση θα μετέφεραν τα ραδιενεργά κατάλοιπα πάνω από κατοικημένες περιοχές του Νέου Μεξικού.¹⁷⁵

Την ημερομηνία της δοκιμής την καθόρισε το πολιτικό ημερολόγιο. Ο Γκρόουβς ήθελε να έχει ο Τρούμαν στα χέρια του μια βόμβα δοκιμασμένη και έτοιμη για χρήση πριν τελειώσει η σύσκεψη στο Πότσνταμ. Ο Οπενχάιμερ είχε αρχικά συμφωνήσει σε μια ημερομηνία-στόχο στις 4 Ιουλίου, που σύντομα αποδείχθηκε ουτοπική. Περί τα τέλη Ιουνίου, μετά από περαιτέρω πίεση του Γκρόουβς, είπε στους ανθρώπους του ότι είχαν στόχο τη Δευτέρα 16 Ιουλίου.¹⁷⁶ Ο Τρούμαν είχε καταφέρει να αναβληθεί η έναρξη της διάσκεψης για τις 15 Ιουλίου, ελπίζοντας ότι θα έχει στην τσέπη του την είδηση μιας επιτυχημένης δοκιμής.¹⁷⁷ Ο μετεωρολόγος Χάμπαρντ είχε προτείνει ως ευνοϊκότερες τις 18 και 19 Ιουλίου και είχε προειδοποιήσει ότι η 16η ήταν η τρίτη επιλογή του και, στην καλύτερη περίπτωση, επικίνδυνη. Στις 20 Ιουνίου η επιτροπή Cowpuncher μετέθεσε την πιθανή ημερομηνία από τις 13 στις 16 Ιουλίου, με κριτήριο περισσότερο τη διαθεσιμότητα εκρηκτικών φακών και πυροκροτητών και την πίεση του Γκρόουβς παρά τον καιρό.¹⁷⁸

Οι διαδοχικές μετατοπίσεις της ημερομηνίας οδήγησαν στις 2 Ιουλίου σε μια τεταμένη τηλεφωνική συνομιλία του Γκρόουβς με τον Οπενχάιμερ. Ο Γκρόουβς, ανήσυχος μήπως το Λος Άλαμος υπέκυπτε σε μια ακόμη σειρά περιττών βελτιώσεων στο Γκάτζετ, ρώτησε ποια ήταν η πρώτη δυνατή ημερομηνία. Ο Οπενχάιμερ απάντησε ότι οι υπεύθυνοι της δοκιμής στο πεδίο την είχαν πια μεταθέσει στις 17 Ιουλίου. Η 14η παρέμενε δυνατή, αλλά το εργαστήριο δεν ήταν βέβαιο ότι θα την τηρούσε, ενώ η 17η ήταν σίγουρη και την 18η όλοι θα μπορούσαν να «πάνε για ψάρεμα». Ο Γκρόουβς αντέδρασε με κεκαλυμμένη διατύπωση: η 17η ήταν απαράδεκτη λόγω των «διαφόρων πραγμάτων» που συνέβαιναν, δηλαδή των συναντήσεων του προέδρου στο Πότσνταμ. Όταν τελικά του είπε ότι η δοκιμή έπρεπε να γίνει νωρίτερα, ο Οπενχάιμερ υποχώρησε απρόθυμα. Η Τζιν Ο’Λίρι (Jean O’Leary), γραμματέας του Γκρόουβς, σημείωσε στο ημερολόγιό του ότι ο «δρ Ο.» είπε πως θα τηρήσουν την προγενέστερη ημερομηνία, αλλά «αυτό ήταν αντίθετο προς την αίσθησή του», και ότι, αν ο στρατηγός το ήθελε έτσι, θα το έκαναν.¹⁷⁹ Ο Γκρόουβς έκλεισε το τηλέφωνο ανήσυχος από την αβεβαιότητα του Οπενχάιμερ. Ο Κόναντ τον διαβεβαίωσε ότι έκανε σωστά που επέμενε, και ο Ρίτσαρντ Τόλμαν (Richard Tolman, 1881–1948), που τυχαία βρισκόταν στο Λος Άλαμος ως σύμβουλος, ανέλαβε να μεταφέρει το μήνυμα στον Οπενχάιμερ. Στην τρίτη συνομιλία της ημέρας ο Οπενχάιμερ εξήγησε με κουρασμένη φωνή ότι το πλουτώνιο από τον συνταγματάρχη Νίκολς έφτανε αργά και με κακή ποιότητα, και ότι η ολοκλήρωση του πυρήνα εξαρτιόταν από αυτό. Ο Γκρόουβς δήλωσε ότι δεν υπήρχε άλλη επιλογή από το να προσπαθήσουν να τηρήσουν τη 14η. Το ζήτημα δεν έκλεισε ούτε τότε: δύο ημέρες αργότερα ο Οπενχάιμερ ζήτησε άλλες τρεις ημέρες, γιατί στο εργαστήριο του Κιστιακόφσκι δυσκολεύονταν να παραγάγουν εκρηκτικούς φακούς χωρίς ελαττώματα και το Γκάτζετ φαινόταν πως τελικά δεν θα ήταν έτοιμο πριν από τις 17 Ιουλίου.¹⁸⁰

Ο ίδιος κατέθεσε αργότερα στην ακροαματική διαδικασία ασφαλείας: «Πιστεύω ότι ήμασταν κάτω από εξαιρετική πίεση να το έχουμε έτοιμο πριν από τη συνάντηση του Πότσνταμ και ο Γκρόουβς κι εγώ τσακωνόμασταν για κάνα δυο παραπάνω μέρες».¹⁸¹

Το πραγματικό εμπόδιο ήταν οι εκρηκτικοί φακοί. Τα καλούπια που παραδόθηκαν στο εργαστήριο του Κιστιακόφσκι είχαν ρωγμές και κοιλότητες, και ο έλεγχος με ακτίνες Χ των εκρηκτικών που χύθηκαν σε αυτά αποκάλυψε θύλακες αέρα, που θα χαλούσαν τη λειτουργία των φακών και θα προκαλούσαν ασύμμετρη ενδόρρηξη. Ένα πρώτο σύνολο εκρηκτικών φακών έφτασε στις 7 Ιουλίου και ένα δεύτερο στις 10. Ο Νόρις Μπράντμπερι (Norris Bradbury, 1909–1997) και ο Κιστιακόφσκι τους εξέτασαν και επέλεξαν τους καλύτερους, ενώ τους υπόλοιπους παρέλαβε ο Κρόιτς, για μια δοκιμή που θα έδειχνε αν η ενδόρρηξη θα λειτουργούσε.¹⁸²

Την Παρασκευή 13 Ιουλίου, στο ράντσο McDonald, συναρμολογήθηκε ο πυρήνας πλουτωνίου. Τα δύο ημισφαίρια ζυγίστηκαν πριν παραδοθούν, ώστε το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, που είχε σύμβαση με τον στρατό, να μη φέρει ευθύνη για πλουτώνιο αξίας εκατομμυρίων δολαρίων.¹⁸³

Η κύρια κρεβατοκάμαρα, στη βορειοανατολική γωνία του σπιτιού, είχε μετατραπεί σε αίθουσα συναρμολόγησης. Έβαλαν πάγκους εργασίας και τραπέζια, κάλυψαν τα παράθυρα με πλαστικό και χρησιμοποίησαν ταινία για να στερεώσουν τις άκρες του και να σφραγίσουν τις πόρτες και τις ρωγμές των τοίχων, ώστε να μην μπαίνουν σκόνη και άμμος και να μένουν καθαρά τα όργανα και τα εργαλεία.¹⁸⁴ Εκεί ο Λούις Σλότιν (Louis Slotin) τοποθέτησε τον εκκινητή πολωνίου-βηρυλλίου, με την κωδική ονομασία «Urchin», μέσα στα δύο ημισφαίρια του πυρήνα και ο Σίριλ Σμιθ (Cyril Smith) έβαλε τον πυρήνα σε έναν κύλινδρο από φυσικό ουράνιο, που αποτελούσε μέρος του περιβλήματος αδράνειας και θα έκλεινε την οπή του όταν τοποθετούνταν. Τα κενά γέμισαν με λεπτό φύλλο χρυσού και τα δύο μισά του κυλίνδρου ενώθηκαν με βίδες και ροδέλες από ουράνιο.

Ο κύλινδρος μεταφέρθηκε στη βάση του πύργου. Εκεί είχε στηθεί το Γκάτζετ και η τελική συναρμολόγηση έγινε σε μια σκηνή από καμβά χωρίς εξαερισμό, για να μη σηκώνεται σκόνη. Ένας κινηματογραφιστής κατέγραψε τη διαδικασία σε φιλμ 16 χιλιοστών. Ένα στιγμιότυπο από αυτό το φιλμ έμελλε να συμβολίσει τον Οπενχάιμερ και τη βόμβα: το σκοτεινό προφίλ του κεφαλιού του με το καπέλο πάνω στο φωτεινότερο φόντο του καμβά. Ο ίδιος παρακολουθούσε νευρικός, με τα μανίκια του μπλε πουκαμίσου διπλωμένα πάνω από τους αγκώνες. Ο Μπράντμπερι και ο Κιστιακόφσκι αφαίρεσαν έναν έναν τους πλαστικούς φακούς-ομοιώματα και κατόπιν η ομάδα του Μάρσαλ Χόλογουεϊ (Marshall Holloway) ετοιμάστηκε να τοποθετήσει τον κύλινδρο ουρανίου με τον πυρήνα μέσα του. Στον κύλινδρο, που ζύγιζε 48 κιλά, είχε βιδωθεί προσωρινά μια βίδα με κρίκο και ένας μηχανισμός ανύψωσης τον κατέβαζε αργά στην οπή του περιβλήματος αδράνειας. Ο κύλινδρος κατέβηκε ως ένα σημείο και κόλλησε στο τοίχωμα του περιβλήματος αδράνειας. Κάθε εξάρτημα είχε κατεργαστεί με ακρίβεια χιλιοστών της ίντσας, οπότε η συναρμολόγηση σταμάτησε. Ο Χόλογουεϊ και ο Μπάχερ υποψιάστηκαν ότι η θερμότητα είχε διαστείλει τον κύλινδρο και συμφώνησαν να περιμένουν λίγα λεπτά. Όταν ο Χόλογουεϊ ξανακοίταξε, ο κύλινδρος είχε μπει στη θέση του, αφού οι θερμοκρασίες των δύο τεμαχίων είχαν εξισωθεί. Τότε αφαιρέθηκε η βίδα με τον κρίκο και στη θέση της μπήκε μια βιδωτή τάπα ουρανίου.¹⁸⁵ Λίγο μετά τις έξι το απόγευμα τοποθετήθηκαν οι δύο τελευταίοι φακοί, μπήκε στο κέντρο της βόμβας ένα σύρμα μαγγανίου για τον έλεγχο της ραδιενέργειας, και το Γκάτζετ έμεινε στη σκηνή υπό φρούρηση.¹⁸⁶

Στις 8 το πρωί του Σαββάτου 14 Ιουλίου το Γκάτζετ ανυψώθηκε στην κορυφή του πύργου. Όταν βρισκόταν περίπου ενάμισι μέτρο πάνω από το έδαφος, οι άνδρες του Μπράντμπερι σταμάτησαν το ανυψωτικό και στοίβαξαν από κάτω στρώματα, γιατί δεν εμπιστεύονταν το βαρούλκο και φοβούνταν ότι η βόμβα θα καταστρεφόταν αν έπεφτε. Καθώς ανέβαινε, οι λωρίδες λευκής ταινίας πάνω στις οπές των πυροκροτητών την έκαναν να μοιάζει επιδεμένη. Στις εννέα μια ομάδα ανέβηκε στον πύργο και συνέδεσε τους τριάντα δύο πυροκροτητές, τη μονάδα X και τον υπόλοιπο εξοπλισμό, εργασία που κράτησε ως το απόγευμα. Όταν ολοκληρώθηκαν οι δοκιμές, οι ηλεκτρικοί αγωγοί προς τη βόμβα αποσυνδέθηκαν, ως μέτρο ασφαλείας, και φυλάχτηκαν κλειδωμένοι μακριά από τον πύργο.¹⁸⁷

Το ίδιο Σάββατο, 14 Ιουλίου, ήρθε και το κακό νέο: η προκαταρκτική δοκιμή με το αντίγραφο της βόμβας χωρίς πλουτώνιο, σε ένα απομονωμένο φαράγγι κοντά στο Λος Άλαμος, είχε αποτύχει. Ο Οπενχάιμερ, με τα νεύρα του τεντωμένα στο όριο, έπεσε πάνω στον Κιστιακόφσκι, τον κύριο υπεύθυνο για τη διάταξη των φακών, και τον θεώρησε προσωπικά υπεύθυνο για την επικείμενη αποτυχία. Ο Κιστιακόφσκι αμφισβήτησε τις μαγνητικές μετρήσεις με τις οποίες είχε κριθεί η συμμετρία της ενδόρρηξης και κατηγορήθηκε ότι αμφισβητούσε ακόμη και τις εξισώσεις του Μάξγουελ, που αποτελούν τη βάση της θεωρίας του ηλεκτρομαγνητισμού. Επέμεινε και στοιχημάτισε με τον Οπενχάιμερ τον μισθό ενός μήνα έναντι δέκα δολαρίων ότι το δικό του κομμάτι της βόμβας θα δούλευε, και ο Οπενχάιμερ δέχτηκε το στοίχημα. Η αμφισβήτησή του δεν ήταν αβάσιμη: εκείνο το βράδυ, στο γραφείο του στο Λος Άλαμος, ο Μπέτε αναρωτήθηκε το ίδιο και άρχισε να εξετάζει ξανά τα αποτελέσματα.¹⁸⁸

Ο Οπενχάιμερ είχε ήδη αποχαιρετήσει την Κίτι από τις 11 Ιουλίου, λέγοντάς της ότι αν η δοκιμή πετύχαινε, θα της έστελνε το μήνυμα «Μπορείς να αλλάξεις τα σεντόνια». Εγκαταστάθηκε στο ξενοδοχείο Χίλτον της Αλμπουκέρκης, όπου βρίσκονταν ήδη ο Μπους, ο Κόναντ και άλλοι αξιωματούχοι του S-1.¹⁸⁹

Το πρωί της Κυριακής, 15 Ιουλίου, ο Μπέτε τηλεφώνησε στον Οπενχάιμερ, την ώρα του πρωινού, και του είπε ότι η προκαταρκτική δοκιμή είχε αποτύχει μόνο λόγω καμένων κυκλωμάτων στην καλωδίωση. Δεν υπήρχε κανένας λόγος, είπε ο Μπέτε, για τον οποίο να μη λειτουργήσει ο σχεδιασμός του Κιστιακόφσκι για την πραγματική διάταξη.¹⁹⁰ Στην αφήγηση του Kunetka, το μήνυμα ήρθε κωδικοποιημένο από το Λος Άλαμος: ο Μπέτε είχε επανεξετάσει τα αποτελέσματα του Κρόιτς με βάση την ηλεκτρομαγνητική θεωρία και η νέα εκτίμησή του έδειχνε ότι η ενδόρρηξη ήταν συμμετρική. Το μόνο που ανησυχούσε πια τους υπεύθυνους ήταν ο καιρός.¹⁹¹ Ο Baggott είναι πιο επιφυλακτικός: οι μετρήσεις δεν σήμαιναν τίποτα, γιατί μια τέλεια συμμετρική ενδόρρηξη θα είχε δώσει τα ίδια αποτελέσματα, και ο Μπέτε δεν μπορούσε να πει με βεβαιότητα ότι η δοκιμή είχε πετύχει, μόνο ότι δεν είχε αποτύχει.¹⁹²

Αργά το απόγευμα, καθώς πλησίαζαν σύννεφα καταιγίδας, ο Οπενχάιμερ ανέβηκε μόνος στον πύργο για να δει για τελευταία φορά το Γκάτζετ του, «μια άσχημη μεταλλική σφαίρα γεμάτη βύσματα πυροκροτητών». Άγγιξε ένα σημείο της επιφάνειας που δεν είχε καλώδια. Ήταν ελαφρώς ζεστό, από τον ήλιο και όχι από ραδιενέργεια.¹⁹³ Όλα φαίνονταν εντάξει και επέστρεψε στο Base Camp. Λίγο αργότερα έφτασαν ο Γκρόουβς, ο Μπους και ο Κόναντ και βρήκαν τον Οπενχάιμερ περικυκλωμένο από ενθουσιασμένους επιστήμονες, που ζητούσαν όλοι να αναβληθεί η δοκιμή. Ο Γκρόουβς θυμόταν ότι επικρατούσε ένα κλίμα έξαψης που δεν του άρεσε, τη στιγμή που χρειαζόταν ψύχραιμη κρίση. Η βροχή με τους κεραυνούς που είχε προβλέψει ο Χάμπαρντ αναμενόταν γύρω στα μεσάνυχτα. Ο ίδιος ο μετεωρολόγος βρισκόταν μέσα στην ομάδα γύρω από τον Οπενχάιμερ και επαναλάμβανε ότι ο καιρός ήταν ασταθής και ότι δεν είχε συμπαθήσει ποτέ τη 16η Ιουλίου. Ήξερε ότι ο καιρός θα χειροτέρευε και θα καθάριζε κάποτε, ίσως στις τρεις, ίσως στις τέσσερις, αλλά δεν μπορούσε να το υποσχεθεί. Για τον Γκρόουβς και τον Οπενχάιμερ το ερώτημα ήταν απλό: θα καθάριζε ο ουρανός και πότε;¹⁹⁴ Ο Γκρόουβς θεωρούσε τον Χάμπαρντ μπερδεμένο και υπερβολικά φλύαρο και είχε φέρει μαζί του δικό του μετεωρολόγο, τον συνταγματάρχη της Αεροπορίας Μπεν Χόλτσμαν (Ben Holzman). Όταν τον ρώτησε, ο Χόλτσμαν συμφώνησε με τον Χάμπαρντ.¹⁹⁵

Ο Γκρόουβς τράβηξε τον Οπενχάιμερ στην άκρη και απαρίθμησε τους λόγους που η δοκιμή έπρεπε να προχωρήσει. Και οι δύο γνώριζαν ότι, αφού όλοι ήταν εξαντλημένοι, μια αναβολή μιας ημέρας θα σήμαινε στην πράξη δύο ή τρεις, και ο Μπάχερ και ο Μπέινμπριτζ το επιβεβαίωσαν.¹⁹⁶ Στο τέλος ο Γκρόουβς πήρε μόνος την ευθύνη: «Μόνο μία αντίρρηση θα μπορούσε να ματαιώσει τη δοκιμή, και αυτή ήταν δική μου». Τα μεσάνυχτα ο ουρανός ήταν σκοτεινός και χωρίς ούτε ένα αστέρι. Όποιος κατάφερε να κοιμηθεί ξύπνησε από έναν αλλόκοτο θόρυβο: όπως θυμόταν ο Φρανκ Οπενχάιμερ, «όλοι οι βάτραχοι της περιοχής είχαν συγκεντρωθεί σε μια μικρή λίμνη δίπλα στο στρατόπεδο και ζευγάρωναν κοάζοντας όλη νύχτα». Ο Οπενχάιμερ πέρασε τη νύχτα στο εστιατόριο, πίνοντας σκέτο καφέ και καπνίζοντας νευρικά, ενώ για μια στιγμή έβγαλε ένα αντίτυπο του Μπωντλέρ και διάβασε ποίηση. Καθώς η καταιγίδα χτυπούσε την τσίγκινη οροφή, ο Φέρμι, που φοβόταν ότι οι άνεμοι θα τους μουσκέψουν με ραδιενεργή βροχή, ζήτησε αναβολή: «Μπορεί να γίνει καταστροφή», προειδοποίησε τον Οπενχάιμερ.¹⁹⁷ Το κλίμα ελάφρυνε ο ίδιος ο Φέρμι, που πρότεινε να στοιχηματίσουν για το αν η βόμβα θα έβαζε φωτιά στην ατμόσφαιρα και για το αν θα κατέστρεφε μόνο το Νέο Μεξικό ή ολόκληρο τον κόσμο. Ο Γκρόουβς ενοχλήθηκε στην αρχή, αλλά αργότερα παραδέχτηκε ότι τα αστεία αυτά ηρέμησαν τα τεντωμένα νεύρα.¹⁹⁸

Λίγο μετά τη μία ο Γκρόουβς και ο Οπενχάιμερ πήγαν στο νότιο καταφύγιο. Ο Φάρελ έγραψε αργότερα ότι επί δύο ώρες ο Γκρόουβς κρατούσε κοντά του τον Οπενχάιμερ και, κάθε φορά που εκείνος ήταν έτοιμος να ξεσπάσει, τον έπαιρνε για περίπατο στη βροχή και τον καθησύχαζε.¹⁹⁹ Στις 2:30 η περιοχή σαρωνόταν από ανέμους 48 χιλιομέτρων την ώρα και δυνατές καταιγίδες, αλλά ο Χάμπαρντ και η ομάδα του προέβλεπαν ότι η καταιγίδα θα σταματούσε με το ξημέρωμα. Οι δύο άνδρες περπατούσαν έξω από το καταφύγιο κοιτώντας κάθε λίγο τον ουρανό. Γύρω στις τρεις γύρισαν μέσα και κανένας δεν άντεχε την αναβολή. «Αν αναβάλουμε», είπε ο Οπενχάιμερ, «δεν θα μπορέσω ποτέ να ξαναφέρω τους ανθρώπους μου στο ίδιο ζενίθ». Ορίστηκε η βολή για τις 5:30, με την ελπίδα για το καλύτερο.²⁰⁰ Ο Γκρόουβς θυμόταν ότι την απόφαση την πήρε μετά από μεγάλη συζήτηση με τον Οπενχάιμερ, αλλά «κοιτάζοντας ψηλά τον ουρανό και προσπαθώντας να μαντέψουμε πόσα σύννεφα υπήρχαν».²⁰¹ Ο Γκρόουβς είχε απειλήσει να κρεμάσει τον μετεωρολόγο αν οι προβλέψεις δεν επαληθεύονταν.²⁰² Μία ώρα αργότερα ο ουρανός άρχισε να καθαρίζει και ο άνεμος κόπασε. Στις 4:30 ο Ντόναλντ Χόρνιγκ (Donald Hornig, 1920–2013), που είχε σχεδιάσει τη μονάδα X, το ηλεκτρονικό σύστημα που θα έστελνε το σήμα στους πυροκροτητές, είχε αφήσει τον πύργο, όπου από τα μεσάνυχτα φύλαγε μόνος τη βόμβα και φοβόταν μήπως ένας κεραυνός την πυροδοτήσει, και πήγε στο νότιο καταφύγιο. Εκεί ανέλαβε τον «διακόπτη έκτακτης ανάγκης», που ο ίδιος αποκαλούσε «chicken switch»: μπορούσε να διακόψει το κύκλωμα αν κάτι πήγαινε στραβά. Είχε μείνει ξύπνιος εβδομήντα δύο ώρες.²⁰³

Λίγο πριν από τις πέντε ο Μπέινμπριτζ έκλεισε τους κύριους διακόπτες και συνέδεσε τους τελευταίους αγωγούς, και στις 5:09 άρχισαν να λειτουργούν οι αυτόματοι χρονομέτρες.²⁰⁴ Στο καταφύγιο βρίσκονταν περίπου είκοσι άνθρωποι. Στο Compañia Hill, περίπου 32 χιλιόμετρα βορειοδυτικά του Σημείου Μηδέν, είχε συγκεντρωθεί μια ομάδα επιστημόνων και αξιωματούχων, ανάμεσά τους οι Μπέτε, Τσάντγουικ, Φρις, Ε. Λόρενς, Σέρμπερ, Τέλερ και Φουξ. Ένας στρατιώτης διάβασε σε φωτισμό φακού τις οδηγίες: πέντε λεπτά πριν από την «ώρα μηδέν» θα ακουγόταν ένα ηχητικό σήμα, δύο λεπτά πριν ένα δεύτερο, και τότε όλοι έπρεπε να πέσουν μπρούμυτα και να κολλήσουν το πρόσωπό τους στο έδαφος, χωρίς να κοιτάξουν τη λάμψη.²⁰⁵ Επειδή φοβούνταν ότι η ακτινοβολία θα ήταν ισχυρότερη από όσο είχαν υπολογίσει, ο Τέλερ έδωσε σε όλους αλοιφή για τα εγκαύματα του ήλιου και μερικοί από τους επιστήμονες, μέσα στο σκοτάδι και στο κρύο, άρχισαν να τη βάζουν.²⁰⁶ Τις στιγμές εκείνες κατέγραψε ο Γουίλιαμ Λόρενς (William L. Laurence, 1888–1977), ο μοναδικός δημοσιογράφος, ανταποκριτής των New York Times, που είχε εξουσιοδοτηθεί να καλύψει τη δοκιμή.²⁰⁷

Στο κέντρο επιχειρήσεων, ο Τόμας Τζόουνς του Γραφείου Πληροφοριών του στρατού έλαβε σήμα ότι η αντίστροφη μέτρηση θα άρχιζε σύντομα. Αποστολή του ήταν να αποφευχθεί κάθε είδους διαρροή σχετικά με την έκρηξη στην ευρύτερη περιοχή. Οι άνδρες του βρίσκονταν σε απόσταση πολλών μιλίων από το σημείο της δοκιμής, ακόμα και στο Ελ Πάσο και το Αμαρίλο του Τέξας. Αν κάποιοι πολίτες έκαναν λόγο για κάτι ασυνήθιστο που είχαν ακούσει ή δει, έπρεπε να τους καθησυχάσουν δίνοντάς τους μια άλλη, κατά το δυνατόν αληθοφανή, εξήγηση. Έτσι μόνο θα μπορούσε η δοκιμή να μείνει μυστική.²⁰⁸

Στα σαράντα πέντε δευτερόλεπτα πριν από την ώρα μηδέν ανέλαβε ο ακριβής χρονομέτρης και ένα μικρό κουδούνι άρχισε να χτυπά κάθε δευτερόλεπτο. Από εκείνη τη στιγμή μόνο ο Χόρνιγκ μπορούσε να σταματήσει τη διαδικασία, με το χέρι πάνω στον διακόπτη. Στα τριάντα δευτερόλεπτα τέσσερα κόκκινα φωτάκια αναβόσβησαν στην κονσόλα του και η βελόνα ενός μετρητή τάσης πήδησε προς τα δεξιά, δείχνοντας ότι ο μηχανισμός ήταν έτοιμος. Τα λίγα δευτερόλεπτα που έμεναν φάνηκαν στον Χόρνιγκ αιώνες. Ο Γκρόουβς δεν μπορούσε να κρύψει τη νευρικότητά του, και μία από τις σκέψεις που τον βασάνιζαν ήταν το ενδεχόμενο να τελειώσει η αντίστροφη μέτρηση και να μη συμβεί τίποτε απολύτως.²⁰⁹ Ο Σάμιουελ Άλισον μετρούσε αντίστροφα και, στις 5:29:45, φώναξε «Τώρα!».²¹⁰

Εκείνη τη στιγμή η μονάδα X έστειλε πέντε χιλιάδες βολτ στους τριάντα δύο ηλεκτρονικούς πυροκροτητές, που ήταν τοποθετημένοι συμμετρικά στην επιφάνεια του Γκάτζετ, και εκείνοι προκάλεσαν ταυτόχρονα τριάντα δύο ξεχωριστές εκρήξεις, μία σε κάθε εκρηκτικό φακό. Τα κύματα, που αρχικά απλώνονταν προς τα έξω από κάθε σημείο πυροδότησης, αναγκάστηκαν να στραφούν και να εστιάσουν την ενέργειά τους στον πυρήνα. Το περίβλημα αδράνειας (tamper), ένα βαρύ στρώμα ουρανίου γύρω από τον πυρήνα, που καθυστερεί τη διασπορά του και επιστρέφει σε αυτόν τα νετρόνια που διαφεύγουν, συμπιέστηκε προς τα μέσα και ακολούθησε ο συμπαγής πυρήνας πλουτωνίου. Στο κέντρο, το πολώνιο και το βηρύλλιο του εκκινητή συνθλίφθηκαν μεταξύ τους. Τα σωματίδια άλφα που εξέπεμψε το πολώνιο απέσπασαν νετρόνια από τους πυρήνες του βηρυλλίου, και τα νετρόνια πλημμύρισαν τον μικρό όγκο του πυκνού, υπερκρίσιμου πλουτωνίου. Έτσι ξεκίνησε η αλυσιδωτή αντίδραση: η σχάση των πυρήνων του πλουτωνίου-239 απελευθέρωνε νέα νετρόνια, που προκαλούσαν την επόμενη σχάση. Χρειάστηκαν περίπου ογδόντα διαδοχικοί κύκλοι, καθένας από τους οποίους διπλασίαζε σχεδόν τον αριθμό των πυρήνων που διασπώνταν, και όλα αυτά έγιναν μέσα σε ένα εκατομμυριοστό του δευτερολέπτου, καθώς ένα μικρό μέρος της μάζας μετατρεπόταν σε ενέργεια. Η καμπίνα του πύργου χάθηκε σε μια σφαίρα φωτός και θερμότητας διαμέτρου εννέα μέτρων και θερμοκρασίας περίπου 550.000 βαθμών Κελσίου, που ένα εκατοστό του δευτερολέπτου αργότερα είχε φτάσει τα 240 μέτρα και είχε ψυχθεί στους 4.400.²¹¹

Πρώτα ήρθε το φως, πιο εκθαμβωτικό από δώδεκα μεσημεριανούς ήλιους, και ύστερα η ζέστη. Ακόμη και όσοι είχαν κλειστά τα μάτια και γυρισμένη την πλάτη ένιωσαν τη λάμψη, και σχεδόν όλοι, ξεχνώντας τις οδηγίες, στράφηκαν αντανακλαστικά προς τον πύργο. Για μια στιγμή οι περισσότεροι τυφλώθηκαν και ζαλίστηκαν. Όσοι συνήλθαν πρώτοι είδαν μέσα από τα γυαλιά οξυγονοκόλλησης μια τεράστια πύρινη σφαίρα να υψώνεται από την έρημο, με τα χρώματά της, κόκκινα, πορτοκαλί και κίτρινα, να στροβιλίζονται και να αναμειγνύονται.²¹² Ο Μπομπ Σέρμπερ, στα 32 χιλιόμετρα, χαμήλωσε το γυαλί του μια στιγμή πριν από την έκρηξη και τυφλώθηκε. Όταν η όρασή του επέστρεψε, τριάντα δευτερόλεπτα αργότερα, είδε μια βιολετιά κολόνα να υψώνεται. Ο Φέινμαν, από την καμπίνα ενός φορτηγού, είδε «μια μεγάλη πορτοκαλί μπάλα, με το κέντρο της τόσο φωτεινό, [που] άρχισε να σηκώνεται, να διογκώνεται λιγάκι και να μαυρίζει λίγο γύρω από τις άκρες». Ο Κόναντ σκέφτηκε για μια στιγμή ότι «κάτι πήγε στραβά» και ότι «ολόκληρος ο κόσμος έχει πάρει φωτιά». Ο Τζο Χίρσφελντερ (Joseph Hirschfelder, 1911–1990), που είχε αναλάβει να μετρήσει τα ραδιενεργά κατάλοιπα, θυμόταν τον ουρανό γεμάτο με μοβ λάμψη, «ακριβώς σαν να ήμασταν περικυκλωμένοι από το βόρειο σέλας».²¹³ Ο Φρανκ Οπενχάιμερ θυμόταν ως το πιο τρομακτικό το μοβ σύννεφο, μαυρισμένο από τη ραδιενεργή σκόνη, που κρεμόταν εκεί χωρίς να ξέρεις αν θα ανέβει ή θα πέσει επάνω σου.²¹⁴ Στο Compañia Hill ο Φρις περιέγραψε αργότερα τη στιγμή με μια σχεδόν ποιητική ηρεμία: «χωρίς ήχο, ο ήλιος έλαμπε ή έτσι φαινόταν». Οι αμμόλοφοι στην άκρη της ερήμου λαμπύριζαν σε ένα φως σχεδόν άχρωμο, και το αντικείμενο στον ορίζοντα ήταν πολύ φωτεινό για να το κοιτάξει ο ίδιος. Δέκα δευτερόλεπτα αργότερα είχε μεγαλώσει και είχε αμβλυνθεί σε κάτι σαν «μια τεράστια φωτιά πετρελαίου». Το «μπαμ» ήρθε λεπτά αργότερα, ακολουθούμενο από ένα μακρύ μουγκρητό, «σαν πυκνή κίνηση πολύ μακριά». Το πρόβλημα που είχε λύσει με τη Μάιτνερ την παραμονή των Χριστουγέννων του 1938 στο Κούνγκελφ είχε γίνει φρικτή πραγματικότητα.²¹⁵

Σαράντα πέντε δευτερόλεπτα αργότερα έφτασε το ωστικό κύμα: έριξε δύο άνδρες που στέκονταν έξω από το νότιο καταφύγιο, και ακολούθησε ένας δυνατός κρότος και ένας βρυχηθμός που αντήχησε στα βουνά. Πέντε λεπτά μετά η κοιλάδα βούιζε ακόμη.²¹⁶

Ο Γκρόουβς εντυπωσιάστηκε περισσότερο από το φως και τη φωτιά, που του θύμισε καπέλο, παρά από το ωστικό κύμα, το οποίο βρήκε μάλλον ήπιο, και στράφηκε σιωπηλός να σφίξει τα χέρια του Μπους και του Κόναντ.²¹⁷ Έγραψε αργότερα: «Δεν θεωρώ πλέον ότι το Πεντάγωνο μπορεί να αντέξει μια τέτοια έκρηξη». Ο Φάρελ, δίπλα στον Οπενχάιμερ, άκουσε «έναν τρομερό βρυχηθμό, σαν να ήταν η αναγγελία της Δευτέρας Παρουσίας» και μίλησε για μια έκρηξη «πρωτοφανή και τρομακτική».²¹⁸

Ο Φέρμι είδε το μανιτάρι να ανεβαίνει σε περισσότερα από εννέα χιλιόμετρα. Περιμένοντας ατάραχος το ωστικό κύμα, έσκισε ένα φύλλο χαρτί και άφησε τα κομμάτια να πέσουν, και μετρώντας πόσο τα παρέσυρε ο αέρας υπολόγισε χονδρικά τη δύναμη της έκρηξης, ενώ κανείς δεν πρόσεξε τόσο μικρή λεπτομέρεια, εξαιτίας του θεάματος στον ορίζοντα.²¹⁹

Ο Τζέιμς Κόναντ έλεγε πως έμοιαζε «σαν να φλέγεται όλος ο πλανήτης». Ο Έντουαρντ Τέλερ έλεγε πως ήταν σαν «να είχαν ανοίξει οι βαριές κουρτίνες ενός σκοτεινού δωματίου και να είχε πλημμυρίσει ο ουρανός με φως».²²⁰

Ο Μπέινμπριτζ ένιωσε πρώτα ανακούφιση, γιατί δεν θα χρειαζόταν να ανέβει στον πύργο για να βρει τι είχε πάει στραβά, και στο Compañia Hill η σιωπή έδωσε τη θέση της σε χλιαρά χειροκροτήματα και μετά σε δυνατά συγχαρητήρια.²²¹

Εξίσου εντυπωσιακό ήταν το θέαμα και από ψηλά. Στριμωγμένος ανάμεσα στον πιλότο και τον συγκυβερνήτη ενός B-29, ο φυσικός Λούις Άλβαρεζ πετούσε σε ύψος 30.000 ποδιών και σε απόσταση 25 χιλιομέτρων από το σημείο της έκρηξης. Ξαφνικά μια έντονη λάμψη κάλυψε το οπτικό του πεδίο. Ύστερα είδε την πύρινη σφαίρα και το σύννεφο σε σχήμα μανιταριού.²²²

Το Τμήμα Θεωρητικής Φυσικής του Λος Άλαμος είχε προβλέψει πριν από τη δοκιμή απόδοση 5.000 ως 10.000 τόνων ΤΝΤ, και η εκτίμηση του Φέρμι ήταν περίπου 10.000 τόνοι.²²³ Η πραγματική απόδοση ήταν περίπου διπλάσια. Την ανέδειξε η ραδιοχημική ανάλυση δειγμάτων εδάφους, που συνέλεξαν αμέσως μετά την έκρηξη δύο άρματα Σέρμαν με επένδυση μολύβδου, μέθοδος που αποδείχθηκε η ακριβέστερη για τον προσδιορισμό της απόδοσης μιας πυρηνικής έκρηξης και χρησιμοποιήθηκε για πολλά χρόνια.²²⁴ Οι πηγές πάντως διαφέρουν ως προς το ακριβές μέγεθος: 17.000 ως 20.000 κατά τον Kunetka, 18.000 κατά τον Κατσικογιώργο, 18.600 κατά τον Baggott, 20.000 κατά τους Wallace και Weiss, 21.000 κατά το Εθνικό Εργαστήριο του Λος Άλαμος.²²⁵

Οι αντιδράσεις ήταν ανάμεικτες. Ο Φρανκ, όταν τον ρώτησαν τι είπαν με τον αδελφό του εκείνη τη στιγμή, θυμόταν: «Νομίζω ότι απλώς είπαμε “Δούλεψε”». Ο Οπενχάιμερ είπε αργότερα εκείνο το πρωί στον Λόρενς ότι το αποτέλεσμα ήταν «τρομακτικό» και, μετά από μια παύση, πρόσθεσε: «Πολλά αγόρια, που δεν έχουν μεγαλώσει ακόμα, θα χρωστούν τη ζωή τους σ’ αυτή».²²⁶ Ο Λόρενς είδε το θέαμα ως το «μεγαλειώδες φινάλε μιας τεράστιας συμφωνίας των στοιχείων».²²⁷ Οι άνδρες γύρω του ένιωθαν απροκάλυπτη ευφορία: οι ομάδες που στέκονταν ριζωμένες στη γη «σαν φυτά της ερήμου» ξέσπασαν σε χορό και γελούσαν «σαν ευτυχισμένα παιδιά». Ο Κιστιακόφσκι, τον οποίο είχε ρίξει κάτω το ωστικό κύμα της έκρηξης, αγκάλιασε τον Οπενχάιμερ και ζήτησε εύθυμα τα δέκα δολάρια του στοιχήματος. Ο Οπενχάιμερ έβγαλε το άδειο πορτοφόλι του και του είπε να περιμένει. «Μου ήρθε στο μυαλό ένας στίχος από τη Μπαγκαβάντ Γκιτά», θυμήθηκε το 1965 στο τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ του NBC, «όπου ο Κρίσνα προσπαθεί να πείσει τον Πρίγκιπα να εκπληρώσει το καθήκον του: “Έχω γίνει ο θάνατος, ο καταστροφέας των κόσμων”». Αργότερα, στο Λος Άλαμος, του παρέδωσε με τελετή ένα υπογεγραμμένο δεκαδόλαρο. Ο Μπέινμπριτζ ήταν πιο ωμός: καθώς ο Οπενχάιμερ πήγε να του σφίξει το χέρι, τον κοίταξε κατάματα και μουρμούρισε «Τώρα είμαστε όλοι καθάρματα».²²⁸ Ο Ράμπι, που τον παρατήρησε από μακριά, δεν θα ξεχνούσε το περπάτημά του: «τόσο καμαρωτό. Τα είχε καταφέρει».²²⁹ Και ο Κιστιακόφσκι σκέφτηκε αργότερα ότι στο τέλος του κόσμου, στο τελευταίο χιλιοστό του δευτερολέπτου της ύπαρξης της Γης, οι τελευταίοι άνθρωποι θα δουν αυτό που είδαν εκείνοι.²³⁰

Το ίδιο πρωί ο Φάρελ γύρισε με τον Οπενχάιμερ με τζιπ στο Base Camp, καθώς ανέτειλε ο ήλιος, και του διηγήθηκε πώς, ως νεαρός ανθυπολοχαγός, περίμενε το σήμα για να οδηγήσει τους άνδρες του από το χαράκωμα στη μάχη: «Αυτό δεν ήταν τίποτα μπροστά σε όσα περάσαμε τώρα». Ο πόλεμος, πρόσθεσε, πλησίαζε στο τέλος του, ίσως και κάθε πόλεμος. Όταν συνάντησαν τον Γκρόουβς, ο Φάρελ είπε ότι ο πόλεμος είχε τελειώσει. «Ναι», απάντησε ο Γκρόουβς, «αφού ρίξουμε δύο βόμβες στην Ιαπωνία». Έπειτα στράφηκε στον Οπενχάιμερ: «Είμαι υπερήφανος για σας όλους». Ο Οπενχάιμερ, ακόμη ζαλισμένος, μπόρεσε μόνο να ψελλίσει «Ευχαριστώ».²³¹ Ο Οπενχάιμερ ζήτησε από τη γραμματέα του να στείλει στην Κίτι το μήνυμα «Πες της ότι μπορεί να αλλάξει τα σεντόνια», και στον Κόμπτον, που δεν είχε έρθει, το «Θα σε ενδιέφερε να μάθεις ότι πιάσαμε ψάρι και ήταν μεγάλο».²³²

Λίγο πριν από τις επτά ο Γκρόουβς τηλεφώνησε στην Τζιν Ο’Λίρι, με προσυμφωνημένο κώδικα, να ειδοποιήσει τον Χάρισον στο υπουργείο Πολέμου. Εκείνος έστειλε στο Πότσνταμ το τηλεγράφημα που ανακοίνωνε ότι η «εγχείρηση» είχε γίνει το πρωί, ότι η διάγνωση δεν είχε ολοκληρωθεί, αλλά τα αποτελέσματα ήδη ξεπερνούσαν τις προσδοκίες. Ο Στίμσον είπε σε έναν συνεργάτη ότι είχε ξοδέψει δύο δισεκατομμύρια δολάρια σε αυτή την ατομική περιπέτεια και τώρα που πέτυχε δεν θα τον έστελναν φυλακή. Ο Γκρόουβς έμεινε στο Trinity μέχρι ο Μπέινμπριτζ να κρίνει ότι είχε περάσει κάθε κίνδυνος από τα ραδιενεργά κατάλοιπα, έτοιμος, αν χρειαζόταν, να ζητήσει από τον κυβερνήτη στρατιωτικό νόμο.²³³ Λίγες ώρες αργότερα έφτασε και δεύτερο μήνυμα, πιο ζωηρό, προς τον Στίμσον και τον Τρούμαν: ο «γιατρός» είχε επιστρέψει ενθουσιασμένος και βέβαιος ότι ο «μικρός» ήταν εξίσου γεροδεμένος με τον μεγάλο του αδελφό. Αναφερόταν στο Little Boy, τη βόμβα ουρανίου, που ο Γκρόουβς περίμενε να είναι εξίσου ισχυρή με το Γκάτζετ.²³⁴

Λίγες ώρες μετά την έκρηξη ο Φέρμι και ο Άντερσον, μέσα σε άρματα μάχης Σέρμαν με επένδυση μολύβδου, μπήκαν πρώτοι στο Σημείο Μηδέν και πήραν δείγματα. Ο κρατήρας είχε πλάτος περίπου 365 μέτρων και δεν είχε καθόλου βλάστηση, ενώ στο κέντρο του υπήρχε μια ρηχή λεκάνη πλάτους περίπου 40 μέτρων και βάθους 2,7 μέτρων. Η άμμος είχε λιώσει σε θαμπό πράσινο γυαλί, που ονομάστηκε «trinitite».

Ο ατσάλινος πύργος είχε εξαφανιστεί ολοσχερώς, και ο Jumbo, στα 800 μέτρα, είχε ξεριζωθεί από τη βάση του και στεκόταν όρθιος, με τον πύργο στήριξής του πεσμένο γύρω του.²³⁵

Οι ντόπιοι είχαν δει το φως και ακούσει τη βοή. Το φως φάνηκε στο Αλμπουκέρκι, στη Σάντα Φε, στο Σίλβερ Σίτι, στο Γκάλαπ και στο Ελ Πάσο, τζάμια έσπασαν στο Αλαμογκόρντο και στο Σαν Αντόνιο, και οι εφημερίδες δέχτηκαν αναφορές για μετεωρίτες και συντριβή βομβαρδιστικών B-29.²³⁶ Το μεσημέρι ο διοικητής της βάσης του Αλαμογκόρντο εξέδωσε την ανακοίνωση που είχε προετοιμάσει ο στρατός: «Σε μια απομακρυσμένη αποθήκη πυρομαχικών, όπου φυλασσόταν σημαντική ποσότητα εκρηκτικών, έγινε έκρηξη. Δεν υπήρξαν νεκροί ούτε τραυματίες. […] Λόγω των καιρικών συνθηκών που ευνοούν την έκλυση αερίων από τα βλήματα που εξερράγησαν, ίσως κριθεί σκόπιμο να απομακρύνουμε προσωρινά μερικούς πολίτες από τις κατοικίες τους.»²³⁷

Στην πραγματικότητα, το πάνω μέρος του νέφους έμεινε για ώρες πάνω από τη βορειοανατολική γωνία της περιοχής, και τα βαριά σωματίδια έπεσαν, ενώ το μεσαίο τμήμα πήγε προς τα δυτικά και το χαμηλότερο προς τα ανατολικά. Πριν από τη δοκιμή, οι Μπέτε και Κρίστι είχαν υποθέσει ότι η πύρινη σφαίρα θα ανέβαινε στη στρατόσφαιρα και ότι ό,τι έπεφτε αργότερα θα ήταν «εντελώς αβλαβές». Όμως η σφαίρα είχε ακουμπήσει στο έδαφος, και η εναπόθεση ραδιενεργών καταλοίπων κάλυψε περιοχή περίπου 160 επί 48 χιλιομέτρων. Κατά τον Στάφορντ Γουόρεν, επικεφαλής της ιατρικής υπηρεσίας του Σχεδίου Μανχάταν, η ακτινοβολία στο φαράγγι 32 χιλιόμετρα βορειοανατολικά ήταν τόσο υψηλή, ώστε θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρές βλάβες στην υγεία όποιου βρισκόταν εκεί. Μία οικογένεια με παιδί ζούσε 1,6 χλμ. πιο πέρα. Τελικά δεν εκκενώθηκε κανείς, αν και είχε εξεταστεί η εκκένωση των Μπίνγκαμ (Bingham), Καριζόζο (Carrizozo) και Βον (Vaughn) και, όπως σημείωσε το ημερολόγιο της Ο’Λίρι, η κατάσταση έφτασε «πολύ κοντά» σε τρία ή τέσσερα σημεία.²³⁸ Σε ακτίνα περίπου 1.600 μέτρων από το σημείο της έκρηξης δεν είχε μείνει ίχνος χλωρίδας ή πανίδας. Κανείς δεν μπορούσε να δει τη ραδιενέργεια που είχε εκλυθεί, αλλά οι επιστήμονες ήξεραν ότι ήταν εκεί.²³⁹ Οι κάτοικοι δεν είχαν προειδοποιηθεί και δεν εξετάστηκαν ποτέ, με εξαίρεση την οικογένεια με το παιδί, που κυβερνητικοί γιατροί επισκέπτονταν περιοδικά για δύο χρόνια χωρίς να της πουν τον λόγο. Ο ιατρός Λουίς Χέμπελμαν, υπεύθυνος της ιατρικής ομάδας της δοκιμής, είπε αργότερα ότι «υποθέσαμε απλώς ότι τη γλιτώσαμε».²⁴⁰

Οι κάτοικοι των κομητειών Λίνκολν, Σοκόρο, Οτέρο και Σιέρα του Νέου Μεξικού, γνωστοί ως «Downwinders» επειδή ζούσαν στην κατεύθυνση του ανέμου, υποστηρίζουν ότι από τότε υποφέρουν από αυξημένα ποσοστά καρκίνου και άλλων ασθενειών. Τα ραδιενεργά κατάλοιπα έπεσαν σε λαχανικά και ζώα, δηλαδή σε τροφές που κατανάλωνε ο τοπικός πληθυσμός. Επειδή η υγεία των κατοίκων δεν εξετάστηκε τότε και έχουν περάσει περισσότερα από εβδομήντα χρόνια, ο πλήρης απολογισμός δεν μπορεί να υπολογιστεί. Η περιοχή είναι οικονομικά αδύναμη, με μέσο εισόδημα νοικοκυριού κάτω από τον μέσο όρο της πολιτείας και της χώρας, και το πλησιέστερο νοσοκομείο απέχει συχνά ώρες δρόμου. Αρκετοί ξόδεψαν τις οικονομίες τους σε θεραπείες ή έχασαν τη δουλειά τους λόγω ασθένειας. Πολλοί περιγράφουν και ένα βαθύ ψυχικό αποτύπωμα: δεν εμπιστεύονται πια το κυνήγι, το ψάρεμα και τη γεωργία, ενώ νιώθουν ότι δεν αναγνωρίστηκε ποτέ η δοκιμασία τους. Ο νόμος του 1990 για την αποζημίωση των θυμάτων έκθεσης στην ακτινοβολία (RECA) δεν τους κάλυπτε για δεκαετίες. Μόνο τον Ιούλιο του 2025 εντάχθηκαν, με αποζημίωση 100.000 δολαρίων για όσους ζούσαν στο Νέο Μεξικό τουλάχιστον ένα έτος μεταξύ Σεπτεμβρίου 1944 και Νοεμβρίου 1962 και νόσησαν από ορισμένους καρκίνους.²⁴¹

Σημειώσεις

1. https://www.osti.gov/opennet/manhattan-project-history/Processes/UraniumSeparation/uranium-isotope.html. ↩︎

2. Baggott J., 2011, σ. 189· Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 518. ↩︎

3. Baggott J., 2011, σ. 190. ↩︎

4. Baggott J., 2011, σ. 191. ↩︎

5. Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

6. Kelly C.C., 2006, σ. 107. ↩︎

7. Baggott J., 2011, σ. 191· OSTI, Manhattan Project History, «Implosion Design». ↩︎

8. Groueff S., 1998, σ. 380. ↩︎

9. Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 520. ↩︎

10. Baggott J., 2011, σ. 192. ↩︎

11. Gosling F.G., 2010, σ. 82· Kunetka J., 2015, σ. 158. ↩︎

12. Baggott J., 2011, σ. 190. ↩︎

13. Baggott J., 2011, σ. 190. ↩︎

14. OSTI, Manhattan Project History, «Preparations for Delivery»· Baggott J., 2011, σ. 190· Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 518. ↩︎

15. Baggott J., 2011, σ. 189. ↩︎

16. Norris R.S., 2002, σ. 363. ↩︎

17. Baggott J., 2011, σ. 190· Kunetka J., 2015, σ. 142· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

18. Kunetka J., 2015, σσ. 142–143. ↩︎

19. Kunetka J., 2015, σ. 143. ↩︎

20. Baggott J., 2011, σ. 190. ↩︎

21. Kunetka J., 2015, σ. 143. ↩︎

22. Kunetka J., 2015, σ. 144. ↩︎

23. Norris R.S., 2002, σ. 362. ↩︎

24. OSTI, Manhattan Project History, «Theory and Research». ↩︎

25. Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

26. Baggott J., 2011, σ. 190. ↩︎

27. Kunetka J., 2015, σ. 144· Gosling F.G., 2010, σ. 81. ↩︎

28. Norris R.S., 2002, σ. 362· Kelly C.C., 2006, σ. 112· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

29. Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 519. ↩︎

30. Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/· OSTI, Manhattan Project History, «Gun-Type Design». ↩︎

31. Kunetka J., 2015, σ. 150. ↩︎

32. Baggott J., 2011, σ. 189. ↩︎

33. Baggott J., 2011, σ. 189. ↩︎

34. Kunetka J., 2015, σ. 150. ↩︎

35. Norris R.S., 2002, σ. 362. ↩︎

36. Norris R.S., 2002, σ. 362. ↩︎

37. Norris R.S., 2002, σ. 362· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

38. Kunetka J., 2015, σ. 150· Norris R.S., 2002, σσ. 362–363. ↩︎

39. Kunetka J., 2015, σ. 151· Bird K. & Sherwin M.J., 2022, σ. 205. ↩︎

40. Baggott J., 2011, σσ. 243–244· Kunetka J., 2015, σ. 151· Bird K. & Sherwin M.J., 2022, σ. 205. ↩︎

41. Kunetka J., 2015, σσ. 151–152. ↩︎

42. Gosling F.G., 2010, σ. 83. ↩︎

43. Norris R.S., 2002, σ. 362. ↩︎

44. Kunetka J., 2015, σ. 151. ↩︎

45. Bird K. & Sherwin M.J., 2022, σσ. 206–207. ↩︎

46. Kunetka J., 2015, σ. 151. ↩︎

47. Gosling F.G., 2010, σ. 82· Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 519. ↩︎

48. Gosling F.G., 2010, σ. 83· OSTI, Manhattan Project History, «Preparations for Delivery». ↩︎

49. OSTI, Manhattan Project History, «Bomb Production»· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

50. Gosling F.G., 2010, σ. 85. ↩︎

51. Kunetka J., 2015, σ. 148· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

52. Kunetka J., 2015, σ. 149. ↩︎

53. Kunetka J., 2015, σ. 149· Bird K. & Sherwin M.J., 2022, σ. 206· Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 521. ↩︎

54. Kunetka J., 2015, σ. 149. ↩︎

55. Kunetka J., 2015, σσ. 172–174· Norris R.S., 2002, σ. 363. ↩︎

56. Kunetka J., 2015, σσ. 172–173. ↩︎

57. Bird K. & Sherwin M.J., 2022, σ. 206. ↩︎

58. Kunetka J., 2015, σσ. 173–174· Baggott J., 2011, σ. 247· OSTI, Manhattan Project History, «Bomb Production». ↩︎

59. Chadwick T.A. & Chadwick M.B., 2021, σσ. S358–S359. ↩︎

60. Kunetka J., 2015, σσ. 183–184· Bird K. & Sherwin M.J., 2022, σσ. 207–208· Gosling F.G., 2010, σ. 81· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/· OSTI, Manhattan Project History, «Hydrogen Bomb». ↩︎

61. Chadwick T.A. & Chadwick M.B., 2021, σσ. S358–S359. ↩︎

62. Baggott J., 2011, σ. 220. ↩︎

63. Baggott J., 2011, σ. 219. ↩︎

64. Baggott J., 2011, σσ. 219–220· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

65. Kunetka J., 2015, σ. 145. ↩︎

66. Baggott J., 2011, σ. 256. ↩︎

67. Kunetka J., 2015, σ. 145· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

68. Baggott J., 2011, σ. 246· Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 521. ↩︎

69. OSTI, Manhattan Project History, «Fuzes and Detonators». ↩︎

70. Kunetka J., 2015, σ. 210· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

71. OSTI, Manhattan Project History, «Initiators and Polonium». ↩︎

72. OSTI, Manhattan Project History, «Bomb Production»· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

73. Kunetka J., 2015, σσ. 186–187. ↩︎

74. Kunetka J., 2015, σ. 186. ↩︎

75. Kunetka J., 2015, σ. 187. ↩︎

76. Kunetka J., 2015, σ. 187. ↩︎

77. Bird K. & Sherwin M.J., 2022, σ. 207. ↩︎

78. Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/· Gosling F.G., 2010, σ. 85. ↩︎

79. Norris R.S., 2002, σ. 364· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/· OSTI, Manhattan Project History, «Implosion Design». ↩︎

80. Chadwick T.A. & Chadwick M.B., 2021, σσ. S363–S365, S369–S370. ↩︎

81. Chadwick T.A. & Chadwick M.B., 2021, σσ. S356, S366. ↩︎

82. Baggott J., 2011, σ. 256· Norris R.S., 2002, σ. 364· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

83. OSTI, Manhattan Project History, «Bomb Production». ↩︎

84. Baggott J., 2011, σ. 256. ↩︎

85. Baggott J., 2011, σσ. 256-257· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

86. Baggott J., 2011, σ. 257· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

87. Baggott J., 2011, σ. 257· Atomic Heritage Foundation, Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/. ↩︎

88. Baggott J., 2011, σ. 257. ↩︎

89. Wallace C. & Weiss M., 2021, σσ. 6–10· Baggott J., 2011, σ. 258. ↩︎

90. Baggott J., 2011, σ. 258. ↩︎

91. Wallace C. & Weiss M., 2021, σ. 11. ↩︎

92. Wallace C. & Weiss M., 2021, σσ. 11-13. ↩︎

93. Wallace C. & Weiss M., 2021, σ. 21. ↩︎

94. Wallace C. & Weiss M., 2021, σσ. 17–18. ↩︎

95. Wallace C. & Weiss M., 2021, σσ. 15–16, 26–27· Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σσ. 353–354. ↩︎

96. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 354· Wallace C. & Weiss M., 2021, σ. 28. ↩︎

97. Baggott J., 2011, σσ. 258–259. ↩︎

98. Lanouette W., 2013, κεφ. 18· Norris R.S., 2002, σ. 388. ↩︎

99. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 354. ↩︎

100. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σσ. 354–355. ↩︎

101. Baggott J., 2011, σσ. 268–269. ↩︎

102. Baggott J., 2011, σ. 269. ↩︎

103. Wallace C. & Weiss M., 2021, σ. 132· Baggott J., 2011, σ. 269. ↩︎

104. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 355. ↩︎

105. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 355. ↩︎

106. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σσ. 355–356. ↩︎

107. Baggott J., 2011, σ. 270· Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 356· Wallace C. & Weiss M., 2021, σ. 132. ↩︎

108. Baggott J., 2011, σ. 269. ↩︎

109. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 356. ↩︎

110. Baggott J., 2011, σ. 271. ↩︎

111. Norris R.S., 2002, σ. 389. ↩︎

112. Norris R.S., 2002, σ. 389. ↩︎

113. Norris R.S., 2002, σ. 390· Baggott J., 2011, σ. 271· Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 356. ↩︎

114. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 356· Baggott J., 2011, σ. 271. ↩︎

115. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 357. ↩︎

116. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 357· Norris R.S., 2002, σ. 390. ↩︎

117. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σσ. 357–358· Baggott J., 2011, σ. 271. ↩︎

118. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 358· Baggott J., 2011, σσ. 271–272. ↩︎

119. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 358· Norris R.S., 2002, σ. 390· Baggott J., 2011, σ. 272. ↩︎

120. Norris R.S., 2002, σ. 390. ↩︎

121. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 358· Norris R.S., 2002, σ. 390· Baggott J., 2011, σ. 272. ↩︎

122. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 359· Norris R.S., 2002, σ. 390· Baggott J., 2011, σ. 272. ↩︎

123. Baggott J., 2011, σ. 272. ↩︎

124. Baggott J., 2011, σ. 273. ↩︎

125. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 359· Norris R.S., 2002, σσ. 390–391· Baggott J., 2011, σ. 273. ↩︎

126. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 360· Norris R.S., 2002, σ. 391· Baggott J., 2011, σσ. 273–274. ↩︎

127. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σσ. 360–361· Norris R.S., 2002, σ. 392· Baggott J., 2011, σ. 274. ↩︎

128. Norris R.S., 2002, σ. 390. ↩︎

129. Baggott J., 2011, σ. 274. ↩︎

130. Baggott J., 2011, σ. 275. ↩︎

131. Baggott J., 2011, σσ. 275–276. ↩︎

132. Baggott J., 2011, σ. 276. ↩︎

133. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σσ. 361–362. ↩︎

134. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 362. ↩︎

135. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σσ. 362–363. ↩︎

136. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 363. ↩︎

137. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 363· Baggott J., 2011, σ. 276. ↩︎

138. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σσ. 363–364· Baggott J., 2011, σ. 277. ↩︎

139. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 364. ↩︎

140. Baggott J., 2011, σ. 277. ↩︎

141. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 364. ↩︎

142. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 364. ↩︎

143. Baggott J., 2011, σ. 277. ↩︎

144. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 367. ↩︎

145. Baggott J., 2011, σσ. 277–278. ↩︎

146. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 367. ↩︎

147. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 367. ↩︎

148. Baggott J., 2011, σ. 277. ↩︎

149. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 368. ↩︎

150. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 367. ↩︎

151. Baggott J., 2011, σ. 278. ↩︎

152. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 368. ↩︎

153. Kunetka J., 2015, σ. 228. ↩︎

154. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 368. ↩︎

155. Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 576. ↩︎

156. Kunetka J., 2015, σ. 231. ↩︎

157. Kunetka J., 2015, σ. 229. ↩︎

158. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 369· Kunetka J., 2015, σ. 230. ↩︎

159. Kunetka J., 2015, σ. 230· Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σσ. 368–369. ↩︎

160. Kunetka J., 2015, σσ. 233–234. ↩︎

161. Wikipedia, «Trinity (nuclear test)», https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_(nuclear_test). ↩︎

162. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 369. ↩︎

163. Kunetka J., 2015, σ. 233. ↩︎

164. Kunetka J., 2015, σσ. 236–237. ↩︎

165. Kunetka J., 2015, σσ. 234–235. ↩︎

166. Wikipedia, «Trinity (nuclear test)», https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_(nuclear_test). ↩︎

167. Baggott J., 2011, σσ. 280–281· Kunetka J., 2015, σ. 237. ↩︎

168. Baggott J., 2011, σ. 280· Kunetka J., 2015, σ. 231. ↩︎

169. Wikipedia, «Trinity (nuclear test)», https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_(nuclear_test). ↩︎

170. Baggott J., 2011, σ. 281. ↩︎

171. Baggott J., 2011, σ. 281· Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 370. ↩︎

172. Kunetka J., 2015, σσ. 231–232· Atomic Heritage Foundation, «Jumbo», https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/history/jumbo/· Wikipedia, «Trinity (nuclear test)», https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_(nuclear_test). ↩︎

173. Kunetka J., 2015, σ. 232. ↩︎

174. Wikipedia, «Trinity (nuclear test)», https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_(nuclear_test). ↩︎

175. Wikipedia, «Trinity (nuclear test)», https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_(nuclear_test)· Kunetka J., 2015, σσ. 241–243· Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 577. ↩︎

176. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σσ. 369–370. ↩︎

177. Baggott J., 2011, σ. 281. ↩︎

178. Kunetka J., 2015, σ. 245. ↩︎

179. Kunetka J., 2015, σσ. 244–245. ↩︎

180. Kunetka J., 2015, σ. 245. ↩︎

181. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 369. ↩︎

182. Wikipedia, «Trinity (nuclear test)», https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_(nuclear_test). ↩︎

183. Κατσικογιώργος Γ., 2026, σσ. 580–581. ↩︎

184. Wikipedia, «McDonald Ranch House», https://en.wikipedia.org/wiki/McDonald_Ranch_House. ↩︎

185. Kunetka J., 2015, σσ. 254–255· Wikipedia, «Trinity (nuclear test)», https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_(nuclear_test). ↩︎

186. Kunetka J., 2015, σ. 255. ↩︎

187. Kunetka J., 2015, σ. 256· Wikipedia, «Trinity (nuclear test)», https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_(nuclear_test). ↩︎

188. Baggott J., 2011, σ. 282· Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 370· Kunetka J., 2015, σσ. 257–258. ↩︎

189. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σσ. 370–371. ↩︎

190. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 371. ↩︎

191. Kunetka J., 2015, σ. 258. ↩︎

192. Baggott J., 2011, σσ. 282–283. ↩︎

193. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 371· Kunetka J., 2015, σ. 260. ↩︎

194. Kunetka J., 2015, σσ. 259–260. ↩︎

195. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 372· Kunetka J., 2015, σσ. 260–261. ↩︎

196. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 372· Kunetka J., 2015, σ. 261. ↩︎

197. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 372. ↩︎

198. Kunetka J., 2015, σ. 261. ↩︎

199. Kunetka J., 2015, σσ. 261–262. ↩︎

200. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 372. ↩︎

201. Kunetka J., 2015, σ. 265. ↩︎

202. Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 581· Atomic Heritage Foundation, Trinity Test -1945, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/?_history_page_type=the-trinity-test. ↩︎

203. Kunetka J., 2015, σσ. 263–265. ↩︎

204. Kunetka J., 2015, σσ. 266–267. ↩︎

205. Wallace C. & Weiss M., 2021, σσ. 191–192· Kunetka J., 2015, σσ. 262–263. ↩︎

206. Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 582· Kunetka J., 2015, σ. 268. ↩︎

207. Wallace C. & Weiss M., 2021, σ. 191. ↩︎

208. Wallace C. & Weiss M., 2021, σσ. 191–192. ↩︎

209. Wallace C. & Weiss M., 2021, σσ. 193–194· Kunetka J., 2015, σ. 268. ↩︎

210. Kunetka J., 2015, σ. 268. ↩︎

211. Baggott J., 2011, σ. 284· Κατσικογιώργος Γ., 2026, σσ. 517–518· Wallace C. & Weiss M., 2021, σ. 193· Kunetka J., 2015, σ. 269. ↩︎

212. Kunetka J., 2015, σσ. 269–270. ↩︎

213. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 373. ↩︎

214. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 374. ↩︎

215. Baggott J., 2011, σ. 284· Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 583. ↩︎

216. Kunetka J., 2015, σ. 270. ↩︎

217. Kunetka J., 2015, σ. 270. ↩︎

218. Wallace C. & Weiss M., 2021, σσ. 195–196· Kunetka J., 2015, σ. 270. ↩︎

219. Baggott J., 2011, σ. 284· Kunetka J., 2015, σσ. 270–271· Atomic Heritage Foundation, «Trinity Test Eyewitnesses», https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/key-documents/trinity-test-eyewitnesses/. ↩︎

220. Wallace C. & Weiss M., 2021, σ. 195. ↩︎

221. Kunetka J., 2015, σ. 271. ↩︎

222. Wallace C. & Weiss M., 2021, σ. 197. ↩︎

223. Baggott J., 2011, σ. 284· Wikipedia, «Trinity (nuclear test)», https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_(nuclear_test). ↩︎

224. Wikipedia, «Trinity (nuclear test)», https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_(nuclear_test). ↩︎

225. Kunetka J., 2015, σ. 275· Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 584· Baggott J., 2011, σ. 285· Wallace C. & Weiss M., 2021, σ. 194· Los Alamos National Laboratory, «The Trinity Test». ↩︎

226. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 374. ↩︎

227. Kunetka J., 2015, σ. 271. ↩︎

228. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σσ. 374–375· Wallace C. & Weiss M., 2021, σ. 198· Baggott J., 2011, σσ. 284–285. ↩︎

229. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 374. ↩︎

230. Kunetka J., 2015, σσ. 271–272· Wallace C. & Weiss M., 2021, σ. 195. ↩︎

231. Kunetka J., 2015, σ. 272· Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 584, που παραθέτει Reed, 2019. ↩︎

232. Bird K. & Sherwin M.J., 2008, σ. 375· Κατσικογιώργος Γ., 2026, σ. 584. ↩︎

233. Kunetka J., 2015, σσ. 273–274. ↩︎

234. Kunetka J., 2015, σσ. 274–275. ↩︎

235. Kunetka J., 2015, σ. 275. ↩︎

236. Kunetka J., 2015, σ. 272. ↩︎

237. Wallace C. & Weiss M., 2021, σ. 197· Kunetka J., 2015, σσ. 272–273. ↩︎

238. Kunetka J., 2015, σ. 275· Tularosa Basin Downwinders Consortium, 2017, σσ. 18–21, 40–41, https://docs.wixstatic.com/ugd/2b2028_8e221b260de7468bbcb67cbddc498dbe.pdf. ↩︎

239. Wallace C. & Weiss M., 2021, σσ. 193–194. ↩︎

240. Tularosa Basin Downwinders Consortium, 2017, σσ. 18–23, https://docs.wixstatic.com/ugd/2b2028_8e221b260de7468bbcb67cbddc498dbe.pdf. ↩︎

241. Atomic Heritage Foundation, «Trinity Test, 1945», https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/history/trinity-test-1945/· Dodd C., 2026, https://www.santafenewmexican.com/news/local_news/vasquez-announces-push-for-reca-expansion-a-year-after-trinity-downwinders-were-included/article_b6a5c8fd-ef41-4f43-9ef0-57e735e45761.html. ↩︎

Βιβλιογραφία

Al – Khalili J., 2005. ΚΒΑΝΤΙΚΑ ΠΑΡΑΔΟΞΑ. Αθήνα: Εκδοτικός Οίκος ΤΡΑΥΛΟΣ

Αραμπατζής Θ. – Γαβρόγλου Κ. (επιμ.), 2012. Η κρίση στη Φυσική και η Δημοκρατία της Βαϊμάρης – Η πολιτισμική ιστορία της Κβαντικής Θεωρίας. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

ΑΣΙΜΩΦ Ι., 1982. ΠΩΣ ΒΡΗΚΑΜΕ ΤΗΝ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ. Αθήνα: Εκδόσεις ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟΣ ΤΥΠΟΣ Φ. ΚΑΪΑΦΑ & ΣΙΑ Ο.Ε.

Atomic Archive, «Trinity Test». https://www.atomicarchive.com/history/trinity/index.html

Atomic Heritage Foundation, Nuclear History Timeline, https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/timeline/

Atomic Heritage Foundation. «Trinity Test, 1945». https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/history/trinity-test-1945/

Atomic Heritage Foundation, «Jumbo». https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/history/jumbo/

Atomic Heritage Foundation, «Trinity Test -1945». https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/nuc-history/?_history_page_type=the-trinity-test

Atomic Heritage Foundation, «Trinity Test Eyewitnesses». https://ahf.nuclearmuseum.org/ahf/key-documents/trinity-test-eyewitnesses/

ΒΑΡΒΟΓΛΗΣ Χ., 2009. ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΣΤΗ ΦΥΣΙΚΗ

Baggott J., 2011. The First War of Physics: The Secret History of the Atom Bomb, 1939–1949. Publisher: Pegasus Books

Berend I.T., 2009. Οικονομική Ιστορία του Ευρωπαϊκού 20ου Αιώνα. Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg

Bernstein J., 2001. Hitler’s Uranium Club – The Secret Recordings at Farm Hall. Publisher: Copernicus

BIRD K. & SHERWIN M.J., 2008. Ο ΘΡΙΑΜΒΟΣ ΚΑΙ Η ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΤΟΥ ΡΟΜΠΕΡΤ ΟΠΕΝΧΑΪΜΕΡ. Αθήνα: Εκδοτικός Οίκος ΤΡΑΥΛΟΣ

BIRD K. & SHERWIN M.J., 2022. Опенхаймер: Американският Прометей. София: Сиела Норма. https://4eti.me

BYNUM W., 2014. ΜΙΚΡΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ. Αθήνα: Εκδόσεις ΠΑΤΑΚΗ

Cassidy D. C., 2000. Historical Perspective on Copenhagen. Physics Today, 53(7), 28–32, https://history.aip.org/exhibits/heisenberg/images/heisenberg_bohr1941.pdf

Chadwick, T. A. και Chadwick, M. B. (2021), «Who Invented the Trinity Nuclear Test’s Christy Gadget? Patents and Evidence from the Archives», Nuclear Technology, 207(sup1), S356–S373, doi:10.1080/00295450.2021.1903300.

Cooper D., 1998. Enrico Fermi and the Revolutions of Modern Physics. Published by Oxford University Press, Inc

Davenport K. & Kimball D. G., 2025. Nuclear Weapons: Who Has What at a Glance. Arms Control Association. https://www.armscontrol.org/factsheets/nuclear-weapons-who-has-what-glance

Dodd, C., 2026, 14 July. Rep. Gabe Vasquez announces RECA expansion push year after Trinity downwinders included. Santa Fe New Mexican. https://www.santafenewmexican.com/news/local_news/vasquez-announces-push-for-reca-expansion-a-year-after-trinity-downwinders-were-included/article_b6a5c8fd-ef41-4f43-9ef0-57e735e45761.html

Gosling F.G., 2010. The MANHATTAN PROJECT. Making the Atomic Bomb. UNITED STATES DEPARTMENT OF ENERGY

Gaddis J.L., 2018. Ο ΨΥΧΡΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ. ΟΙ ΣΥΜΦΩΝΙΕΣ, ΟΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ, ΤΑ ΨΕΜΑΤΑ, ΟΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ. Αθήνα: Εκδόσεις ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ

Groves L. R., 1962. Now It Can Be Told: The Story of the Manhattan Project. Publisher Harper & Row

Groueff S., 1998. Проектът «Манхатън»: Неразказаната история за атомната бомба и нейните създатели. София: Отворено общество.

HEILBRON J. L., 1986. THE DILEMMAS OF AN UPRIGHT MAN. MAX PLANCK AS SPOKESMAN FOR GERMAN SCIENCE. UNIVERSITY OF CALIFORNIA PRESS.

Hewitt P. G., 1997. Οι Έννοιες της Φυσικής Τόμος II. Ηράκλειο: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ

Hiebert M., 2023. The Uranium Club: Unearthing the Lost Relics of the Nazi Nuclear Program. Publisher: Chicago Review Press

Isaacson W., 8/15/2018. Einstein Helped Invent the A-Bomb, But He Watched Its Deployment in Horror. HISTORYNET. https://www.historynet.com/einstein-and-the-bomb/

Κατσικογιώργος Γ., 2026. ΕΚΡΗΚΤΙΚΑ ΑΤΟΜΑ. Ο μακρύς δρόμος προς την ατομική βόμβα. Αθήνα: Εκδόσεις ΕΛΛΗΝΟΕΚΔΟΤΙΚΗΣ.

Kelly C. C. (Ed), 2006. Oppenheimer and the Manhattan Project: Insights into J. Robert Oppenheimer, Father of the Atomic Bomb. Publisher: World Scientific Publishing Company

KERSHAW I., 2020. Η ΕΥΡΩΠΗ ΣΕ ΔΙΝΗ 1950 – 2017. Αθήνα: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια

Kragh H., 2004. ΟΙ ΓΕΝΙΕΣ ΤΩΝ ΚΒΑΝΤΩΝ. Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΥ 20ού ΑΙΩΝΑ. Αθήνα: Εκδότης ΚΑΤΟΠΤΡΟ

Kristensen H.M. & Korda M., 2025. World nuclear forces. SIPRI Yearbook 2025: Armaments, Disarmament and International Security http://www.sipriyearbook.org

Kunetka J., 2015. The general and the genius: Groves and Oppenheimer: the unlikely partnership that built the atom bomb. Washington, DC: Publisher Regnery Publishing

Lanouette W., 2013. Genius in the shadows a biography of Leo Szilard, the man behind the bomb. NY: Publisher Skyhorse

LaRue R., 6/12/2006. J. Robert Oppenheimer and America’s Quest Build an Atomic Bomb. https://www.historynet.com/weaponry-scientists-meet-at-berkeley-to-lay-foundation-to-build-an-atomic-bomb/

Mearsheimer J., 2011. Η ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ. Αθήνα: Εκδόσεις ΠΟΙΟΤΗΤΑ

MEDAWAR J. & PYKE D., 2012. HITLER’S GIFT. The True Story of the Scientists Expelled by the Nazi Regime. New York: Publisher Arcade

NORRIS R.S., 2002. Racing for the Bomb: General Leslie R. Groves, the Manhattan Project’s indispensable man. Publisher: STEERFORTH PRESS

Οικονόμου Λ., 1991. ΣΥΜΒΙΩΣΗ ΧΩΡΙΣ ΜΕΛΛΟΝ. ΠΥΡΗΝΙΚΑ ΟΠΛΑ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ. Ηράκλειο: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ

OSTI (Office of Scientific and Technical Information), U.S. Department of Energy, Manhattan Project History, https://www.osti.gov/opennet/manhattan-project-history/

Παγκόσμια Πολεμική Ιστορία, τχ. 17, Ιούνιος 2007, «Επιχείρηση GUNNER SIDE: η μάχη για το βαρύ ύδωρ», αναδημοσίευση στο stratistoria.wordpress.com, https://stratistoria.wordpress.com/1901-1950/9-ww2/western-front/19430227-operation-gunnerside/

Powers T., 2000. Heisenberg’s War: The Secret History of the German Bomb. Boston: Da Capo Press

Poolos J., 2008. The Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki. Publisher: Chelsea House Publications

Popp M., 2021. Why Hitler Did Not Have Atomic Bombs. Journal of Nuclear Engineering. Στο: https://www.mdpi.com/2673–4362/2/1/2

Popp M. & de Klerk P., 2023. The Peculiarities of the German Uranium Project (1939–1945). Journal of Nuclear Engineering. Στο: https://www.mdpi.com/2673–4362/4/3/40

Rhodes R., 1986. The Making of the Atomic Bomb. New York: Publisher Simon & Schuster

Schweber S.S., 2008. ΣΤΗ ΣΚΙΑ ΤΗΣ ΒΟΜΒΑΣ. ΟΠΕΝΧΑΪΜΕΡ – ΜΠΕΤΕ. Η ΗΘΙΚΗ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΑ. Αθήνα: Εκδόσεις ΠΟΥΚΑΜΙΣΑΣ

Sime R. L., 1996. Lise Meitner: A Life in Physics. Publisher: University of California Press

Szanton A., 2003. The Recollections of Eugene P. Wigner: As Told to Andrew Szanton. Publisher: Basic Books

Walker M., 1995. Nazi Science: Myth, Truth, and the German Atomic Bomb. NY: Plenum Press

Σαπουντζής Π., Τραχανάς Σ, Αρχοντής Σ., Βαμβάκος Σ., Ζούρος Λ., Παυλίδου Β., 2023. Ανορθολογισμός και ψευδοεπιστήμη: Ένα μάθημα για τον πολίτη του καιρού μας. Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος και ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ

Τραχανάς Σ., 2008. ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΒΑΝΤΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ. Ηράκλειο: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ

Τραχανάς Σ., 2014. Μεγάλη επιστήμη ενδιαφέρουσες ζωές. ΟΙ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ. Ηράκλειο: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ & ΣΤΕΦΑΝΟΣ Λ. ΤΡΑΧΑΝΑΣ

Τραχανάς Σ., 2014. ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΗΣ ΟΠΕΡΑΣ. Ηράκλειο: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ

Τραχανάς Σ., 2025. Ο ΒΟΜΒΙΣΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ. Ιστορώντας την κβαντική επανάσταση, 1900–2025. Ηράκλειο: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ

Wallace C. & Weiss M., 2021. ΧΙΡΟΣΙΜΑ 1945. Η ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ ΜΕΤΡΗΣΗ. Οι 116 μέρες που άλλαξαν τον κόσμο. Αθήνα: Εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ

Wikipedia, «McDonald Ranch House». https://en.wikipedia.org/wiki/McDonald_Ranch_House

Wikipedia, «Trinity (nuclear test)». https://en.wikipedia.org/wiki/Trinity_(nuclear_test)

Young J. W., 2006. Η Ευρώπη του Ψυχρού Πολέμου. 1945 – 1991: Πολιτική Ιστορία. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη

Veisdal J. 20 Jan 2020. The Great Purge of 1933. How Nazism Destroyed Science in Germany. https://www.cantorsparadise.org/the-great-purge-of-1933–93aa4598eaa9/

«Ρόμπερτ Οπενχάιμερ: Επιστήμη και ηθικά διλήμματα στη δίνη του Πολέμου». Εκδόσεις Τραυλός/IANOS https://www.youtube.com/watch?v=WJMj2-DQXkM

Tularosa Basin Downwinders Consortium, (2017, February). Unknowing, Unwilling, and Uncompensated: The Effects of the Trinity Test on New Mexicans and the Potential Benefits of Radiation Exposure Compensation Act (RECA) Amendments. https://docs.wixstatic.com/ugd/2b2028_8e221b260de7468bbcb67cbddc498dbe.pdf

Αυτή η εργασία χορηγείται με άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού-Μη Εμπορική Χρήση-Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 Διεθνές .