Σαν σήμερα πριν 85 χρόνια, πριν το ξημέρωμα της 22^ας Ιούνη 1941, αρχίζει καταιγισμός πυρός του γερμανικού πυροβολικού εναντίον των σοβιετικών συνοριακών φυλακίων και οχυρώσεων σε πολυάριθμα σημεία από τα φινλανδικά σύνορα στο βορρά μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα στον νότο. Η  επίθεση της Γερμανίας εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης με την κωδική ονομασία «Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα» μόλις είχε ξεκινήσει.

Ο πλέον αρμόδιος για να περιγράψει λεπτό προς λεπτό εκείνες τις κρίσιμες πρώτες 24 ώρες είναι ο στρατάρχης της Σοβιετικής Ένωσης Γκεόργκι Κωνσταντίνοβιτς Ζούκοφ, ο οποίος εκείνη την περίοδο με τον βαθμό του στρατηγού ήταν ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου. Η εξιστόρηση του Ζούκοφ βρίσκεται στα  απομνημονεύματά του με τίτλο «Αναμνήσεις και Στοχασμοί», στο δέκατο κεφάλαιο με τίτλο «Έναρξη του πολέμου», καθώς και σε ένα προσχέδιο ομιλίας του  στην ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ τον Μάιο του 1956 που ήταν αφιερωμένη στην προσωπολατρία.

Στα απομνημονεύματά του ο  στρατάρχης Ζούκοφ περιγράφει λεπτό προς λεπτό τις κρίσιμες ώρες που προηγήθηκαν και ακολούθησαν της επίθεσης των Γερμανών. Στο τέλος του ένατου κεφαλαίου ο Ζούκοφ αναφέρει ότι στις 21 Ιουνίου, το βράδυ, ο αντιστράτηγος Μ.Α. Πουργκάεφ, αρχηγός του επιτελείου της Στρατιωτικής Περιφέρειας του Κιέβου, του τηλεφώνησε, για να του αναφέρει ότι ένας Γερμανός λοχίας είχε αυτομολήσει και είχε παραδοθεί στους συνοριοφύλακές στους οποίους ανέφερε ότι τα γερμανικά στρατεύματα παίρνουν θέση μάχης και ότι η επίθεση θα άρχιζε το πρωί της 22ας Ιουνίου. Ο Ζούκοφ με τη σειρά του έκανε αναφορά στον λαϊκό κομισάριο Άμυνας στρατάρχη Σ. Κ. Τιμοσένκο και τον Στάλιν. Ο τελευταίος τον διέταξε να παρουσιαστεί στο Κρεμλίνο «σε 45 λεπτά μαζί με τον κομισάριο Άμυνας»¹.

 Οι δύο άνδρες μαζί με τον υπαρχηγό του Γενικού Επιτελείου αντιστράτηγο Ν. Φ. Βατούτιν, που εν τω μεταξύ είχε συντάξει ένα σχέδιο Οδηγίας προς το στράτευμα, παρουσιάστηκαν στις 20:50, στον βοζντ. Όπως γράφει ο Ζούκοφ:

«Ο Στάλιν ήταν μόνος όταν μας δέχτηκε. Ήταν ξεκάθαρα ανήσυχος.

• Κι αν οι Γερμανοί στρατηγοί έστειλαν αυτό τον αυτόμολο για να προκαλέσουν σύγκρουση; – ρώτησε.
• Όχι -, απάντησε ο Τιμοσένκο. – Πιστεύουμε ότι λέει την αλήθεια.

 Εκείνη τη στιγμή μπήκαν μέλη του Πολιτικού Γραφείου. Ο Στάλιν τους ενημέρωσε.

• Τι να κάνουμε; –  ρώτησε ο Στάλιν.

 Κανείς δεν απάντησε.

• Πρέπει να δοθεί αμέσως οδηγία για να ειδοποιηθούν όλα τα στρατεύματα στις συνοριακές περιοχές να βρίσκονται σε πλήρη πολεμική ετοιμότητα, είπε ο Τιμοσένκο.
• Διαβάστε! – απάντησε ο Ι.Β. Στάλιν.

Διάβασα το σχέδιο οδηγίας.

Ο Ι.Β. Στάλιν παρατήρησε:

• Είναι πολύ νωρίς για να εκδοθεί μια τέτοια οδηγία – ίσως το ζήτημα μπορεί ακόμα να διευθετηθεί ειρηνικά. Πρέπει να δοθεί μια σύντομη οδηγία που να αναφέρει ότι η επίθεση μπορεί να ξεκινήσει με προκλητικές ενέργειες των γερμανικών δυνάμεων. Τα στρατεύματα των παραμεθόριων περιοχών δεν πρέπει να ενδώσουν σε καμία προβοκάτσια, ώστε να μην προκληθούν επιπλοκές.»².

Ο Ζούκοφ στα απομνημονεύματά του γράφει ότι μαζί με τον Βατούτιν πέρασαν σε ένα διπλανό δωμάτιο και γρήγορα συνέταξαν ένα νέο σχέδιο οδηγίας που μετά την διόρθωση και έγκριση  του Στάλιν υπογράφτηκε από τον Τιμοσένκο και τον ίδιο και ο Βατούτιν το έστειλε σε όλες τις συνοριακές στρατιωτικές περιφέρειες.

 Η Οδηγία № 1 σαν να προσπαθούσε να καθησυχάσει τα στρατιωτικά συμβούλια των ειδικών στρατιωτικών περιφερειών:

«Προς τα στρατιωτικά συμβούλια της  στρατιωτικής περιφέρειας του Λένινγκραντ (ΣΠΛ), της Ειδικής Βαλτικής περιφέρειας (ΕΒΠ), της Ειδικής Δυτικής περιφέρειας (ΕΔΠ), της Ειδικής περιφέρειας Κιέβου (ΕΠΚ), της στρατιωτικής περιφέρειας Οδησσού (ΣΠΟδ.) και για ενημέρωση, στον λαϊκό κομισάριο του Πολεμικού Ναυτικού.

1. Από τις 22 μέχρι τις 23.06.41 είναι δυνατό να διενεργηθεί αιφνιδιαστική επίθεση των Γερμανών στα μέτωπα της ΣΠΛ, της ΕΒΠ, της ΕΔΠ, της ΕΠΚ, της ΣΠΟδ. Η επίθεση μπορεί να αρχίσει με προβοκατόρικες ενέργειες.

2. Το καθήκον των στρατευμάτων μας είναι να μην παρασύρονται από καμία προβοκατόρικη ενέργεια, ικανή να δημιουργήσει σοβαρές επιπλοκές. Ταυτόχρονα τα στρατεύματα των περιφερειών Λένινγκραντ, Βαλτικής, Δυτικής περιφέρειας, Κιέβου, και Οδησσού οφείλουν να είναι έτοιμες να αποκρούσουν ενδεχόμενες αιφνιδιαστικές επιθέσεις των Γερμανών ή των συμμάχων τους.

3. Διατάσσω:

α) κατά τη διάρκεια της νύχτας της 22ας Ιουνίου 1941, μυστικά να πάρουν θέση στα σημεία βολής των οχυρωματικών περιοχών κατά μήκος των κρατικών συνόρων·

β) πριν την αυγή της 22ας Ιουνίου 1941, να διασκορπιστεί όλη η αεροπορία, συμπεριλαμβανομένης της στρατιωτικής, σε αεροδρόμια πεδίου, και να καμουφλαριστούν  προσεκτικά·

γ) όλες οι μονάδες να τεθούν σε ετοιμότητα μάχης. Τα στρατεύματα να βρίσκονται διασκορπισμένα και καμουφλαρισμένα·

δ ) να τεθεί η αεράμυνα σε ετοιμότητα μάχης χωρίς πρόσθετη αύξηση του προσωπικού. Να παρθούν όλα τα μέτρα προετοιμασία για συσκότιση πόλεων και εγκαταστάσεων·

ε) να μην διεξάγονται άλλες δραστηριότητες χωρίς ειδικές εντολές.»³.

Στις 22:20 o Τιμοσένκο και ο Ζούκοφ επέστρεψαν στο κομισαριάτο Άμυνας για να έρθουν σε επαφή με τους διοικητές και τα επιτελεία των στρατιωτικών περιφερειών επισημαίνοντας τους την ανάγκη της ετοιμότητας, αλλά και της ψυχραιμίας που απαιτείται για να μην ενδώσουν σε καμία προβοκάτσια όπως τόνιζε η Οδηγία. Από την πλευρά τους οι διοικητές και οι επιτελάρχες μετέφεραν στην κεντρική διοίκηση ανησυχητικές πληροφορίες από τους συνοριοφύλακες για αυξανόμενη κινητικότητα των γερμανικών στρατευμάτων από την άλλη πλευρά των συνόρων. Μάλιστα όπως σημειώνει ο Ζούκοφ:

«Περίπου στις 12 τη νύχτα της 21ης Ιουνίου ο διοικητής της περιοχής Κιέβου Μ. Π. Κιρπονός, που βρισκόταν στο σταθμό διοίκησης του Τερνόπολ ανέφερε τηλεφωνικώς ότι εκτός από τον αυτόμολο που ανέφερε ο αντιστράτηγος  Μ.Α. Πουργκάεφ, στις μονάδες μας παρουσιάστηκε ένας ακόμα Γερμανός στρατιώτης του 222ου Συντάγματος πεζικού της 74ης μεραρχίας πεζικού. Πέρασε το ποτάμι κολυμπώντας, παρουσιάστηκε στους παραμεθόριους φρουρούς και μας είπε ότι στις 4 η ώρα τα γερμανικά στρατεύματα θα αρχίσουν επίθεση.

Όλα έδειχναν ότι οι γερμανικές δυνάμεις πλησίαζαν όλο και πιο κοντά στα σύνορα. Τριάντα λεπτά μετά τα μεσάνυχτα ειδοποιήσαμε τον Στάλιν γι’ αυτό. Ο Στάλιν ρώτησε αν η οδηγία είχε σταλεί σε όλες τις περιφέρειες. Απάντησα καταφατικά.»⁴.

Ο Στάλιν έφυγε από το Κρεμλίνο λίγο πριν τις 03:00 για τη ντάτσα του στο Κούντσεβο που απείχε μόλις δεκαπέντε λεπτά με το αυτοκίνητο από το γραφείο του. Ακόμα και τότε δεν φανταζόταν ότι τα γερμανικά αεροπλάνα θα πετούσαν ήδη για να βομβαρδίσουν τις πόλεις και τα αεροδρόμια, ότι τα ναζιστικά πληρώματα έθεταν σε κίνηση τα άρματα μάχης, ότι οι χιτλερικοί στρατηγοί κοίταζαν ανυπόμονοι τα ρολόγια τους. Ο Στάλιν δεν είχε προλάβει καλά – καλά να αποκοιμηθεί στον καναπέ του σαλονιού της βίλας, όπου και εργαζόταν και ξεκουραζόταν και κάποιος χτύπησε προσεκτικά την πόρτα. Ο διοικητής της φρουράς του ανέφερε: «ο στρατηγός στρατιάς Ζούκοφ σας καλεί στο τηλέφωνο, σύντροφε Στάλιν, για επείγουσα υπόθεση!»⁵. Τι είχε γίνει το αναφέρει ο Ζούκοφ στα απομνημονεύματά του:

«Πριν τα ξημερώματα της 22ας Ιουνίου, ο Βατούτιν και εγώ ήμασταν με τον κομισάριο Άμυνας Τιμοσένκο στο γραφείο του.

Στις 03:07 με κάλεσε στο τηλέφωνο ο ναύαρχος Φ.Σ. Οκτιάμπρσκι, διοικητής του Στόλου της Μαύρης Θάλασσας, ο οποίος είπε ότι το σύστημα προειδοποίησης αεροσκαφών του στόλου είχε αναφέρει την προσέγγιση από τη θάλασσα μεγάλου αριθμού αγνώστων αεροσκαφών. Ο στόλος ήταν σε πλήρη ετοιμότητα. Ο ναύαρχος ζήτησε οδηγίες.

Ρώτησα τον ναύαρχο:

• Ποια είναι η απόφασή σας;
• Η απόφαση είναι μία: να υποδεχτώ τα αεροπλάνα με τα αντιαεροπορικά πυρά του Στόλου.

Μετά από μια σύντομη ανταλλαγή απόψεων με τον Τιμοσένκο, είπα στον Οκτιάμπρσκι:

• Προχωρήστε και αναφερθείτε στον λαϊκό σας κομισάριο.

Στις 3:30 ο αρχηγός του Επιτελείου της Δυτικής Περιφέρειας στρατηγός Β. Γ. Κλίμοφσκιχ, ανέφερε για γερμανική αεροπορική επιδρομή σε πόλεις της Λευκορωσίας. Περίπου τρία λεπτά αργότερα ο αρχηγός του επιτελείου της Στρατιωτικής Περιφέρειας του Κιέβου, αντιστράτηγος Μ.Α. Πουργκάεφ, ανέφερε για επιθέσεις της γερμανικής αεροπορίας σε ουκρανικές πόλεις. Στις 3:40 ο διοικητής της Βαλτικής Περιφέρειας στρατηγός Φ. Ι. Κουζνετσόφ κάλεσε για να αναφέρει τις αεροπορικές επιδρομές του εχθρού στο Κάουνας και σε άλλες πόλεις.

Ο κομισάριος Άμυνας με διέταξε να πάρω τηλέφωνο τον σύντροφο Ι.Β. Στάλιν. Τηλεφωνώ. Κανένας δεν απαντά. Τηλεφωνώ συνέχεια. Στο τέλος ακούω επιτέλους την νυσταγμένη φωνή του στρατηγού Βλάσικ (αρχηγού του τμήματος ασφαλείας).

• Ποιος καλεί;
• Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Ζούκοφ. Παρακαλώ, συνδέστε με επειγόντως με τον σύντροφο Στάλιν.
• Τι; Τώρα;! – Ο επικεφαλής της ασφάλειας έμεινε έκπληκτος. – Ο σύντροφος Στάλιν κοιμάται.
• Ξυπνήστε τον αμέσως: οι Γερμανοί βομβαρδίζουν τις πόλεις μας, ο πόλεμος άρχισε. Η σιωπή διαρκεί για αρκετές στιγμές. Τελικά, ο παραλήπτης απάντησε:
• Περιμένετε.

Περίπου τρία λεπτά αργότερα ο Ι.Β. Στάλιν σηκώνει τ’ ακουστικό.

Έδωσα αναφορά της κατάστασης και ζήτησα την άδεια για την έναρξη πολεμικών αντιποίνων. Ο Ι.Β. Στάλιν παραμένει σιωπηλός. Άκουγα μόνο τη βαριά αναπνοή του.

• Με καταλάβατε;

Πάλι σιωπή.

• Θα υπάρξουν οδηγίες; – επέμεινα.

Τελικά, σαν να ξύπνησε, ο Ι.Β. Στάλιν ρώτησε:

• Που είναι ο λαϊκός κομισάριος;
• Μιλά στο τηλέφωνο με την περιφέρεια του Κιέβου.

Ελάτε με τον Τιμοσένκο στα Κρεμλίνο. Πείτε στον Ποσκρεμπίσεφ να καλέσει όλα τα μέλη του Πολιτικού Γραφείου. »⁶.

Εδώ να προσθέσουμε μια λίγο διαφορετική εξιστόρηση που κάνει ο ίδιος ο Ζούκοφ 13 χρόνια πριν την πρώτη έκδοση των απομνημονευμάτων του. Πρόκειται για ένα προσχέδιο ομιλίας που γράφτηκε από τον Ζούκοφ τον Μάιο του 1956 για να εκφωνηθεί στην ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ που ήταν αφιερωμένη στην προσωπολατρία. Ο αποχαρακτηρισμός του εγγράφου έγινε το 1995⁷. Σε αυτό το κείμενο λοιπόν ο Ζούκοφ αναφέρει:

«Στις 3 και 25 λεπτά ξύπνησα τον Στάλιν και του ανέφερα πως οι Γερμανοί ξεκίνησαν πόλεμο, βομβαρδίζουν τα αεροδρόμιά μας και άνοιξαν πυρ κατά των στρατευμάτων μας.

Μαζί με τον σύντροφο Σ. Κ. Τιμοσένκο ζητήσαμε την άδεια να δώσουμε εντολή για τις ανάλογες απαντητικές ενέργειες. Ο Στάλιν, βαριανασαίνοντας στο τηλέφωνο, κατά τη διάρκεια αρκετών λεπτών, δεν μπορούσε να μιλήσει, ενώ στις επανειλημμένες ερωτήσεις μας απάντησε:

• Είναι προβοκάτσια των Γερμανών στρατιωτικών. Δεν θα ανταποδώσετε τα πυρά, για να μην κλιμακωθεί η κατάσταση. Πείτε στον Ποσκρεμπίσεφ να καλέσει στις 5:00  τους Μπέρια, Μόλοτοφ, Μαλένκοφ, στη σύσκεψη να έρθει και ο Τιμοσένκο».

Σύμφωνα με τον Ζούκοφ, αυτός και ο Τιμοσένκο έφτασαν στο γραφείο του Στάλιν στις 4:30 π.μ. και βρήκαν το Πολιτικό Γραφείο ήδη εκεί. Σύμφωνα όμως με το ημερολόγιο επισκεπτών στο γραφείο του Στάλιν, οι Τιμοσένκο και Ζούκοφ κατέφθασαν στις 5:45. Μια απλή εξήγηση, την οποία δίνει ο ιστορικός Όλεγκ Χλεβνιούκ, θα μπορούσε να είναι ότι η σύσκεψη των 4:30 δεν έγινε στο γραφείο του Στάλιν, αλλά στο διαμέρισμά του στο Κρεμλίνο⁸.

Σε κάθε περίπτωση ο Ζούκοφ περιγράφει την σκηνή στην λογοκριμένη εκδοχή του βιβλίου του ως εξής:

«Ο Ι.Β. Στάλιν καθισμένος στο τραπέζι ήταν χλωμός. Στο χέρι του κρατώντας μια πίπα γεμάτη καπνό είπε:

• Θα πρέπει να κληθεί αμέσως η γερμανική πρεσβεία.

Η πρεσβεία απάντησε ότι ο πρεσβευτής κόμης φον Σούλενμπουργκ ζητούσε να τον δεχτεί για ένα επείγον μήνυμα.  Ο Β. Μ. Μολότοφ έλαβε εντολή να δεχθεί τον πρέσβη.»⁹.

Από το αρχικό, μη λογοκριμένο χειρόγραφο, έχει διορθωθεί η σκηνή με την πίπα στο χέρι. Στο αρχικό κείμενο ο Ζούκοφ περιγράφει: «Ο Ι.Β. Στάλιν ήταν χλωμός και καθόταν στο τραπέζι, κρατώντας στα χέρια του μια πίπα άδεια από καπνό»¹⁰.

Ο λογοκριτής θα σκέφτηκε ότι μια άδεια πίπα, σε συνδυασμό με την χλωμάδα του ηγέτη, είναι ένδειξη ανημποριάς, αιφνιδιασμού, για αυτό θα πρέπει να γίνει μια μικρή διόρθωση που να δείχνει ότι μπορεί ο ηγέτης να είναι χλωμός, άλλα είναι αποφασισμένος, ετοιμοπόλεμος, «κρατώντας μια πίπα γεμάτη καπνό», να διατάσσει αμέσως να καλέσουν την γερμανική πρεσβεία για εξηγήσεις. Η σκηνή όμως δεν λογοκρίνεται μόνο με αυτή τη διόρθωση, αλλά και πετσοκόβεται στη συνέχεια για να μην φανεί αυτό που ήθελε να δώσει ο συγγραφέας – τον απόλυτο αιφνιδιασμό του Στάλιν, ο οποίος σαν να μην ήθελε να καταλάβει ότι όλα είχαν τελείωση και μια νέα σελίδα της ιστορίας ξεκινούσε. Να πως περιγράφει τη σκηνή ο Ζούκοφ στο αρχικό του χειρόγραφο:  

 «Ο Ι.Β. Στάλιν ήταν χλωμός και καθόταν στο τραπέζι, κρατώντας στα χέρια του μια πίπα άδεια από καπνό.

 Αναφέραμε την κατάσταση. Ο Ι.Β. Στάλιν είπε σαστισμένος:

• Δεν είναι προβοκάτσια των Γερμανών στρατηγών;
• Οι Γερμανοί βομβαρδίζουν τις πόλεις μας στην Ουκρανία, τη Λευκορωσία και τα κράτη της Βαλτικής. Τι προβοκάτσια είναι αυτό… – απάντησε ο Σ.Κ. Τιμοσένκο.
• Αν είναι απαραίτητο να οργανωθεί μια προβοκάτσια – , είπε ο Ι. Β. Στάλιν, – τότε οι Γερμανοί στρατηγοί βομβαρδίζουν και τις πόλεις τους…

 Και, αφού το σκέφτηκε λίγο, συνέχισε:

• Ο Χίτλερ μάλλον δεν το ξέρει αυτό. Πρέπει να καλέσουμε επειγόντως τη γερμανική πρεσβεία -, απευθύνθηκε προς τον Β. Μ. Μόλοτοφ.

 Η πρεσβεία απάντησε ότι ο πρεσβευτής κόμης φον Σούλενμπουργκ ζητούσε να τον δεχτεί για ένα επείγον μήνυμα.  Ο Β. Μ. Μόλοτοφ έλαβε εντολή να δεχθεί τον πρέσβη.»¹¹.

Η επόμενη πρόταση παραμένει όπως ήταν αρχικά διατυπωμένη:

«Εν τω μεταξύ, ο πρώτος υπαρχηγός του Γενικού Επιτελείου αντιστράτηγος Ν. Φ. Βατούτιν, ανέφερε ότι οι γερμανικές χερσαίες δυνάμεις, μετά από σφοδρά πυρά πυροβολικού σε έναν αριθμό τομέων στις βορειοδυτικές και δυτικές περιφέρειες, πέρασαν στην επίθεση.»¹².

Στη λογοκριμένη εκδοχή ακολουθεί η επιστροφή του Μόλοτοφ από την συνάντηση και η αναγγελία της είδησης:

«Μετά από κάποια ώρα, ο Β.Μ. Μόλοτοφ μπήκε γρήγορα στο γραφείο:

• Η γερμανική κυβέρνηση μας κήρυξε τον πόλεμο.»¹³.
• Από το αρχικό κείμενο «κόπηκε» η έκκληση των Τιμοσένκο – Ζούκοφ πριν την επιστροφή του Μόλοτοφ:

«Ζητήσαμε αμέσως από τον Ι.Β. Στάλιν να δώσει στα στρατεύματα την εντολή να οργανώσουν αμέσως ενέργειες αντιποίνων και να εξαπολύσουν αντεπιθέσεις κατά του εχθρού.

• Θα περιμένουμε να επιστρέψει ο Μόλοτοφ», απάντησε.»¹⁴.

Ο Βολκογκόνοφ θέλοντας να δώσει μια παραστατικότητα και δραματικότητα της στιγμής αναφέρει: «Αμέσως απλώθηκε μια καταθλιπτική σιωπή. Μπροστά στο γραφείο του βοζντ περίμεναν όρθιοι αυτοί που είχε καλέσει ο Ποσκρεμπίσεφ: οι Α.Α. Αντρέγεφ, Κ.Ε. Βοροσίλοφ, Λ.Μ. Γκαγκάνοβιτς, Α.Ι. Μικογιάν, Μ.Ι. Καλίνιν, Ν.Μ. Σβέρνικ, Λ.Π. Μπέρια, Γκ. Μ. Μαλένκοφ, Ν.Α. Βοζνεσένσκι και ο Α.Σ. Στσερμπακόφ.»¹⁵. Η συνάντηση Μόλοτοφ – Σούλενμπουργκ ξεκίνησε στις 5:30 τα ξημερώματα της 22ας Ιουνίου. Ο Σούλενμπουργκ εμφανώς αναστατωμένος και υπακούοντας σε διαταγές από την κυβέρνησης του, διάβασε στον Μόλοτοφ την ακόλουθη σύντομη ανακοίνωση:

 «Ενόψει της αφόρητης απειλής που συνιστά η μαζική συγκέντρωση και η πολεμική προετοιμασία όλων των ενόπλων δυνάμεων του Κόκκινου Στρατού στα ανατολικά σύνορα της Γερμανίας η γερμανική κυβέρνηση αισθάνεται αναγκασμένη να λάβει στρατιωτικά αντίμετρα»¹⁶. Μιάμιση ώρα μετά την έναρξη της επίθεσης η γερμανική κυβέρνηση κηρύσσει και τυπικά τον πόλεμο εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης.  Η αντίδραση του Μόλοτοφ υποδηλώνει ότι δεν καταλάβαινε τι ακριβώς συνέβαινε. Προσπάθησε να πείσει τον Σούλενμπουργκ ότι η ΕΣΣΔ ήταν αθώα όσον αφορά τις αιτιάσεις της Γερμανίας και ότι η τελευταία ενεργούσε προδοτικά, αν και πρέπει να αντιλαμβανόταν πως, ακόμη και αν ο Γερμανός πρεσβευτής τον πίστευε, δεν μπορούσε να γίνει τίποτα. Ο Σούλενμπουργκ ήταν απλώς ο αγγελιαφόρος¹⁷.

Η συνάντηση των δύο αντρών δεν κράτησε πάνω από δέκα λεπτά και μιας και έγινε στον όροφο πάνω από το γραφείο του Στάλιν, στις 5:45 ο Μόλοτοφ είχε ήδη επιστρέψει στη σύσκεψη όπου και σύμφωνα με τον Ζούκοφ ανακοινώνει:

« – Η γερμανική κυβέρνηση μας κήρυξε τον πόλεμο.

 Ο Ι.Β. Στάλιν σωριάστηκε στην καρέκλα του χωρίς να πει κουβέντα κι έπεσε σε βαθιά περισυλλογή. Ακολούθησε μια μακρόσυρτη και επώδυνη σιωπή.

 Βρήκα το θάρρος να σπάσω αυτή τη σιωπή και πρότεινα να ρίξουμε αμέσως στις εχθρικές μονάδες, όλες τις διαθέσιμες δυνάμεις μας στις παραμεθόριες περιφέρεις και να σταματήσουμε  την περαιτέρω προέλασή τους.  

• Όχι να τους σταματήσουμε, αλλά για να τους καταστρέψουμε – , διευκρίνισε ο Σ.Κ. Τιμοσένκο.
• Συντάξτε την οδηγία -,  είπε ο Ι.Β. Στάλιν
• Αρκεί τα στρατεύματά μας, με εξαίρεση την αεροπορία, να μην παραβιάσουν πουθενά τα γερμανικά σύνορα.

 Ήταν δύσκολο να καταλάβω τον Ι.Β. Στάλιν. Προφανώς, ήλπιζε ακόμα να αποφύγει με κάποιο τρόπο τον πόλεμο. Όμως αυτός είναι ήδη γεγονός. Η εισβολή αναπτύχθηκε προς όλες τις στρατηγικές κατευθύνσεις.»¹⁸.

Ο Ζούκοφ στην Ολομέλεια του Μαΐου 1956, ήταν περισσότερο αιχμηρός και αποκαλυπτικός, μιας και απευθυνόταν προς τα μέλη της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ. Στο προσχέδιο της ομιλίας του αναφέρει:

«Γνώριζαν όμως ο Στάλιν και ο πρόεδρος του Σοβιέτ των Λαϊκών Κομισάριων Β. Μ. Μόλοτοφ για τη συγκέντρωση των χιτλερικών στρατευμάτων στα σύνορά μας; Ναι, το γνώριζαν. Πέρα από τα στοιχεία που παρουσίασε στο 20ό Συνέδριο ο σύντροφος Ν. Σ. Χρουστσόφ, το Γενικό Επιτελείο ανέφερε συστηματικά στην κυβέρνηση τη συγκέντρωση γερμανικών στρατευμάτων κοντά στα σύνορά μας, την εντατική αεροπορική αναγνώριση σε σειρά τμημάτων των παραμεθόριων περιοχών μας, με διείσδυση σε βάθος έως και 200 χιλιομέτρων μέσα στη χώρα. Στο διάστημα Ιανουαρίου – Μαΐου 1941 καταγράφηκαν 157 αναγνωριστικές πτήσεις της γερμανικής αεροπορίας.

Για να μην θεωρηθεί πως μιλώ χωρίς τεκμήρια, θα παραθέσω μία από τις αναφορές του Αρχηγού του Γενικού Επιτελείου προς τον επικεφαλής της κυβέρνησης, τον σύντροφο Β. Μ. Μόλοτοφ:

“Αναφέρω για τις μαζικές παραβιάσεις των κρατικών συνόρων από γερμανικά αεροσκάφη κατά την περίοδο από 1 έως 10 Απριλίου 1941. Συνολικά, κατά την περίοδο αυτή σημειώθηκαν 47 παραβιάσεις των κρατικών συνόρων.

Όπως φαίνεται από τον συνημμένο χάρτη, οι παραβιάσεις στη μεγάλη τους πλειονότητα πραγματοποιούνται:

α) στα σύνορα με την Ειδική Στρατιωτική Περιφέρεια της Βαλτικής και ιδιαίτερα στις περιοχές Λιμπάβα, Μέμελ και Κόβνο,

β) προς την κατεύθυνση του Λβοφ, στο τμήμα των κρατικών συνόρων Σοκάλ – Πρεμίσλ.

Μεμονωμένες περιπτώσεις παραβίασης των κρατικών συνόρων σημειώθηκαν προς Γκρόντνο, Μπιαουίστοκ, Κόβελ και Λουτσκ, καθώς επίσης και στα κρατικά σύνορα με τη Ρουμανία.

Οι πτήσεις των γερμανικών αεροσκαφών πραγματοποιήθηκαν σε βάθος 90–200 χιλιομέτρων από τα κρατικά σύνορα, τόσο από καταδιωκτικά όσο και από βομβαρδιστικά. Αυτό δείχνει ότι οι Γερμανοί διεξάγουν τόσο οπτική αναγνώριση όσο και φωτογράφιση.

Παρακαλώ να ενημερωθεί ο σύντροφος Στάλιν και να ληφθούν όλα τα δυνατά μέτρα.

Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου του Κόκκινου Στρατού

στρατηγός Ζούκοφ

11 Απριλίου 1941

Αρ. 503727”.

Κανένα ουσιαστικό μέτρο δεν ελήφθη ούτε για αυτή την αναφορά ούτε για μια σειρά άλλων που ακολούθησαν, και κανένα συμπέρασμα δεν εξήχθη.

Παράδειγμα της πλήρους αγνόησης εκ μέρους του Στάλιν της διαμορφωμένης στρατιωτικής και πολιτικής κατάστασης και του πρωτοφανούς στην ιστορία αποπροσανατολισμού του λαού και του στρατού μας αποτελεί η ανακοίνωση του ΤΑΣΣ, που δημοσιεύτηκε στον Τύπο στις 14 Ιουνίου 1941, δηλαδή μία εβδομάδα πριν από την επίθεση της φασιστικής Γερμανίας στη Σοβιετική Ένωση. Στην ανακοίνωση αυτή αναφερόταν ότι „σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΣΣΔ, η Γερμανία τηρεί απαρέγκλιτα τους όρους του σοβιετογερμανικού συμφώνου μη επίθεσης, όπως και η Σοβιετική Ένωση. Γι’ αυτό, κατά τη γνώμη σοβιετικών κύκλων, οι φήμες περί πρόθεσης της Γερμανίας να ακυρώσει το σύμφωνο και να επιτεθεί κατά της ΕΣΣΔ στερούνται κάθε βάσης, ενώ η μετακίνηση των γερμανικών στρατευμάτων, που απελευθερώθηκαν από τις επιχειρήσεις στα Βαλκάνια, προς τις ανατολικές και βορειοανατολικές περιοχές της Γερμανίας συνδέεται, πρέπει να υποθέσουμε, με άλλους λόγους, οι οποίοι δεν έχουν σχέση με τις σοβιετογερμανικές σχέσεις“.

Η ανακοίνωση αυτή αποπροσανατόλισε τον σοβιετικό λαό, το Κόμμα και τον στρατό και αποδυνάμωσε την επαγρύπνησή τους.

Ο Στάλιν εξηγούσε τις αποτυχίες της πρώτης περιόδου του πολέμου λέγοντας ότι η φασιστική Γερμανία επιτέθηκε αιφνιδιαστικά στη Σοβιετική Ένωση. Αυτό είναι ιστορικά εσφαλμένο. Καμία “ξαφνική” επίθεση των χιτλερικών στρατευμάτων δεν υπήρξε. Η προετοιμασία της επίθεσης ήταν γνωστή, και ο «αιφνιδιασμός» επινοήθηκε από τον Στάλιν για να δικαιολογήσει τα δικά του λάθη στην προετοιμασία της χώρας για άμυνα.»¹⁹.  

Σήμερα είναι γνωστό επίσης ότι τον Μάρτιο του 1941 η αμερικανική κυβέρνηση και τον Απρίλιο η βρετανική ανακοίνωσαν στη σοβιετική κυβέρνηση ότι η Γερμανία ετοιμάζεται να επιτεθεί εναντίον της ΕΣΣΔ. Ο Στάλιν δεν έδωσε σημασία στις προειδοποιήσεις αυτές, γιατί τις θεωρούσε προβοκάτσια που είχε σκοπό να προκαλέσει σοβιετογερμανικό πόλεμο. Αν και οι ΗΠΑ και η Αγγλία είχαν για γνώμονα αποκλειστικός τα δικά τους συμφέροντα και επιδίωκαν να εξασφαλίσουν την υποστήριξη της ΕΣΣΔ εναντίον των κρατών του «Άξονα», ήταν ωστόσο φανερό πως η αντικειμενική πορεία των γεγονότων παρακίνησε τους αμερικανικούς και τους βρετανικούς ιθύνοντες κύκλους να υπολογίσουν το ενδεχόμενο της συνένωσης των προσπαθειών των δικών τους χωρών με τις προσπάθειες της Σοβιετικής Ένωσης σε ένα κοινό αγώνα εναντίον των φασιστών²⁰. Ο Στάλιν από την άλλη πίστευε πολύ τις διαβεβαιώσεις του Χίτλερ ότι θα τηρήσει έντιμη στάση στις σχέσεις του με την ΕΣΣΔ²¹.

Ο αρχηγός του επιτελείου της Δυτικής ειδικής στρατιωτικής περιοχής, αντιστράτηγος Β.Ε. Κλίμοφσκιχ, με εντολή του γενικού διοικητή της αντίστοιχης περιοχής Ντ. Γκ. Παβλόφ, έστειλε στις 2:40 π.μ. της 21^ης του Ιούνη (ένα εικοσιτετράωρο πριν από την επίθεση) το εξής κρυπτοτηλεγράφημα:

«Κατεπείγον.

Προς τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου του Κόκκινου Στρατού.

Πρώτον. Στις 20 Ιουνίου στην κατεύθυνση Άβγκουστοβ, είχαμε παραβίαση του σοβιετικού εναέριου χώρου από γερμανικά αεροπλάνα: στις 17:41 η ώρα πέταξαν πάνω από τα σύνορα μας έξι αεροπλάνα… στις 17:43 η ώρα εννιά αεροπλάνα… στις 17:45 η ώρα δέκα αεροπλάνα. Σύμφωνα με στοιχεία του μεθοριακού φυλακίου, από τα αεροπλάνα κρέμονταν βόμβες.

Δεύτερον. Σύμφωνα με την αναφορά του διοικητή της 3^ης στρατιάς, τα συρματοπλέγματα κατά μήκος των συνόρων, δίπλα στον αυτοκινητόδρομο Άβγκουστοβ-Σέινι, τα οποία υπήρχαν ακόμη την ημέρα, προς το βράδυ εξαφανίστηκαν. Σε αυτή την περιοχή, σαν να βγαίνει μέσα από το δάσος βουητό μηχανοκίνητων. Ενισχύθηκε η φρουρά των συνόρων…

                                                                                           Β. Κλίμοφσκιχ».²²  

Τέτοιες αναφορές έφταναν και από άλλες στρατιωτικές περιοχές και προωθούνταν αμέσως στον Στάλιν, όμως εκείνος παρέμενε όμηρος των ψευδαισθήσεων της μεγάλης «προνοητικότητας» και του αλάνθαστου της γνώμης του.

Ας επιστρέψουμε όμως στα απομνημονεύματα του στρατάρχη της Νίκης για εκείνη την πρώτη μέρα του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου.

Η Οδηγία № 2 εκδόθηκε προς το στράτευμα στις 7:15 π.μ., σχεδόν τέσσερις ώρες μετά την έναρξη της εισβολής. Ο Στάλιν δεν υπέγραψε την Οδηγία – Διαταγή. Αυτή έφερε την υπογραφή των Τιμοσένκο, Μαλένκοφ, Ζούκοφ. Ο τελευταίος θα σημειώσει: «Όμως, δεδομένης της ισορροπίας δυνάμεων και της τρέχουσας κατάστασης, αποδείχθηκε ότι δεν ήταν ρεαλιστική, και ως εκ τούτου δεν εφαρμόστηκε»²³.

Εκείνες τις ώρες επικρατούσε απόλυτο χάος και παράλυση στον Κόκκινο Στρατό, γεγονός που καθιστούσε αδύνατη την εφαρμογή της Οδηγίας. Ο Ζούκοφ αναφέρει:

Την κατάρρευση των επικοινωνιών: Πριν καν ξημερώσει, γερμανικές ομάδες δολιοφθορέων είχαν καταστρέψει τις ενσύρματες τηλεφωνικές και τηλεγραφικές γραμμές, σκοτώνοντας τους αγγελιαφόρους και τους επικεφαλής. Επειδή οι περισσότερες μονάδες κάλυψης δεν διέθεταν ασυρμάτους, τα επιτελεία έχασαν γρήγορα την ικανότητα να μεταδίδουν διαταγές στα στρατεύματα.

Απώλεια ελέγχου από τους διοικητές: Μην έχοντας επικοινωνία, οι διοικητές αναγκάζονταν να πηγαίνουν προσωπικά στις μονάδες, γεγονός που δυσκόλευε ακόμη περισσότερο τον έλεγχο και τον συντονισμό των επιχειρήσεων, καθώς τα γεγονότα εξελίσσονταν με τεράστια ταχύτητα.

Σύγχυση στην ηγεσία: Στα επιτελεία και στο Γενικό Επιτελείο έφταναν άκρως αντιφατικές, συχνά πανικόβλητες πληροφορίες, με την Ανώτατη Διοίκηση να αδυνατεί να έχει ακριβή εικόνα της κατάστασης και της διείσδυσης του εχθρού.

Συντριπτικά χτυπήματα: Πολύ πριν φτάσει η Οδηγία στα στρατεύματα (μέχρι τις 8:00 το πρωί), τεράστιος αριθμός σοβιετικών αεροπλάνων είχε ήδη καταστραφεί στα αεροδρόμια, είχαν βομβαρδιστεί πολλές πόλεις και ναυτικές βάσεις, ενώ κατά μήκος των δυτικών συνόρων μαίνονταν ήδη σκληρές μάχες με τα γερμανικά χερσαία στρατεύματα. Οι σοβιετικές μονάδες του πρώτου κλιμακίου αναγκάζονταν να μπουν στη μάχη κατευθείαν από την πορεία, χωρίς να προλάβουν να καταλάβουν θέσεις άμυνας²⁴.  

Επομένως, το χάος της εχθρικής εισβολής, η πλήρης απώλεια των επικοινωνιών και η έλλειψη πραγματικής εικόνας από το Γενικό Επιτελείο κατέστησαν την Οδηγία Νο. 2 πρακτικά ανεφάρμοστη, χωρίς να αλλάξει στο ελάχιστο την τραγική τροπή που είχαν πάρει οι πρώτες ώρες της Επιχείρησης Μπαρμπαρόσα.

Ο Ζούκοφ συνεχίζει την εξιστόρησή του για την πρώτη μέρα του πολέμου ως εξής:

«Μέχρι τις 9 το πρωί δεν είχαμε καταφέρει να διαπιστώσουμε τίποτε ουσιαστικό, καθώς τα επιτελεία των μετώπων και οι διοικητές δεν μπορούσαν να λάβουν από τα επιτελεία των στρατιών και των σωμάτων συγκεκριμένα στοιχεία για τον εχθρό. Απλώς δεν γνώριζαν πού και με ποιες δυνάμεις επιτίθενται τα γερμανικά τμήματα, πού ο αντίπαλος εξαπολύει τα κύρια και πού τα δευτερεύοντα πλήγματα, πού δρουν οι τεθωρακισμένες και μηχανοκίνητες συνδέσεις του.

Τη σύντομη διαδρομή από το Λαϊκό Κομισαριάτο μέχρι το Κρεμλίνο τα αυτοκίνητα του κομισάριου και το δικό μου την κάλυψαν με τη μέγιστη δυνατή ταχύτητα. Μαζί μου ήταν ο πρώτος αναπληρωτής αρχηγός του Γενικού Επιτελείου, Ν. Φ. Βατούτιν, ο οποίος είχε μαζί του τον χάρτη με την κατάσταση στο στρατηγικό μέτωπο. Από παλιά συνήθεια να ελέγχω τον εαυτό μου, πέρασα από το μυαλό μου τα έγγραφα που είχα πάρει: ήταν λίγα, ανάμεσά τους και το σχέδιο απόφασης για τη δημιουργία της Στάβκα του Ανωτάτου Διοικητηρίου – του ανώτατου οργάνου καθοδήγησης των πολεμικών επιχειρήσεων των ενόπλων δυνάμεων. Το έγγραφο είχε εκπονηθεί εκ των προτέρων από το Γενικό Επιτελείο και είχε εγκριθεί από τον κομισάριο.

Μας υποδέχθηκε ο Α. Ν. Ποσκρεμπίσεφ και μας οδήγησε αμέσως στο γραφείο του Ι. Β. Στάλιν. Τα μέλη του Πολιτικού Γραφείου βρίσκονταν ήδη εκεί. Η ατμόσφαιρα ήταν τεταμένη. Όλοι σιωπούσαν.

Ο Ι. Β. Στάλιν περπατούσε σιωπηλός στο γραφείο, κρατώντας στο χέρι του την σβηστή πίπα.

– Λοιπόν, για πείτε, τι έχετε εκεί; – είπε.

Ο Σ. Κ. Τιμοσένκο ανέφερε το σχέδιο για τη δημιουργία της Στάβκα του Ανωτάτου Διοικητηρίου. Ο Ι. Β. Στάλιν κοίταξε το σχέδιο, αλλά δεν έλαβε απόφαση· αφήνοντας το χαρτί στο τραπέζι, είπε κοφτά:

– Θα το συζητήσουμε στο Πολιτικό Γραφείο.

Αφού ενημερώθηκε για την κατάσταση, ο Ι. Β. Στάλιν είπε:

– Στις 12 το μεσημέρι θα μιλήσει ο Μολότοφ στο ραδιόφωνο.

Αφού διάβασε το σχέδιο του Διατάγματος για την κήρυξη της κινητοποίησης και μειώνοντας εν μέρει την έκταση που είχε προτείνει το Γενικό Επιτελείο, ο Ι. Β. Στάλιν παρέδωσε το Διάταγμα στον Α. Ν. Ποσκρεμπίσεφ για έγκριση από το Προεδρείο του Ανώτατου Σοβιέτ. Με το Διάταγμα αυτό, από τις 23 Ιουνίου κηρυσσόταν κινητοποίηση των στρατεύσιμων γεννηθέντων 1905–1918 σε δεκατέσσερις στρατιωτικές περιφέρειες – δηλαδή σχεδόν σε όλες, με εξαίρεση τις Στρατιωτικές Περιφέρειες της Κεντρικής Ασίας, της Υπερβαϊκαλίας και της Άπω Ανατολής. Παράλληλα, επιβαλλόταν στρατιωτικός νόμος στο ευρωπαϊκό τμήμα της χώρας. Εκεί όλες οι λειτουργίες των κρατικών οργάνων σε ό,τι αφορά την άμυνα, τη διατήρηση της δημόσιας τάξης και την εξασφάλιση της κρατικής ασφάλειας περνούσαν στις στρατιωτικές αρχές. Σε αυτές δινόταν το δικαίωμα να επιστρατεύουν τον πληθυσμό και όλα τα μέσα μεταφοράς για αμυντικά έργα και για τη φύλαξη των σημαντικότερων στρατιωτικών και οικονομικών εγκαταστάσεων.

Στις 22 Ιουνίου οι Ειδικές Στρατιωτικές Περιφέρειες της Βαλτικής, της Δύσης και του Κιέβου μετατράπηκαν αντίστοιχα σε Βορειοδυτικό, Δυτικό και Νοτιοδυτικό Μέτωπο.»²⁵.  

Συνεχίζοντας την αφήγησή του ο Ζούκοφ αναφέρει ότι

«Περίπου στη 1 το μεσημέρι μου τηλεφώνησε ο Ι. Β. Στάλιν και είπε:

– Οι διοικητές των μετώπων μας δεν έχουν επαρκή πείρα στη διεύθυνση των πολεμικών επιχειρήσεων και, όπως φαίνεται, έχουν κάπως αποσυντονιστεί. Το Πολιτικό Γραφείο αποφάσισε να σας στείλει στο Νοτιοδυτικό Μέτωπο ως εκπρόσωπο της Στάβκα του Ανωτάτου Διοικητηρίου. Στο Δυτικό Μέτωπο θα στείλουμε τον Σαπόσνικοφ και τον Κουλίκ. Τους κάλεσα ήδη και τους έδωσα τις σχετικές οδηγίες. Πρέπει να αναχωρήσετε αμέσως για το Κίεβο και από εκεί, μαζί με τον Χρουστσόφ, να μεταβείτε στο επιτελείο του μετώπου στο Τερνόπολ.

Ρώτησα:

– Και ποιος θα διευθύνει το Γενικό Επιτελείο σε μια τόσο δύσκολη κατάσταση;

Ο Ι. Β. Στάλιν απάντησε:

– Αφήστε στη θέση σας τον Βατούτιν.

Ύστερα, κάπως ενοχλημένος, πρόσθεσε:

– Μην χάνετε χρόνο, εδώ θα τα καταφέρουμε όπως-όπως.»²⁶.

Στο προσχέδιο της ομιλίας του στην ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ τον Μάιο του 1956 σημειώνει αυτό το περιστατικό με τον εξής τρόπο:

« Το Γενικό Επιτελείο και το Λαϊκό Κομισαριάτο Άμυνας, από την πρώτη κιόλας στιγμή, είχαν αποδιοργανωθεί από τον Στάλιν και είχαν στερηθεί την εμπιστοσύνη του.

Αντί να οργανώσει αμέσως μια καθοδηγητική ομάδα της Ανώτατης Διοίκησης για τη διεύθυνση των επιχειρήσεων, ο Στάλιν διέταξε: τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου να σταλεί τη δεύτερη ημέρα του πολέμου στην Ουκρανία, στην περιοχή του Τερνόπολ, για να βοηθήσει τον διοικητή του νοτιοδυτικού μετώπου στη διεύθυνση των στρατευμάτων στη μάχη στην περιοχή Σόκαλ και Μπρόντι· τον στρατάρχη Μπ. Μ. Σαπόσνικοφ να σταλεί για βοήθεια στον διοικητή του δυτικού μετώπου στην περιοχή του Μινσκ· και λίγο αργότερα τον πρώτο υπαρχηγό του Γενικού Επιτελείου, στρατηγό Ν. Φ. Βατούτιν, στο βορειοδυτικό μέτωπο.

Στον Στάλιν αναφέρθηκε ότι αυτό δεν πρέπει να γίνει, γιατί μια τέτοια πρακτική μπορεί να οδηγήσει στην αποδιοργάνωση της διεύθυνσης των στρατευμάτων. Εκείνος όμως απάντησε: «Τι καταλαβαίνετε εσείς από διοίκηση στρατευμάτων; Θα τα καταφέρουμε και χωρίς εσάς». Αποτέλεσμα αυτής της απόφασης του Στάλιν ήταν ότι, μη γνωρίζοντας σε λεπτομέρεια την κατάσταση στα μέτωπα και όντας ανεπαρκώς καταρτισμένος στα επιχειρησιακά ζητήματα, έδινε μη ρεαλιστικές και ανεπαρκείς οδηγίες, για να μην αναφερθούμε στον εσφαλμένο σχεδιασμό μεγάλων αντεπιθετικών επιχειρήσεων, οι οποίες, με βάση τη διαμορφωμένη κατάσταση, έπρεπε να διεξαχθούν.»²⁷.

Ο Ζούκοφ γράφει ότι αναχώρησε αεροπορικώς 40 λεπτά μετά από αυτό το τηλεφώνημα. Προς το τέλος της ημέρας της 22ας Ιουνίου, έφτασε στο Κίεβο, στην Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος Ουκρανίας, όπου τον περίμενε ο Ν. Σ. Χρουστσόφ. Από κει οι δυο τους μετέβηκαν οδικώς με αυτοκίνητα στο Τερνόπολ, όπου βρισκόταν ο σταθμός διοίκησης του διοικητή του Νοτιοδυτικού Μετώπου, στρατηγού Μ. Π. Κιρπονός. Εκεί έφτασαν  αργά το βράδυ, και ο Ζούκοφ επικοινώνησε αμέσως με τον Βατούτιν για να ενημερωθεί από το επιτελείο του.

Ο Βατούτιν τον ενημέρωσε για τη χαοτική κατάσταση που επικρατούσε, αναφέροντας την αδυναμία του Γενικού Επιτελείου να λάβει ακριβή στοιχεία και την απώλεια επικοινωνίας με τους διοικητές των μετώπων και του ανακοίνωσε ότι ο Στάλιν είχε ήδη εγκρίνει το σχέδιο της Οδηγίας Νο. 3 για γενική αντεπίθεση, απαιτώντας να μπει σε αυτήν η υπογραφή του Ζούκοφ²⁸. Παρά τις έντονες αντιρρήσεις του Ζούκοφ, ο οποίος επέμενε ότι δεν γνώριζαν ακόμη ακριβώς πού και με ποιες δυνάμεις χτυπούσε ο εχθρός, η απόφαση από τον Στάλιν ήταν ειλημμένη και ο ίδιος αναγκάστηκε να συναινέσει²⁹.

«ΟΔΗΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΪΚΟΥ ΕΠΙΤΡΟΠΟΥ ΑΜΥΝΑΣ ΤΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΣΣΔ Νο. 3

22 Ιουνίου 1941

Προς τα Στρατιωτικά Συμβούλια του Βορειοδυτικού, του Δυτικού, του Νοτιοδυτικού και του Νότιου μετώπου, με κοινοποίηση στον Λαϊκό Επίτροπο του Πολεμικού Ναυτικού.

1. Ο εχθρός, καταφέροντας τα κύρια πλήγματά του από την προεξοχή του Σουβάλκι προς την Όλιτα και από την περιοχή του Ζάμοστιε προς το μέτωπο Βλαντίμιρ-Βολίνσκι, Ραντζέχοφ, και βοηθητικά πλήγματα προς τις κατευθύνσεις Τιλσίτ, Σιαουλιάι και Σεντλέτς, Βολκοβίσκ, στη διάρκεια της 22ας Ιουνίου υπέστη μεγάλες απώλειες. Πέτυχε μικρές επιτυχίες στις αναφερόμενες κατευθύνσεις. Στα υπόλοιπα τμήματα των κρατικών συνόρων με τη Γερμανία και σε όλο το μήκος των συνόρων με τη Ρουμανία οι επιθέσεις του εχθρού αποκρούστηκαν με μεγάλες γι’ αυτόν απώλειες.

2. Ως άμεση αποστολή των στρατευμάτων για τις 23 και 24 Ιουνίου ορίζω:

α) με συγκλίνοντα συγκεντρωμένα πλήγματα των δυνάμεων του Βορειοδυτικού και του Δυτικού μετώπου να περικυκλωθεί και να καταστραφεί η συγκέντρωση δυνάμεων του εχθρού στο Σουβάλκι, και ως το τέλος της 24ης Ιουνίου να καταληφθεί η περιοχή του Σουβάλκι·

β) με ισχυρά συγκλίνοντα πλήγματα των μηχανοκίνητων σωμάτων, ολόκληρης της αεροπορίας του Νοτιοδυτικού μετώπου και των άλλων δυνάμεων της 5ης και της 6ης Στρατιάς, να περικυκλωθεί και να καταστραφεί η συγκέντρωση δυνάμεων του εχθρού που προελαύνει προς την κατεύθυνση Βλαντίμιρ-Βολίνσκι, Μπρόντι. Ως το τέλος της 24ης Ιουνίου να καταληφθεί η περιοχή του Λούμπλιν.

3. Διατάσσω:

α) Οι Στρατιές του Βόρειου μετώπου να συνεχίσουν τη σταθερή κάλυψη των κρατικών συνόρων.

β) Οι Στρατιές του Βορειοδυτικού μετώπου, κρατώντας σταθερά την ακτή της Βαλτικής Θάλασσας, να καταφέρουν ισχυρό αντιπλήγμα από την περιοχή του Κάουνας στο πλευρό και τα νώτα της συγκέντρωσης του εχθρού στο Σουβάλκι, να την καταστρέψουν σε συνεργασία με το Δυτικό μέτωπο και ως το τέλος της 24ης Ιουνίου να καταλάβουν την περιοχή του Σουβάλκι.

γ) Οι Στρατιές του Δυτικού μετώπου, συγκρατώντας τον εχθρό στην κατεύθυνση της Βαρσοβίας, να καταφέρουν ισχυρό αντιπλήγμα με δυνάμεις τουλάχιστον δύο μηχανοκίνητων σωμάτων και της αεροπορίας του μετώπου στο πλευρό και τα νώτα της συγκέντρωσης του εχθρού στο Σουβάλκι, να την καταστρέψουν μαζί με το Βορειοδυτικό μέτωπο και ως το τέλος της 24ης Ιουνίου να καταλάβουν την περιοχή του Σουβάλκι.

δ) Οι Στρατιές του Νοτιοδυτικού μετώπου, κρατώντας σταθερά τα κρατικά σύνορα με την Ουγγαρία, με συγκλίνοντα πλήγματα στη γενική κατεύθυνση προς το Λούμπλιν με δυνάμεις της 5ης και της 6ης Στρατιάς, τουλάχιστον πέντε μηχανοκίνητα σώματα και ολόκληρη την αεροπορία του μετώπου, να περικυκλώσουν και να καταστρέψουν τη συγκέντρωση του εχθρού που προελαύνει στο μέτωπο Βλαντίμιρ-Βολίνσκι, Κριστινόπολ, και ως το τέλος της 26ης Ιουνίου να καταλάβουν την περιοχή του Λούμπλιν. Να εξασφαλίζονται σταθερά από την κατεύθυνση της Κρακοβίας.

4. Στο μέτωπο από τη Βαλτική Θάλασσα ως τα σύνορα με την Ουγγαρία επιτρέπω τη διάβαση των κρατικών συνόρων και την ανάληψη δράσης χωρίς να λαμβάνονται υπόψη τα κρατικά σύνορα.

5. Η αεροπορία της Κύριας Διοίκησης:

α) να υποστηρίξει το Βορειοδυτικό μέτωπο με μία έξοδο του 1ου αεροπορικού σώματος μακράς εμβέλειας και το Δυτικό μέτωπο με μία έξοδο του 3ου αεροπορικού σώματος μακράς εμβέλειας, για το διάστημα εκτέλεσης της αποστολής τους κατά της συγκέντρωσης του εχθρού στο Σουβάλκι·

β) να ενταχθεί στο Νοτιοδυτικό μέτωπο η 18η αεροπορική μεραρχία μακράς εμβέλειας, και να υποστηριχθεί το μέτωπο αυτό με μία έξοδο του 2ου αεροπορικού σώματος μακράς εμβέλειας, για το διάστημα εκτέλεσης της αποστολής του κατά της συγκέντρωσης του εχθρού στο Λούμπλιν·

γ) το 4ο αεροπορικό σώμα μακράς εμβέλειας να παραμείνει στη διάθεσή μου, σε ετοιμότητα να συνδράμει την κύρια συγκέντρωση του Νοτιοδυτικού μετώπου και, με μέρος των δυνάμεών του, τον Στόλο της Μαύρης Θάλασσας.

Λαϊκός Επίτροπος Άμυνας της ΕΣΣΔ, Στρατάρχης της Σοβιετικής Ένωσης Σ. Τιμοσένκο

Μέλος του Κύριου Στρατιωτικού Συμβουλίου Μαλένκοφ

Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου του Εργατοαγροτικού Κόκκινου Στρατού, στρατηγός Ζούκοφ.»³⁰.

Η Οδηγία Νο. 3, η οποία προέβλεπε την άμεση γενική αντεπίθεση των σοβιετικών στρατευμάτων και τη μεταφορά των επιχειρήσεων στο εχθρικό έδαφος (με στόχους στο Σουβάλκι και το Λούμπλιν) μέχρι τις 24 Ιουνίου, είχε καταστροφικές συνέπειες για τον Κόκκινο Στρατό. Με βάση τα απομνημονεύματα του Ζούκοφ, η διαταγή ήταν εντελώς ανεδαφική, καθώς το Γενικό Επιτελείο δεν γνώριζε καν το μέγεθος, τις δυνάμεις και τις θέσεις της εχθρικής διείσδυσης, προκαλώντας μάλιστα την έντονη αντίδραση έμπειρων επιτελών όπως ο Πουργκάεφ. Ο Ζούκοφ αναφέρει: «Η οδηγία αυτή έφθασε στον διοικητή του Νοτιοδυτικού Μετώπου γύρω στα μεσάνυχτα. Όπως και περίμενα, προκάλεσε έντονη αντίδραση από τον αρχηγό του επιτελείου του μετώπου, Μ. Α. Πουργκάεφ, ο οποίος θεωρούσε ότι το μέτωπο δεν διέθετε τις δυνάμεις και τα μέσα για να την υλοποιήσει.»³¹.

Στο Δυτικό μέτωπο, η εντολή για αντεπίθεση οδήγησε στην αποτυχημένη επιχείρηση της ομάδας κρούσης του στρατηγού Μπολντίν προς το Γκρόντνο, ενώ το ίδιο το μέτωπο διαλύθηκε ολοκληρωτικά μέχρι της 9 Ιουλίου 1941, με τις δυνάμεις του να περικυκλώνονται στον θύλακα Μπιαλιστόκ-Μινσκ. Το Δυτικό μέτωπο μπήκε στον πόλεμο με αριθμητική δύναμη γύρω στις 627.300 και έχασε 417.790 άνδρες, δηλαδή τα δύο τρίτα του, με τις 341.073 ανεπανόρθωτες απώλειες να αντιστοιχούν στο 54% περίπου της αρχικής του δύναμης. Οι μέσες ημερήσιες απώλειες ανήλθαν σε 23.210 άνδρες³². Αυτό δεν είναι εικόνα ήττας, είναι εικόνα εξαΰλωσης. Η κατάρρευση αυτή κόστισε τη ζωή και στον διοικητή του μετώπου, στρατηγό Παβλόφ, που συνελήφθη «για δειλία, μη εξουσιοδοτημένη εγκατάλειψη στρατηγικών σημείων χωρίς την άδεια της ανώτατης διοίκησης» και εκτελέστηκε ως αποδιοπομπαίος τράγος. Καταδικάστηκαν και εκτελέστηκαν επίσης ο αρχηγός του επιτελείου του μετώπου, υποστράτηγος Β. Ε. Κλίμοφσκιχ , και ο αρχηγός επικοινωνιών του μετώπου, υποστράτηγος Α. Τ. Γκριγκόριεφ.  Η προβλεπόμενη από την Οδηγία κοινή επίθεση Βορειοδυτικού και Δυτικού μετώπου κατά της γερμανικής συγκέντρωσης στο Σουβάλκι δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ, αφού οι δύο σχηματισμοί δεν κατάφεραν να συντονιστούν.

Το Βορειοδυτικό μέτωπο, με αρχική δύναμη περίπου 498.000 ανδρών, είχε χαμηλότερους απόλυτους αριθμούς συνολικών απωλειών, 88.486 άνδρες, κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων (22 Ιουνίου – 9 Ιουλίου 1941), αλλά εδώ ο μικρός αριθμός είναι παραπλανητικός αν διαβαστεί μόνος του. Η αναλογία των ανεπανόρθωτων απωλειών, δηλαδή νεκροί, αγνοούμενοι, αιχμάλωτοι, φτάνει το 85% (75.202 άνδρες). Η ταχύτητα της υποχώρησης προς την Εσθονία και τον ποταμό Βελίκαγια, σήμαινε ότι όσοι χάνονταν, χάνονταν οριστικά, χωρίς να προλαβαίνει το μέτωπο να τους περισυλλέξει ως τραυματίες³³.

Το πιο εμβληματικό επεισόδιο της τύχης της Οδηγίας εκτυλίχθηκε όμως στο Νοτιοδυτικό μέτωπο, εκεί όπου το άρθρο 2(β) διέταζε επίθεση προς το Λούμπλιν με πέντε μηχανοκίνητα σώματα. Η εντολή αυτή πυροδότησε τη μάχη αρμάτων στην περιοχή Ντούμπνο, Λούτσκ, Μπρόντι, μία από τις μεγαλύτερες μάχες αρμάτων της ιστορίας, που υπολείπεται σε κλίμακα μόνο της Μάχης του Κουρσκ του 1943. Ο φανταστικός στόχος του Λούμπλιν εγκαταλείφθηκε σχεδόν αμέσως μπροστά στην πραγματικότητα, και η αρχική αποστολή επίθεσης προς το Λούμπλιν μετατράπηκε σε αντεπίθεση με σκοπό την περικύκλωση της εισβάλλουσας γερμανικής δύναμης³⁴.

Η έκβαση της μάχης δείχνει με ακρίβεια το χάσμα ανάμεσα στις φιλοδοξίες της Οδηγίας και στην πραγματικότητα. Από την 23η ως την 30ή Ιουνίου, πέντε μηχανοκίνητα σώματα του Κόκκινου Στρατού με περίπου 2.800 άρματα αναμετρήθηκαν με τέσσερις γερμανικές μεραρχίες αρμάτων της 1ης Ομάδας Αρμάτων του Κλάιστ, που διέθεταν περίπου 585 άρματα. Παρά την τριπλάσια και πλέον αριθμητική υπεροχή, η αναμέτρηση κατέληξε σε συντριβή. Ο Κόκκινος Στρατός μέχρι τις 6 Ιουλίου έχασε γύρω στα 2.650 άρματα, δηλαδή το 85% της δύναμής του, ενώ οι γερμανικές απώλειες ήταν μερικές εκατοντάδες μηχανές, και επιπλέον οι σοβιετικές απώλειες ήταν ανεπανόρθωτες, αφού στο κατεχόμενο έδαφος δεν υπήρχε δυνατότητα επισκευής. Το βασικό βέβαια είναι οι ανθρώπινες απώλειες. Με αρχική δύναμη γύρω στις 864.600, έχασε 241.594 άνδρες, δηλαδή περίπου το 28% της δύναμής του, με τις ανεπανόρθωτες απώλειες στο 20% περίπου³⁵. Αναλογικά, δηλαδή, υπέφερε λιγότερο από το μισό της φθοράς του Δυτικού μετώπου, και αυτό παρά το ότι εκεί εκτυλίχθηκε η τεράστια μάχη αρμάτων του Ντούμπνο. Η εξήγηση βρίσκεται στη φύση των απωλειών. Στο Νοτιοδυτικό η καταστροφή ήταν κυρίως υλική, χάθηκαν άρματα, ενώ η ανθρώπινη μάζα του μετώπου δεν περικυκλώθηκε αμέσως αλλά υποχώρησε με σχετική τάξη.

Εδώ βρίσκεται και το παράδοξο της τύχης της Οδηγίας. Στον τακτικό σκοπό της απέτυχε παταγωδώς, αφού ούτε ο εχθρός καταστράφηκε ούτε το Λούμπλιν ή το Σουβάλκι καταλήφθηκαν, και το τεθωρακισμένο δυναμικό του Νοτιοδυτικού μετώπου εξανεμίστηκε. Σε επιχειρησιακό όμως επίπεδο, η σπασμωδική αυτή αντεπίθεση είχε ένα παράπλευρο όφελος. Καθυστέρησε κατά περίπου μία εβδομάδα την προέλαση της 1ης Ομάδας Αρμάτων προς το Κίεβο και απέτρεψε την άμεση περικύκλωση των στρατιών του Νοτιοδυτικού μετώπου στην προεξοχή του Λβοφ, σε αντίθεση με ό,τι συνέβη στο Δυτικό μέτωπο. Η αναβολή αυτή αγοράστηκε με δυσθεώρητο τίμημα σε άρματα και ανθρώπους³⁶.

Σε επίπεδο συνολικής αποτίμησης, η Οδηγία Νο. 3 έμεινε στην ιστορία ως το έγγραφο που επιτάχυνε την καταστροφή της προπολεμικής τεθωρακισμένης ισχύος του Κόκκινου Στρατού. Τα μηχανοκίνητα σώματα, που αποτελούσαν την δύναμη κρούσης, σπαταλήθηκαν τις πρώτες μέρες του πολέμου σε πρόωρες και ασυντόνιστες αντεπιθέσεις, αντί να χρησιμοποιηθούν για ελαστική άμυνα.

Αν και δεν έχουμε τον ακριβή αριθμό μόνο για το εικοσιτετράωρο της 22ας Ιουνίου, αθροίζοντας τον μέσο ημερήσιο όρο απωλειών αυτών των τριών μετώπων (που άνοιξαν ταυτόχρονα την πρώτη μέρα του πολέμου), προκύπτει ότι οι Σοβιετικοί έχαναν κατά μέσο όρο πάνω από 44.200 άνδρες την ημέρα μέχρι τις 9 Ιουλίου του 1941³⁷.

 Στη μεταγενέστερη ιστοριογραφία, η κρίση για την Οδηγία Νο. 3 κινείται σε ένα φάσμα. Στο ένα άκρο, επικριτικοί συγγραφείς όπως ο Σουβόροφ υποστηρίζουν ότι η Οδηγία κυριολεκτικά κατέστρεψε τον Κόκκινο Στρατό, ρίχνοντάς τον απροετοίμαστο στην επίθεση. Πιο νηφάλιες αναγνώσεις δέχονται ότι, μέσα στη συνολική καταστροφή, οι αντεπιθέσεις που διέταξε, ιδίως στο Νοτιοδυτικό μέτωπο, κέρδισαν πολύτιμο χρόνο. Ο ίδιος ο Ζούκοφ, όπως είδαμε, φρόντισε στα απομνημονεύματά του να αποστασιοποιηθεί από την πατρότητα του εγγράφου.

Σημειώσεις

1. Жуков Г.К., 2002, σ. 332
2. Πάλι εκεί
3. Жуков Г.К., 1969, σσ. 234 – 235 και Жуков Г.К., 2002, σ. 333
4. Жуков Г.К., 1969, σ. 236
5. Βολκογκόνοφ Ντ., 1989. Θρίαμβος και Τραγωδία (Πολιτικό πορτρέτο του Ι.Β. Στάλιν). Βιβλίο 2, Μέρος 1, σ. 203
6. Жуков Г.К., 1969, σσ. 236 – 237
7. Жуков Г.К., 1956. Проект выступления Г.К. Жукова на пленуме ЦК КПСС. РГАНИ. Ф. 2. Оп. 1. Д. 188. Лл. 5-30. Подлинник. Машинопись. Опубликовано: Источник, 1995, № 2., https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1003143
8. KHLEVNIUK, O., 2018, σ. 256
9. Жуков Г.К., 1969, σ. 238
10. Жуков Г.К., 2002, σ. 337
11. Πάλι εκεί
12. Жуков Г.К., 2002, σ. 337, Жуков Г.К., 1969, σ. 238
13. Жуков Г.К., 1969, σ. 238
14. Жуков Г.К., 2002, σ. 337
15. Βολκογκόνοφ Ντ., 1989. Θρίαμβος και Τραγωδία (Πολιτικό πορτρέτο του Ι.Β. Στάλιν). Βιβλίο 2, Μέρος 1, σ. 209
16. KHLEVNIUK, O., 2018, σ. 256
17. Πάλι εκεί, 2018, σ. 257
18. Жуков Г.К., 2002, σ. 337
19. Жуков Г.К., 1956. Проект выступления Г.К. Жукова на пленуме ЦК КПСС. РГАНИ. Ф. 2. Оп. 1. Д. 188. Лл. 5-30. Подлинник. Машинопись. Опубликовано: Источник, 1995, № 2., https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1003143
20. Κουρασόβ Β.Β. (υπευθ. συντ.), 1965, σ. 150
21. Ντεμπόριν Γ.Α., 1959, σσ. 148 – 149
22. Βολκογκόνοφ Ντ., 1989. Θρίαμβος και Τραγωδία (Πολιτικό πορτρέτο του Ι.Β. Στάλιν). Βιβλίο 2, Μέρος 1, σ. 200
23. Жуков Г.К., 2002, σ. 338
24. Πάλι εκεί, σσ. 338-339
25. Πάλι εκεί, 2002, σσ. 339-340
26. Πάλι εκεί, 2002, σ. 340
27. Жуков Г.К., 1956. Проект выступления Г.К. Жукова на пленуме ЦК КПСС. РГАНИ. Ф. 2. Оп. 1. Д. 188. Лл. 5-30. Подлинник. Машинопись. Опубликовано: Источник, 1995, № 2., https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1003143
28. Жуков Г.К., 2002, σ. 341
29. Πάλι εκεί, σ. 342
30. https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0_%D0%9D%D0%9A%D0%9E_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_22.06.1941_%E2%84%96_3
31. Жуков Г.К., 2002, σ. 342
32. Кривошеев Г.Ф. (под редакцией). Россия и СССР в войнах XX века: Потери вооруженных сил, https://lib.ru/MEMUARY/1939-1945/KRIWOSHEEW/poteri.txt#w05.htm-_Toc536603351)
33. Πάλι εκεί
34. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%94%D1%83%D0%B1%D0%BD%D0%BE_%E2%80%94_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA_%E2%80%94_%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B
35. Кривошеев Г.Ф. (под редакцией). Россия и СССР в войнах XX века: Потери вооруженных сил, https://lib.ru/MEMUARY/1939-1945/KRIWOSHEEW/poteri.txt#w05.htm-_Toc536603351
36. https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%A1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B2_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%94%D1%83%D0%B1%D0%BD%D0%BE_%E2%80%93_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA_%E2%80%93_%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B_(1941)
37. Кривошеев Г.Ф. (под редакцией). Россия и СССР в войнах XX века: Потери вооруженных сил, https://lib.ru/MEMUARY/1939-1945/KRIWOSHEEW/poteri.txt#w05.htm-_Toc536603351

Βιβλιογραφία

Βολκογκόνοφ Ντ., 1989. Θρίαμβος και Τραγωδία (Πολιτικό πορτρέτο του Ι.Β. Στάλιν). Βιβλίο 2, Μέρος 1

Жуков Г.К., 1969. СПОМЕНИ И РАЗМИСЛИ. София: Държавно военно издателство

Жуков Г.К., 2002, ВОСПОМИНАНИЯ И РАЗМЫШЛЕНИЯ. 13 издание (В двух томах). М: Издатель: Олма-Пресс

KHLEVNIUK, O., 2018. ΣΤΑΛΙΝ. ΜΙΑ ΝΕΑ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ. Αθήνα: Εκδόσεις «Πατάκη»

Κουρασόβ Β.Β. (υπ. συντ.), 1965. Παγκόσμια Ιστορία σε δέκα τόμους (Τόμος X): Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος. Ακαδημία Επιστημών της ΕΣΣΔ. Αθήνα: Εκδοτικός οίκος «Μέλισσα»

Кривошеев Г. Ф. и др., 1993. Гриф секретности снят. Потери Вооружённых сил СССР в войнах, боевых действиях и военных конфликтах. Под общ. ред. канд. воен. наук, проф. АВН ген.-полк. Г. Ф. Кривошеева. — М.: Воениздат

Ντεμπόριν Γ.Α., 1959. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος. Υπουργείον Αμύνης ΕΣΣΔ. Αθήνα: Εκδόσεις «20ος ΑΙΩΝΑΣ»

Αυτή η εργασία χορηγείται με άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού-Μη Εμπορική Χρήση-Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 Διεθνές .