Τέταρτη συνδιάσκεψη του αποσπάσματος Τσαβντάρ

Ο Ζίβκοφ μπορεί να μην έδωσε αναφορά στον καθοδηγητή του Чанков, όταν επέστρεψε στη Σόφια  από την Τρίτη συνδιάσκεψη, το σίγουρο όμως είναι ότι μετά από δύο μήνες, στις 2 του Απρίλη 1944, θα ανέβει ξανά στο βουνό, στο καταφύγιο «Владко», για την προγραμματισμένη Τέταρτη συνδιάσκεψη. Μαζί του και αυτή τη φορά ο επιτελάρχης της Πρώτης Επαναστατικής Επιχειρησιακής Ζώνης – ΕΕΖ – Здравко Георгиев.

Στη συνδιάσκεψη, παίρνουν μέρος περίπου εβδομήντα άτομα: «…όλοι οι παρτιζάνοι από τις τσέτες „Бойчо Огнянов“ και „Филип Тотю“, όλοι οι απόστολοι του κόμματος και της νεολαίας, το επιτελείο του αποσπάσματος. Δεν μπόρεσαν να παρευρεθούν μόνο οι παρτιζάνοι της τσέτας „Бачо Киро“ με διοικητή τον Стефан Халачев – Велко, και οι απόστολοι της περιοχής του Пирдоп – Андро (ο ποιητής Веселин Андреев, σσ.) και Колката (Христо Ганев σσ.)»¹. Η συνδιάσκεψη, αναφέρει ο Γκεοργκίεφ:  «πραγματοποιήθηκε με την ακόλουθη ημερήσια διάταξη: 1. Εισήγηση για την εγχώρια και διεθνή κατάσταση – Ιάνκο. 2. Έκθεση για την επικείμενη επιστράτευση των παρτιζάνων – Καλογιάν. 3. Συζήτηση του σχεδίου επιστράτευσης  που προτείνει ο Λάζαρ.»².

Οι βιογράφοι του Ζίβκοφ αναφέρουν ότι: «Κατά τη διάρκεια της συνδιάσκεψης, κατά τη συζήτηση των θεμάτων της επιστράτευσης και των επικείμενων επιχειρήσεων, προέκυψαν ορισμένες σημαντικές διαφορές σχετικά με την τακτική του παρτιζάνικου αγώνα. Ο Ζντράφκο Γκεοργκίεφ υποστηρίζει την άποψη του Κεντρικού Επιτελείου του ΛΑΕΣ ότι είναι απαραίτητο να δημιουργηθούν μεγάλες παρτιζάνικες μονάδες ικανές να διεξάγουν πολεμικές επιχειρήσεις μεγάλης κλίμακας. Προφανώς, αυτή η θέση επηρεάστηκε από το παρτιζάνικο κίνημα σε άλλες χώρες, όπου ο αγώνας εξελίχθηκε σε ένα περιβάλλον διαφορετικό από τις συνθήκες στη χώρα μας. Σε αντίθεση με πολλές άλλες χώρες των Βαλκανίων και της Ευρώπης, η Βουλγαρία δεν είναι κατεχόμενη από τη χιτλερική Γερμανία, αλλά είναι δορυφόρος της. Η συγκυρία αυτή έχει ουσιαστική σημασία για τον κοινωνικο-ταξικό χαρακτήρα και εμβέλεια του αντιφασιστικού αγώνα, για την οργάνωση και την τακτική του. Λαμβάνοντας υπόψη όλα αυτά, ο Τόντορ Ζίβκοφ αντιτίθεται στην ιδέα που υποστηρίζει ο Ζντράφκο Γκεοργκίεφ. Ανέπτυξε την άποψη ότι στη Βουλγαρία, όπου ο κατασταλτικός μηχανισμός ενός αστικοφασιστικού κράτους όχι μόνο παρέμεινε ανέπαφος από τον πόλεμο, αλλά ενισχύθηκε σημαντικά, οι μεγάλες μάχιμες μονάδες ήταν μια ακατάλληλη μορφή ένοπλης πάλης. Για τις συνθήκες μας, οι μικρότερες, πιο ευέλικτες παρτιζάνικες μονάδες είναι οι καταλληλότερες. Χωρίς μετόπισθεν και κατάλληλο οπλισμό, οι μεγάλοι σχηματισμοί θα εκτεθούν στα χτυπήματα του φασιστικού στρατού και αστυνομίας, που είναι οπλισμένοι μέχρι τα δόντια και η ήττα τους θα είναι αναπόφευκτη. Ο Τόντορ Ζίβκοφ επιχειρηματολογεί, αλλά δεν προσπαθεί να επιβάλει την άποψή του, αφού για αυτόν η κομματική και στρατιωτική πειθαρχία είναι μια από τις πιο σημαντικές συνθήκες και προϋποθέσεις για την επιτυχία κάθε επαναστατικού έργου. Πεπεισμένος, ωστόσο, ότι οι οδηγίες του Κεντρικού Επιτελείου του ΛΑΕΣ είναι λανθασμένες, θεωρεί καθήκον του να μοιραστεί τις εκτιμήσεις του.»³.

Οι βιογράφοι του Ζίβκοφ λοιπόν μας λένε ότι ο απεσταλμένος ως πληρεξούσιος της Νομαρχιακής επιτροπής Σόφιας του Κόμματος, που θα πρέπει να καθοδηγήσει τις εργασίες της συνδιάσκεψης στα πλαίσια της υλοποίησης της Εγκυκλίου № 2 της ΚΕ, της Διαταγής του Κεντρικού Επιτελείου του ΛΑΕΣ και της Οδηγίας της Νομαρχιακής επιτροπής Σόφιας, αποφασίζει να επιχειρηματολογήσει κατά των αποφάσεων μπροστά σε εβδομήντα περίπου άτομα και να αντιπαρατεθεί με τον επιτελάρχη της Πρώτης ΕΕΖ. Αυτό δεν μπορεί να γίνει ούτε σε κόμματα με τις πιο χαλαρές εσωτερικές διαδικασίες, όχι σε κομμουνιστικό κόμμα που λειτουργεί με βάση τον δημοκρατικό συγκεντρωτισμό και μάλιστα μεσουρανούντος του σταλινισμού. Εάν ο Ζίβκοφ δεν είχε πειστεί για την τακτική αυτή γιατί δεν έθεσε τις αμφιβολίες του στο όργανο που ήταν μέλος – Νομαρχιακή επιτροπή Σόφιας; Η απάντηση είναι απλή – δεν το έκανε γιατί δεν είχε διαφορετική άποψη. Ούτε πριν την Τρίτη και Τέταρτη συνδιάσκεψη, ούτε κατά την διάρκεια τους, ούτε μετά. Η διαταγή για την δημιουργία μεγαλύτερων μονάδων δεν τίθεται σε διαβούλευση.

Στην συνδιάσκεψη γίνεται συζήτηση και έγκριση μόνο του επιχειρησιακού σχεδίου της επιστράτευσης. Σύμφωνα με τους συγγραφείς της επίσημης ιστορίας της ταξιαρχίας Τσαβντάρ («Партизанска бригада Чавдар»)⁴ το σχέδιο θέτει ως στόχο την επιστράτευση περίπου 800 ατόμων, κυρίως μελών του Βουλγαρικού Εργατικού Κόμματος – ΒΕΚ και της Εργατικής Ένωσης Νεολαίας – ΕΕΝ,  για την δημιουργία δύο ταξιαρχιών που καθεμία θα αριθμεί 400 μαχητές⁵.

Με βάση το σχέδιο θα πρέπει να δημιουργηθούν τρία κέντρα επιστράτευσης. Ένα στο πευκόδασος πάνω από το χωριό Осоица, ένα δεύτερο στο σιδηροδρομικό σταθμό Маковецо και ένα τρίτο κέντρο στην περιοχή  του χωριού Искрец. Στα δύο πρώτα κέντρα θα πρέπει να καταταγούν όσοι είναι από τις περιοχές Ботевград, Пирдоп, Ново село  και София και στο τρίτο κέντρο, όσοι είναι από τις περιοχές γύρω από τα χωριά Батулия και Локорско, από το δυτικό τμήμα της επαρχίας του Ботевград και από την София⁶. Οι νεοσύλλεκτοι παρτιζάνοι θα πρέπει να συγκεντρωθούν σε δύο στρατόπεδα. Αυτοί που έρχονται από τα κέντρα επιστράτευσης πάνω από το χωριό Осоица και το σιδηροδρομικό σταθμό Маковецо, θα στρατοπεδεύσουν στο βουνό Средна гора κοντά στην βουνοκορυφή Харамлиец ανάμεσα στα χωριά Каменица, Белица και Байлово, με διοικητή τον Д. Джуров και βοηθούς τους Ст. Хаджипенчев και Ив. Хариев. Αυτοί που έρχονται από το κέντρο της περιοχής  του χωριού Искрец, θα στρατοπεδεύσουν στον Αίμο (Стара планина) στην περιοχή «Държавната гора» δυτικά του ποταμού Искър. Επικεφαλής εδώ ορίζεται ο Ив. Шонев, με βοηθούς τους Д. Кирков, Т. Переновски και В. Рашков⁷.

Το σχέδιο προβλέπει επίσης προθεσμίες για την επιστράτευση ανά περιοχή: Пирдоп και  Батулия – μέχρι της 16 Απριλίου,  Ново село και  Локорско – μέχρι της 20 Απριλίου, Ботевград – μέχρι της 22 Απριλίου,  και София – μέχρι της 23 Απριλίου⁸.

Όλοι οι νεοσύλλεκτοι παρτιζάνοι θα πρέπει να συγκεντρωθούν στις 25 Απριλίου στην περιοχή «Жерково», όπου και θα συγκροτηθούν σε ταξιαρχίες, τάγματα και τσέτες. Ακολούθως θα πρέπει, στις αρχές του Μάη, να κινηθούν με βάση το γενικότερο σχέδιο του Κεντρικού Επιτελείου του Λαϊκό-απελευθερωτικού Επαναστατικού Στρατού – ΛΑΕΣ, για την περιοχή δράσης του αποσπάσματος του Трън, στη νοτιοδυτική Βουλγαρία, όπου θα εξοπλιστούν και θα εκπαιδευτούν. Επίσης το σχέδιο προβλέπει και την δημιουργία ενός τάγματος που θα παραμείνει στην περιοχή του Мургаш για την περίοδο μέχρι την επιστροφή των ταξιαρχιών, για να συνεχίσει την στρατολόγηση νέων παρτιζάνων⁹.

Μετά την ολοκλήρωση των εργασιών της Τέταρτης συνδιάσκεψη στις 4 Απριλίου, ο επιτελάρχης Γκεοργκίεφ αυτή την φορά αναχωρεί μόνος του. Στις 6 Απριλίου πρέπει να δώσει το παρόν στη συνεδρίαση του επιτελείου της Πρώτης ΕΕΖ¹⁰.

Η επιστράτευση

Ο Ζίβκοφ, όπως αναφέρουν οι βιογράφοι του, εκείνη την περίοδο βρίσκεται στο χωριό Локорско, 16 χιλιόμετρα από το κέντρο της Σόφιας, μαζί με τον γραμματέα της τοπικής αχτιδικής επιτροπής του ΒΕΚ – Димитър Тошков και τον αντίστοιχο γραμματέα της ΕΕΝ – Венко Начов και  καθοδηγεί την διαδικασία επιστράτευσης στην περιοχή.

Συνολικά θα συγκεντρωθούν από την περιοχή αυτή 123 άτομα. Ο καθηγητής Ιστορίας Никифор Корненски στην «Ιστορία του αντιφασιστικού αγώνα στη Βουλγαρία 1939/1944» σημειώνει ότι στις 18 και 19 Απριλίου δηλώθηκαν να ενταχθούν στο απόσπασμα 20 άτομα από το χωριό Войнеговци, 19 άτομα από το χωριό Кремиковци, 17 από το χωριό Световрачене,  16 από το χωριό Локорско, 14 από το χωριό Батулия, 14 από το χωριό Бакьово και 23 άτομα συνολικά από τα χωριά Подгумер, Ботунец, Чепинци και Негован¹¹.

Χάρτης № 1

Ο Радой Кръстев, που ήταν ένας από εκείνους τους 16 νεοσύλλεκτους παρτιζάνους από το χωριό Локорско¹² σε συνέντευξή του το 1990, κατηγορεί τον Ζίβκοφ ως χαφιέ της Αστυνομίας. Λογικό αυτή η μαρτυρία να αποτελεί σημείο αναφοράς στη βιβλιογραφία που ασχολείται με τον Ζίβκοφ, αλλά δεν γίνεται καμία προσπάθεια να διασταυρωθούν από άλλες μαρτυρίες τα λεγόμενα του Кръстев. Αυτή του την κατηγορία ο τότε νεοσύλλεκτος παρτιζάνος τη στηρίζει σε δύο επεισόδια.  

Ας δούμε το πρώτο: «Η επιστράτευση για το απόσπασμα Τσαβντάρ από την περιοχή του Λογκόρσκο είχε οριστεί για της 20 Απριλίου 1944. Ο Τόντορ Ζίβκοφ γνώριζε το επιχειρησιακό σχέδιο εκτέλεσης του. Με απόφαση τού τότε γραμματέα της αχτιδικής επιτροπής της περιοχής του Λογκόρσκο Димитър Тошков (Захари), η επιστράτευση πραγματοποιήθηκε μία μέρα πιο νωρίς  – στις 19 Απριλίου. Στις 20 Απριλίου στο Λογκόρσκο ήρθε η αστυνομία να μας συλλάβει αλλά δεν τα κατάφερε, είχαμε ήδη βγει στο Μπαλκάν. Τότε έβαλαν φωτιά στο σπίτι του παρτιζάνου Блогой Гергин. Γεννάτε το εύλογο ερώτημα: Ο ερχομός της αστυνομίας στο χωριό Λογκόρσκο τυχαία συνέπεσε με την ημερομηνία της επιστράτευσης, ή αυτή εκ των προτέρων έχει ενημερωθεί για αυτό και ήθελε να τους συλλάβει την στιγμή που θα ήταν έτοιμοι να φύγουν;»¹³. Ας δεχτούμε ότι δεν ήταν τυχαία η κινητοποίηση της αστυνομίας και κάποιος τους είχε ειδοποιήσει. Από πού προκύπτει ότι ο χαφιές ήταν ο Ζίβκοφ; Για λόγους περιφρούρησης, η ώρα και η μέρα της επιστράτευσης, κρατούνταν μυστική αλλά υπήρχε ένας κύκλος ανθρώπων που την ήξερε. Αρχικά είχε οριστεί από το επιτελείο του αποσπάσματος η ημέρα να είναι η 21^η Απριλίου. Όμως σύμφωνα με τον Борис Тошков: «Ήρθαν ο Тоне Переновски και ο Митре και είπαν ότι η επιστράτευση έπρεπε να γίνει μια μέρα νωρίτερα. Ρωτούν αν ξέρει κανείς πού είναι ο Захари – αυτό είναι το παρτιζάνικο όνομα του αδελφού μου Димитър Тошков, για να του το πουν και να οργανώσει τα περαιτέρω. Τους είπα ότι ξέρω που είναι και αυτοί με διατάξανε να πάω να τον βρω και να του πω ότι αύριο στις 12 τα μεσάνυχτα όλοι οι επιστρατευμένοι θα πρέπει να βρίσκονται στο προαύλιο του σχολείου στο χωριό Челопечене… Βρήκα τον αδερφό μου και του μετέφερα τις οδηγίες. Εκείνος πήγε στο χωριό Световрачене και από κει έστειλε μηνύματα και χαμπάρια  στους ανθρώπους του στα χωριά – να μαζευτούν στο Челопечене, όμως όχι την επομένη, αλλά εκείνο το βράδυ.»¹⁴. Άρα για τις 20 Απριλίου ξέρουν το επιτελείο του αποσπάσματος Τσαβντάρ, αφού αυτοί όρισαν την αλλαγή της ημερομηνίας, οι απεσταλμένοι  Тоне Переновски και Иван Шонев (Митрето) και ο Ζίβκοφ, εάν υποθέσουμε ότι την αλλαγή της ημερομηνίας την ήξερε ως καθοδηγητής εξαρχής. Αυτοί που έμαθαν την νέα ημερομηνία 19 Απριλίου είναι σίγουρα οι 123 επιστρατευμένοι που θα πάνε το ίδιο βράδυ στο σημείο συγκέντρωσης, ο Борис Тошков και ο Ζίβκοφ. Εφόσον η αστυνομία έκανε έφοδο στις 20 Απριλίου, ο χαφιές είναι από εκείνους που ξέρουν για της 20 Απριλίου ή από εκείνους που ξέρουν και για της 20, αλλά και για της 19 Απριλίου και δεν μπόρεσαν να ειδοποιήσουν για την αλλαγή της ημέρας. Στη πρώτη ομάδα υπόπτων βρίσκεται και ο Ζίβκοφ, ενώ στη δεύτερη ομάδα υπόπτων μόνο ο Ζίβκοφ. 

Ας δούμε ποιο είναι το δεύτερο περιστατικό που οδήγησε τον Радой Кръстев στο συμπέρασμα ότι ο Ζίβκοφ ήταν χαφιές της αστυνομίας: «Οι νεοσύλλεκτοι έπρεπε, ανάμεσα στις 23:00 της 19^ης Απριλίου και 01:00 της 20^ης Απριλίου, να μπουν στις εγκαταστάσεις της στρατιωτικής μονάδας που στάθμευε προσωρινά στο χωριό Челопечене για να προμηθευτούν όπλα και μετά να αποσυρθούν στο Μπαλκάν. Η είσοδός τους στο χώρο είχε σχεδιαστεί να γίνει με την βοήθεια του μέλους της νεολαιίστικης οργάνωσης Митко Василев Митков από το χωριό Световрачане, ο οποίος ήταν φαντάρος εκεί και θα είχε εκείνη την ώρα σκοπιά. Στο σημείο συγκέντρωσης κοντά στο Челопечене μαζί με περίπου 100 νεοσύλλεκτους είχε και ορισμένους παλιούς παρτιζάνους. Ανάμεσά τους είναι και ο Τόντορ Ζίβκοφ, ο οποίος ακύρωσε την επιχείρηση με αποτέλεσμα οι σύντροφοι να πάνε στο Μπαλκάν χωρίς όπλα. Και πάλι γεννάται ένα ερώτημα: Η ακύρωση της επιχείρησης δεν είναι σκόπιμη κίνηση του Τόντορ Ζίβκοφ με στόχο να αφήσει τους παρτιζάνους χωρίς όπλα, κάτι που θα διευκόλυνε τη φασιστική κυβέρνηση να διαλύσει το απόσπασμα;»¹⁵. Καταρχάς εδώ να ξεκαθαρίσουμε ότι στο χωριό Челопечене είχε μεταφερθεί, λόγω των Αγγλοαμερικανικών αεροπορικών βομβαρδισμών στη Σόφια, η Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών «Χρίστο Μπότεφ» (Школа за запасни офицери „Христо Ботев“). Λόγω των πασχαλινών εορτών (16 Απριλίου – Κυριακή του Πάσχα) οι μαθητές και οι εκπαιδευτές της σχολής ήταν αδειούχοι μέχρι και της 20 Απριλίου¹⁶. Βάσει του σχεδίου που είχε καταρτίσει το επιτελείο του αποσπάσματος, τα άτομα που θα έμπαιναν στις εγκαταστάσεις για  να κλέψουν τον στρατιωτικό εξοπλισμό, σύμφωνα με τον Борис Тошков θα ήταν από την τσέτα «Бойчо Огнянов». «Όμως – θυμάται ο Б.Т. – ο Тоне Переновски μπέρδεψε την δουλειά. Δεν ήρθαν 3 – 4 άτομα από το Бракьово και αυτός είπε ότι χωρίς αυτούς δεν μπορούμε να πάμε […] Έτσι έφυγα μόνος μου για το Челопечене. Όταν έφτασα εκεί βρήκα τον Ιάνκο με τον αδερφό μου. Όταν τους εξήγησα τι είχε συμβεί ο Ιάνκο θύμωσε πολύ. Εν τω μεταξύ ήρθε και μας βρήκε ο Митко από το Световрачане για να μας πει ότι  σήμανε συναγερμός και οι έφεδροι έφυγαν για το Ботунец και δεν έχει μείνει κανένας. Ο Митко φώναξε να μπούμε, αλλά ο Ιάνκο το απαγόρευσε.» Όταν ο δημοσιογράφος που έπαιρνε την συνέντευξη, ρώτησε τον Борис Тошков, γιατί να κάνει κάτι τέτοιο ο Ζίβκοφ, ο Тошков απάντησε: « Γιατί οι νεοσύλλεκτοι παρτιζάνοι είναι άπειροι και άοπλοι. Χωρίς την τσέτα „Бойчо Огнянов“ μπορεί να μας περικυκλώσουν και να μας εξοντώσουν μέχρι και τον τελευταίο. Για αυτό ο Ιάνκο διέταξε να φύγουμε για το Μπαλκάν»¹⁷. Η απάντηση ακούγεται λογική.  Ο Ζίβκοφ δεν ήθελε να πάρει τον παραμικρό ρίσκο. Τώρα ότι θα ανέβαζε 123 άοπλα, άπειρα  άτομα στο βουνό, για να πιαστούν οι στόχοι της επιστράτευσης, είναι μια άλλη υπόθεση. Μετά από λίγες μέρες πολλοί από αυτούς θα γίνουν κινούμενοι στόχοι της χωροφυλακής, αλλά όπως έλεγε και η Цола Драгойчева: «θύματα υπήρξαν και θα υπάρξουν»¹⁸.

Σχετικά με την επιστράτευση που διενεργείται στις υπόλοιπες περιοχές, τα αποτελέσματα είναι φτωχά. Όλα κι όλα, 9 άτομα από ολόκληρη την επαρχία του Ботевград, μόλις 4 άτομα από την επαρχία του Ново село, 22 άτομα από την επαρχία του Пирдоп και 42 από την Σόφια¹⁹. Συνολικά θα επιστρατευθούν 200 άτομα. Αν και στην επίσημη ιστορία της ταξιαρχίας Τσαβντάρ («Партизанска бригада Чавдар») αναφέρονται και τα 200 ονόματα, οι συγγραφείς για την επιχείρηση – επιστράτευση, ανακεφαλαιώνουν ως εξής: «Σε γενικές γραμμές η επιστράτευση εξελίχθηκε όπως είχε σχεδιαστεί στην 4^η συνδιάσκεψη. Η ωμή φασιστική τρομοκρατία, οι μαζικές συλλήψεις και οι προδοσίες στις περιοχές του Ботевград και του Пирдоп έγιναν η αιτία αντί για τους αναμενόμενους 800 στο απόσπασμα να ενταχθούν μόνο περίπου 400 νέοι παρτιζάνοι.»²⁰. 

Απορία πρώτη: Με επίτευξη κατά 50% του στόχου, (400 αντί για 800) γιατί σε γενικές γραμμές η επιστράτευση αξιολογείται ότιεξελίχθηκε όπως είχε σχεδιαστεί στην 4^η συνδιάσκεψη;

Απορία δεύτερη: Εφόσον υπάρχει αναλυτική ονομαστική αναφορά των 200 νέων παρτιζάνων, και των περιοχών από  τις οποίες προέρχονται, γιατί αναφέρεται ότι τελικά θα ενταχθούν 400 νέοι παρτιζάνοι. Ποιοι είναι οι υπόλοιποι 200 και από ποιες περιοχές προέρχονται;

Τελικά η επίτευξη του στόχου ανέρχεται μόλις σε 25%, (200 αντί για 800), άρα μπορεί να χαρακτηριστεί ως χαμηλή. Ακόμα και αν υπολογιστεί με βάση τον στόχο – 400, πάλι η επίτευξη είναι μόλις 50% (200 αντί 400). Βέβαια εάν δούμε την δομή του αποτελέσματος, οι 123 από τους 200 νέους παρτιζάνους, δηλαδή το 61,5%, προέρχονται από την περιοχή του Локорско «στην οποία η επιστράτευση γίνεται από τους απόστολους Димитър Тошков και Венко Начов, υπό την άμεση καθοδήγηση του Τόντορ Ζίβκοφ, ο οποίος αυτό τον καιρό ζει εδώ», αναφέρουν οι βιογράφοι του²¹. Εάν η επιρροή του Ζίβκοφ είναι καθοριστική για την άριστη διαμόρφωση του αποτελέσματος, γιατί δεν βοηθάει και τις υπόλοιπες περιοχές που βρίσκονται υπό την καθοδήγησή του; Υποτίθεται ότι με το δίκτυο των βοηθών και των ταχυδρόμων έχει εικόνα για την πορεία της επιστράτευσης στο Ботевград, το Ново село και το  Пирдоп. Γιατί από την 5^η μέχρι την 20^η  Απριλίου βρίσκεται προσκολλημένος στο Локорско, όπου κατά ομολογία των συγγραφέων της ιστορίας της ταξιαρχίας Τσαβντάρ, η επιστράτευση είναι επιτυχής «χάρη στις ευνοϊκές αντικειμενικές συνθήκες και στην οργανωτική πείρα του γραμματέα της αχτιδικής επιτροπής του ΒΕΚ – Д. Тошков και του γραμματέα της αχτιδικής επιτροπής της ΕΕΝ.»²²;

Ενδιαφέρον έχει η εξήγηση που δίνει ο παρτιζάνος γιατρός Иван Хариев σχετικά με την αιτία να μην πιαστεί ο στόχος των 800 νέων παρτιζάνων: «Ήταν έτοιμοι να συμμετάσχουν περισσότερα από 800 άτομα, αλλά ο Ιάνκο εκτίμησε για άλλη μια φορά σωστά τη συνολική κατάσταση και σταμάτησε την περαιτέρω στρατολόγηση. Η ζωή επιβεβαίωσε ξανά τη σωστή πρόβλεψή του.»²³. Δηλαδή η αιτία δεν ήταν «η ωμή φασιστική τρομοκρατία, οι μαζικές συλλήψεις και οι προδοσίες στις περιοχές του Ботевград και του Пирдоп», αλλά η διορατικότητα του μεγάλου Ηγέτη να καταλάβει τι θα επακολουθήσει την επιστράτευση τόσο πολλών στρατιωτικά ανεκπαίδευτων και άοπλων νέων και να αναλάβει την ευθύνη να σταματήσει την σίγουρη σφαγή τους.  

Καθώς πλησιάζει η 25^η Απριλίου – η ημερομηνία που θα πρέπει όλο το απόσπασμα να δώσει το παρόν στην τοποθεσία «Жерково», οι παρτιζάνοι αρχίζουν να κινούνται προς το Мургаш (βλ. στον χάρτη №1, τις μοβ διακεκομμένες γραμμές με το βέλος). Στις 22 Απριλίου στην τοποθεσία «Папратина» πάνω από το χωριό Осоица καταφθάνει η τσέτα «Бачо Киро», μαζί με τους νεοσύλλεκτους από την επαρχία Пирдоп. Ο Д. Джуров τους προϋπαντεί και τους οδηγεί στην ομάδα του που είχε στρατοπεδεύσει στην τοποθεσία «Прекръста» βόρεια από το χωριό Негушево. Εκεί καταφθάνουν και οι παρτιζάνοι από την περιοχή του Локорско οδηγούμενοι από τον Τ. Ζίβκοφ, Д. Тошков, Ст. Костов, Б. Тошков. Από εκεί το βράδυ της 23^ης Απριλίου όλοι μαζί θα  διασχίσουν τον ποταμό Витинска και τον δρόμο София – Ботевград και θα  βρεθούν στη ρεματιά «Жерково». Στις 24 του Απρίλη θα φτάσουν και οι τελευταίοι παρτιζάνοι. Μόνο η ομάδα από το Ботевград (9 άτομα) με επικεφαλής τον απόστολο Ангел Гешков δεν κατάφερε να φτάσει, εγκαίρως²⁴.

Ταξιαρχία «Τσαβντάρ» (Бригада „Чавдар“)

Το πρωί της 25^ης Απριλίου 1944, ο Ζίβκοφ συγκαλεί το επιτελείο του αποσπάσματος Τσαβντάρ και ανακοινώνει την απόφαση της Πρώτης ΕΕΖ για την επάνδρωση του επιτελείου της υπό ίδρυση ταξιαρχίας. Για διοικητής της ταξιαρχίας τοποθετείται ο Добри Джуров, υποδιοικητής ο Димитър Кирков και πολιτικός κομισάριος ο Стамо Керезов. Αυτή η απόφαση έχει παρθεί στη Σόφια, πριν την σύγκλιση της Τέταρτης συνδιάσκεψη και πριν από την ολοκλήρωση της διαδικασίας επιστράτευσης, άρα εξαρχής είναι γνωστή η σύνθεση του επιτελείου της ταξιαρχίας. Για λόγους αρχής τα ονόματα του επιτελείου θα πρέπει να ανακοινωθούν μετά την ολοκλήρωση της επιστράτευσης και μιας και δεν ήταν παρόν ο καθ’ ύλην αρμόδιος, να το κάνει – ο επιτελάρχης της Πρώτης ΕΕΖ Здравко Георгиев, αναλαμβάνει να ανακοινώσει την σύνθεση ο Ζίβκοφ. 

Η ταξιαρχία χωρίζεται σε τρία τάγματα και κάθε τάγμα σε τρεις τσέτες. Για την σύνθεση των επιτελείων των ταγμάτων θα αποφασίσει το επιτελείο του αποσπάσματος. Στο Πρώτο τάγμα διοικητής τοποθετείται ο Ст.  Костов, υποδιοικητής ο Борис Тошков και πολιτικός κομισάριος ο В. Андреев. Στο Δεύτερο τάγμα στην θέση του διοικητή επιλέγεται ο Т. Дачев και στη θέση του πολιτικού κομισάριου ο Илия Йорданов Манов. Στο Τρίτο τάγμα το επιτελείο έχει την εξής σύνθεση: διοικητής – Ст. Халачев, υποδιοικητής – Ст. Хаджипенчев, πολιτικός κομισάριος – Вл. Калайджиев²⁵.

Χάρτης № 2

Το απόγευμα της 25^ης Απριλίου συγκαλείται γενική συνέλευση στην οποίο ο Ζίβκοφ ανακοινώνει την δημιουργία της ταξιαρχίας Τσαβντάρ» και την σύνθεση του επιτελείου της. Οι βιογράφοι του Ζίβκοφ αναφέρουν ότι: «Οι περισσότεροι από τους παρτιζάνους τον βλέπουν για πρώτη φορά και δεν ξέρουν τίποτα για αυτόν εκτός από το παρτιζάνικο του όνομα – Ιάνκο, που μόλις έμαθαν. Λίγοι γνωρίζουν ότι είναι ο εκπρόσωπος της Νομαρχιακής επιτροπής του Κόμματος, αλλά όλοι καταλαβαίνουν ότι είναι σύντροφος από την καθοδήγηση»²⁶. Μετά τον Ζίβκοφ τον λόγο παίρνει ο διοικητής της ταξιαρχίας Добри Джуров και ανακοινώνει τα επιτελεία των ταγμάτων. Ακολούθως ο διοικητής του κάθε τάγματος χωρίζει τους μαχητές του σε τσέτες και επιλέγονται οι διοικητές και οι κομισάριοι της κάθε τσέτας. Με την σειρά τους αυτοί χωρίζουν τους μαχητές της τσέτας τους σε τρεις ομάδες και η καθεμία ομάδα επιλέγει τον ομαδάρχη της. Στο επιτελείο της ταξιαρχίας δημιουργείται και μια ξεχωριστή τσέτα με διοικητή τον Желязко Колев²⁷.

Στη βιβλιογραφία ο αριθμός των «чавдарци» (τσαβντάρων) που μαζεύτηκαν στη ρεματιά «Жерково» ποικίλη. Ο Тоне Переновски στα απομνημονεύματά του αναφέρει ότι η ταξιαρχία Τσαβντάρ αποτελούμενη από τρία τάγματα ξεκίνησε την δράση της προς τα τέλη Απριλίου 1944, όταν συγκεντρώθηκαν περίπου 300 άτομα²⁸. Τον ίδιο αριθμό ατόμων (300) αναφέρει και ο πολιτικός κομισάριος του Τρίτου τάγματος Владимир Калайджиев – Коце, στα δικά του απομνημονεύματα. Οι συγγραφείς της επίσημης ιστορίας της ταξιαρχίας Τσαβντάρ αναφέρουν ότι το πρωί της 25^ης Απριλίου οι παρτιζάνοι που έχουν συγκεντρωθεί στην τοποθεσία «Жерково» είναι περίπου 400²⁹. Άρα παραδέχονται ότι ο αριθμός των νεοσύλλεκτων δεν μπορεί είναι 400, όπως αναφέρουν στη σελίδα 120: «… αντί για τους αναμενόμενους 800 στο απόσπασμα να ενταχθούν μόνο περίπου 400 νέοι παρτιζάνοι»³⁰, αφού στο σύνολο είναι όλοι κι όλοι περίπου 400. Και ο επιτελάρχης της Πρώτης ΕΕΖ Здравко Георгиев αναφέρει ότι συγκεντρώθηκαν 400 παρτιζάνοι³¹, αν και ο ίδιος θα φτάσει στο «Жерково» όχι στις 25 Απριλίου, αλλά τρεις μέρες μετά. Ο Петър Стоянов ανεβάζει τον αριθμό στους 420³²  και ο Желязко Колев στους 430 παρτιζάνους³³. Σύμφωνα με τον ιστορικό Никифор Горненски, συγγραφέα του 9^ου κεφαλαίου για την «Ιστορία του αντιφασιστικού αγώνα στη Βουλγαρία 1939/1944»: «Ως αποτέλεσμα της επιστράτευσης του αποσπάσματος Τσαβντάρ, οι μαχητές ανέρχονταν πλέον συνολικά σε 437»³⁴. Τον ίδιο αριθμό θα επαναλάβει ο ίδιος συγγραφέας και στην επίσημη «Ιστορία του Βουλγαρικού Κομμουνιστικού Κόμματος»³⁵.

Εάν είναι δύσκολο να υπολογίσει κανείς τον αριθμό των τσαβντάρων την ημέρα της συγκρότησης της ταξιαρχίας τους, ακόμα πιο δύσκολο είναι να υπολογιστεί πόσοι τελικά είναι οι παρτιζάνοι του αποσπάσματος και αργότερα της ταξιαρχίας Τσαβντάρ. Μερικοί παρτιζάνοι του/της αποσπάσματος/ταξιαρχίας μένουν σε αυτό/ή για λίγο, άλλοι σκοτώνονται ή τραυματίζονται, άλλοι λιποτακτούν, άλλοι μετακινούνται σε άλλες παρτιζάνικες μονάδες, ή αναλαμβάνουν άλλα κομματικά καθήκοντα.

Το 1945 ο διοικητής Добри Джуров φτιάχνει έναν ονομαστικό κατάλογο των τσαβντάρων και τους βγάζει 113 άτομα. Στην επόμενή του απόπειρα να τους καταμετρήσει, ο κατάλογος πλέον περιλαμβάνει 165 άτομα³⁶. Το 1966, μαζί με την σύζυγό του Елена Джурова δημοσιεύουν τα απομνημονεύματά του, με τίτλο «Мургаш». Εδώ οι Джурови υποστηρίζουν ότι σχεδόν 500 άτομα πέρασαν από το/την απόσπασμα/ταξιαρχία «Τσαβντάρ» και από αυτούς 95 σκοτώθηκαν³⁷. Στις 2 Μαρτίου 1957 δημιουργείται μια επιτροπή πρωτοβουλίας από 18 πρώην τσαβντάρων,  η οποία θα έπρεπε να ασχοληθεί με τη συγγραφή της ιστορίας του/της αποσπάσματος/ταξιαρχίας «Τσαβντάρ». Πρόεδρος της επιτροπής είναι ο Добри Джуров, αντιπρόεδρος ο Тоне Переновски  και γραμματέας ο Борис Тошков. Στην αρχή η συγγραφή του πονήματος είχε ανατεθεί στον Ангел Гешков, πρώην πολιτικό κομισάριο του αποσπάσματος, αλλά αργότερα ανέλαβαν και ολοκλήρωσαν τη συγγραφική δουλειά, επαγγελματίες ιστορικοί. Επικεφαλής της εφταμελούς συγγραφικής ομάδας είναι το μετέπειτα μέλος του ΠΓ και μέλος του Κρατικού Συμβουλίου της ΛΔΒ – Йордан Йотов, ενώ μέλος είναι και ο μετέπειτα γραμματέας της ΚΕ, υπεύθυνος για τις διεθνής σχέσεις του Κόμματος – Димитър Станишев. Και οι δύο τους ήταν παρτιζάνοι της ταξιαρχίας Τσαβντάρ. Ως πρωτογενείς πηγές αρχικά χρησιμοποιούνται οι σημειώσεις – χρονολόγιο που κρατούσε ο Добри Джуров την περίοδο του αγώνα και τα αδημοσίευτα τότε απομνημονεύματά του που γράφει αμέσως μετά την 9^η Σεπτέμβρη 1944, καθώς και τα απομνημονεύματα του Желяско Колев που εκδίδονται σε βιβλίο με τίτλο «По хайдушките пътеки», το 1956. Η επιτροπή πρωτοβουλίας δημιουργεί ένα ειδικό ερωτηματολόγιο και καλεί όλα τα πρώην μέλη της ταξιαρχίας να το συμπληρώσουν. Επίσης οργανώνει δύο συναντήσεις των πρώην παρτιζάνων με σκοπό να καταγραφούν οι αναμνήσεις τους. Αργότερα πολύ από αυτούς στέλνουν στην επιτροπή υλικό με αυτοβιογραφικά στοιχεία και φωτογραφικό υλικό.

Τελικά μόλις το 1972, θα  δημοσιευθεί η ιστορία της παρτιζάνικης ταξιαρχίας Τσαβντάρ («Партизанска бригада Чавдар»). Σε αυτό το έργο γίνεται παρουσίαση σε πίνακα 386 παρτιζάνων μελών της ταξιαρχίας. Οι συγγραφείς έχουν κάνει αναλυτική δουλειά για να διευκρινίσουν τα τρία ονόματα κάθε παρτιζάνου, πότε γεννήθηκε, από που κατάγεται, πότε έγινε «τσαβντάρετς» και ενδεχομένως πότε πέθανε³⁸. Εφτά χρόνια αργότερα, στη δεύτερη έκδοση του βιβλίου οι παρτιζάνοι πλέον αυξήθηκαν σε 455³⁹.

Πως μπορεί να εξηγηθεί αυτή η αύξηση με 69 άτομα ανάμεσα στην πρώτη και την δεύτερη έκδοση. Καταρχάς όπως η ίδια η επιτροπή πρωτοβουλίας σημειώνει στον πρόλογο της δεύτερης έκδοσης του 1979, πρόκειται για συμπληρωμένη έκδοση με ένα νέο κεφάλαιο και με νέα ονόματα που έχουν προστεθεί στον κατάλογο, μιας και όπως υποστηρίζει η επίσημη ιστοριογραφία της εποχής, είναι τα ονόματα των παρτιζάνων της Δεύτερης ταξιαρχίας «Τσαβντάρ»⁴⁰ που υποτίθεται ότι δημιουργήθηκε με τη συγχώνευση του Τρίτου τάγματος Τσαβντάρ με την Τέταρτη ταξιαρχία «Георги Бенковски» που επιχειρεί στην περιοχή του  Ихтиман στο βουνό Средна гора. Επίσης η επιτροπή πρωτοβουλίας αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο αναθεώρησης του καταλόγου γράφοντας στον πρόλογο της πρώτης έκδοσης: «Παρόλα αυτά είναι πιθανό στην παρουσίαση να υπάρχουν λάθη και παραλείψεις. Αυτό ισχύει και για τον „Κατάλογο των παρτιζάνων της ταξιαρχίας Τσαβντάρ“ που βρίσκεται στο τέλος του βιβλίου. Τα μέλη της επιτροπής πρωτοβουλίας και οι συγγραφείς θα είναι πολύ ευγνώμων σε όλους τους συμπολεμιστές και τους αναγνώστες για τις κριτικές τους σημειώσεις που θα βοηθήσουν στην αποκατάσταση των αδυναμιών σε μια νέα έκδοση του βιβλίου στο μέλλον.»⁴¹.

Ο ιστορικός Владимир Станев δίνει μια άλλη εξήγηση για την αύξηση του αριθμού των παρτιζάνων της ταξιαρχίας «Τσαβντάρ» ανάμεσα στις δύο εκδόσεις του βιβλίου: «ορισμένοι αξιωματούχοι του κόμματος, κεντρικοί και τοπικοί, μετά την πρώτη έκδοση παρενέβησαν και επέμειναν να εγγραφούν επιπλέον ως παρτιζάνοι αυτοί, ή συγγενείς και φίλοι τους, για να λάβουν τα οφέλη των αντιστασιακών»⁴². Η εξήγηση αυτή του Станев νομίζω ότι δεν ισχύει. Ο θεσμός «Ενεργός αγωνιστής ενάντια στο φασισμό και τον καπιταλισμό» – ΕΑΕΦΚ („Активен борец против фашизма и капитализма“ – АБПФК) ή πιο γνωστός ως «ενεργός αγωνιστής» („активен борец“), σάμπως  μπορούν οι αγωνιστές να είναι και «παθητικοί», θεσμοθετείται από την ΚΕ του ΒΚΚ ήδη από το 1959⁴³. Οι κατάλογοι με πραγματικούς ή εικονικούς παρτιζάνους είχαν ολοκληρωθεί τη δεκαετία του ’60. Άρα τη δεκαετία του ’70 είναι αργά να βρεθούν νέοι παρτιζάνοι που θα χαρακτηριστούν ΕΑΕΦΚ. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν εξαιρέσεις που όμως επιβεβαιώνουν τον κανόνα.

Ας δεχτούμε τον αριθμό των μαχητών που δίνει η συγγραφική ομάδα της ιστορίας της παρτιζάνικης ταξιαρχίας Τσαβντάρ, την ημέρα της συγκρότησης της. Στις 25 Απριλίου «αυτοί ήταν περίπου 400 άτομα»⁴⁴. Σχετικά με τον οπλισμό που διαθέτουν ο Желязко Колев θυμάται: «Τα όπλα ήταν φτωχά – γκλίτσες, τσάπες, διάφορα μαχαίρια – τσέπης, κουζινομάχαιρα, χασαπομάχαιρα· πολλοί παρτιζάνοι κουβαλούσαν πιστόλια… περίστροφα και τουφέκια αντίκες διαφόρων διαμετρημάτων και συστημάτων, με ελάχιστες σφαίρες· άλλοι κρατούσαν στα χέρια τους δίκαννα κυνηγετικά τουφέκια…»⁴⁵. Ο Петър Стоянов, μέλος του Τρίτου τάγματος στα απομνημονεύματά του αναφέρει ότι: «Το τάγμα μας αποτελούμενο από 97 μαχητές διέθετε 12 διαφορετικών ειδών τυφεκίων, δύο χειροβομβίδες και 7 – 8 περίστροφα, τα οποία τα κρατούσαν οι πιο έμπειροι παρτιζάνοι»⁴⁶. Πρέπει άμεσα λοιπόν να βρεθούν όπλα και πυρομαχικά.

Το επιτελείο έχει πληροφορίες ότι στο σιδηροδρομικό σταθμό Саранци, υπάρχει αποθήκη με οπλισμό. Αποφασίζεται 25 ένοπλοι του Τρίτου τάγματος, μαζί με 25 άοπλους του Πρώτου τάγματος να επιχειρήσουν να κλέψουν όσο περισσότερα όπλα και πυρομαχικά μπορούν και τα υπόλοιπα να τα καταστρέψουν. Η επιχείρηση γίνεται το βράδυ της 26^ης Απριλίου. Αφού αιφνιδιάζουν και αφοπλίζουν την φρουρά, μέσα στη αποθήκη βρίσκουν 80 τυφέκια, 260 πιστόλια και πολλές κούτες με σφαίρες. Παίρνουν όλα τα όπλα και όσες σφαίρες μπορούν να σηκώσουν, και πυρπολούν την αποθήκη και τον σταθμό⁴⁷. Το ίδιο βράδυ το υπόλοιπο τμήμα του  Πρώτου τάγματος μπαίνει στο χωριό Негушево. Οι τοπικές αρχές δεν προβάλουν αντίσταση, εκτός από ένα αδειούχο στρατιώτη που ανοίγει πυρ και αμέσως πέφτει νεκρός από τα ανταποδοτικά πυρά. Οι παρτιζάνοι κατάσχουν τον οπλισμό που βρίσκουν στο δημαρχείο και βάζουν φωτιά στα φορολογικά αρχεία του δήμου, στην πλατεία του χωριού⁴⁸. Όσον αφορά το Δεύτερο τάγμα,  στο οποίο βρίσκεται και το επιτελείο της ταξιαρχίας, με βάση το σχέδιο θα έπρεπε να κατευθυνθούν δυτικά προς την περιοχή δράσης του αποσπάσματος του Трън. Η διάσχιση του ποταμού Искър,  της σιδηροδρομικής γραμμής και γενικότερα του φαραγγιού Искър, είναι αδύνατη μιας και έχει μπλοκαριστεί από την αστυνομία και τη χωροφυλακή. Ήδη έχει σταλθεί σήμα από τον διοικητή Αστυνομίας της Σόφιας με ημερομηνία 4 Απριλίου 1944, δηλαδή την ημέρα ολοκλήρωσης των εργασιών της Τέταρτης συνδιάσκεψης, που αναφέρει: «Από τα κατασχεθέντα μηνύματα του επιτελείου της Πρώτης ΕΕΖ, φαίνεται ότι στην επαρχεία του Трън θα συγκροτηθεί ταξιαρχία και έχει δοθεί εντολή να σταλθούν παρτιζάνοι από τα αποσπάσματα του νομού με σκοπό να οπλιστούν και να λάβουν πολεμική εκπαίδευση.»⁴⁹. Οι αναγνωριστικές ομάδες που στέλνει το επιτελείο της ταξιαρχίας στις 27 Απριλίου αναφέρουν την ύπαρξη ισχυρών δυνάμεων της χωροφυλακής που χτενίζει την περιοχή. Όσοι θεωρούνται ύποπτοι για περίθαλψη παρτιζάνων ή οποιαδήποτε σχέση μαζί τους συλλαμβάνονται, τα σπίτια παρτιζάνων καίγονται και οι οικογένειες τους εκτοπίζονται. Η ανησυχία του επιτελείου μεγαλώνει, μετά και την λιποταξία των παρτιζάνων Георги Андреев από το χωριό Локорско, των Борис Стайков, Кирил Колев και Кирил Кръстанов από το χωριό Чепници⁵⁰. Αποφασίζουν λοιπόν να αναβάλουν την πορεία τους προς δυτικά.

Σχετικά με τον αριθμό των δυνάμεων που έχει συγκεντρώσει η βουλγαρική κυβέρνηση για να εξοντώσει την ταξιαρχία Τσαβντάρ οι συγγραφείς της επίσημης ιστορίας της παρτιζάνικης ταξιαρχίας αναφέρουν και οι βιογράφοι του Ζίβκοφ το επαναλαμβάνουν, ότι στα μέσα του Απρίλη, στο υπουργείο Πολέμου συγκαλείται διευρυμένο συμβούλιο με την συμμετοχή του υπουργού Εσωτερικών, με ένα και μοναδικό θέμα στην ημερήσια διάταξη – την κατάστρωση σχεδίου για την ολοκληρωτική εξόντωση του αποσπάσματος Τσαβντάρ. Με απόφαση του υπουργού Πολέμου στις 25 Απριλίου δημιουργείται μεικτό απόσπασμα, στο οποίο εντάσσονται τμήματα από την Πρώτη Μεραρχία Σόφιας, τη Μεραρχία Πλέβεν και τη Μεραρχία Βράτσας, από τα σώματα της Χωροφυλακής και της Αστυνομίας συνολικής δύναμης περίπου τριάντα χιλιάδων ανδρών. Επιπλέον θα συνδράμουν και πέντε χιλιάδες ένοπλοι, μέλη της οργάνωσης «Δημόσια δύναμη»⁵¹. Οι συγγραφείς της ιστορίας της παρτιζάνικης ταξιαρχίας Τσαβντάρ, αναφέροντας τα παραπάνω δυστυχώς δεν παραθέτουν πηγές. Θα πρέπει να πιστέψουμε ότι τριάντα πέντε χιλιάδες πάνοπλοι και εκπαιδευμένοι άνδρες καλούνται να αντιμετωπίσουν 400 ελλιπώς οπλισμένους και ανεκπαίδευτους κυρίως νεαρούς και νεαρές, που οι μισοί από αυτούς, την ίδια μέρα (25 Απριλίου) ορκίστηκαν παρτιζάνοι. Ας είμαστε καλοπροαίρετοι και ευκολόπιστοι, να το δεχτούμε και ας προχωρήσουμε παρακάτω.

                                                                                                                             (Συνεχίζεται)

Σημειώσεις

1. Георгиев З., 1973, σ. 91 και Колектив, 1979, σ.109
2. Георгиев З., 1973, σ. 91
3. Колектив, 1981, σσ. 75 -76
4. Το 1972 θα εκδοθεί, μετά από «πρωτοβουλία» 18 παρτιζάνων της ταξιαρχίας με επικεφαλής το μέλος του ΠΓ του Κόμματος και υπουργός  Άμυνας – Добри Джуров,  η επίσημη ιστορία της ταξιαρχίας Τσαβντάρ («Партизанска бригада Чавдар»
5. Колектив, 1979, σ. 110
6. Колектив, 1979, σσ. 110 -111
7. Πάλι εκεί
8. Πάλι εκεί, σ. 111
9. Πάλι εκεί, σσ. 111 και 128
10. Георгиев З., 1973, σ. 215
11. Колектив, 1976, σ. 115
12. Η μαρτυρία του Кръстев, βρίσκεται στο βιβλίο του Ангел Григоров, 1994. «ТОДОР ЖИВКОВ – ЖИВОТ С ВЪПРОСИТЕЛНИ» σσ. 18-22, του Боян Кастелов, 2005 «Тодор Живков: Мит и истина», σσ. 56 – 58 και  του Христо Христов, 2009. «Тодор Живков. Биография», σσ. 60 – 61
13. Григоров А., 1994, σ. 21, Кастелов Б., 2005, σ. 58 και  Христов Х., 2009, σ. 60
14. https://www.24chasa.bg/mneniya/article/5753387
15. Григоров А., 1994, σ. 21, Кастелов Б., 2005, σ. 56 και  Христов Х., 2009, σ. 60
16. Колектив, 1979, σ.117
17. https://www.24chasa.bg/mneniya/article/5753387
18. Драгойчева, Ц. 1979. Кн. 3., σ. 422
19. Колектив, 1979, σσ.112 – 120
20. Πάλι εκεί, σ. 120
21. Колектив, 1981, σ. 76
22. Колектив, 1979, σ. 117
23. Станев В., 2022, σ. 544
24. Колектив, 1979, σ. 124
25. Колектив, 1979, σσ. 125 – 126 και Стоянов П., 2009, Т 1, σ. 42
26. Колектив, 1981, σ. 77
27. Колектив, 1979, σσ. 125 – 126, Колектив, 1981, σσ. 77 – 78 και Стоянов П., 2009, Т 1, σ. 42
28. Станев В., 2022, σ. 544
29. Колектив, 1979, σ. 125
30. Колектив, 1979, σ. 120
31. Георгиев З., 1973, σ. 225
32. Стоянов П., 2009, Т 1, σ. 41
33. Колев, Ж.,1979, σ. 203
34. Колектив, 1976, σ. 115
35. Колектив, 1984, σ. 426
36. Станев В., 2022, σ. 545
37. Джурови Д. и Е., 1966, σ. 510
38. Колектив, 1972. Партизанската бригада „Чавдар“. София: Изд. „Партиздат“, σ. 258
39. Колектив, 1979, σ. 288
40. Πάλι εκεί, σσ. 5 – 6
41. Πάλι εκεί, σ. 9
42. Станев В., 2022, σ. 546
43. Θεσμοθετούνται αρχικά τέσσερις κατηγορίες των «ενεργών αγωνιστών». Στην 1η κατηγορία περιλαμβάνονται οι νεκροί, οι καταδικασμένοι σε θάνατο και όσοι ήταν παρτιζάνοι για περισσότερο από 1 χρόνο. Η 2η κατηγορία περιλαμβάνει συμμετέχοντες στο παρτιζάνικο κίνημα για περισσότερο από 6 μήνες, καθώς και πολιτικούς κρατούμενους και πολιτικούς μετανάστες. Στην 3η και η 4η κατηγορία περιλαμβάνονται οι λεγόμενοι «βοηθοί» (ятаци) και όλοι οι υπόλοιποι που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο πήραν μέρος στο παρτιζάνικο κίνημα. Αργότερα προσθέτεται μια 5η κατηγορία και η κατηγοριοποίηση γίνεται από την «Ένωση των ΕΑΕΦΚ». Για την έγκριση της υποψηφιότητας κάποιου ως «ενεργού αγωνιστή» απαιτούνται δύο εγγυητές – μάρτυρες που να είναι οι ίδιοι ΕΑΕΦΚ, οι οποίοι θα δώσουν γραπτές συστάσεις. Πολλοί υποψήφιοι καταφέρνουν να γίνουν ΕΑΕΦΚ με την βοήθεια φίλων και γνωστών. Ανάλογα με την κατηγορία τα προνόμια του ΕΑΕΦΚ κλιμακώνονται. Καταρχήν στα προνόμια περιλαμβάνεται η χορήγηση ειδικής εθνικής σύνταξης. Επιπλέον, ο ΕΑΕΦΚ απολάμβανε δωρεάν ειδικούς σταθμούς ανάπαυσης, ιατρική περίθαλψη και δωρεάν μεταφορά. Οι «ενεργοί αγωνιστές» ή/και τα παιδιά τους γίνονται προνομιακά δεχτοί σε εκπαιδευτικά ιδρύματα κ.λπ.
44. Колев, Ж.,1979, σ. 125
45. Πάλι εκεί, σ. 203
46. Стоянов П., 2009, Т 1, σ. 45
47. Колектив, 1979, σσ. 128 – 129 και Стоянов П., 2009, Т 1, σσ. 45 – 47
48. Πάλι εκεί, σ. 129
49. Πάλι εκεί, σσ. 131 -132
50. Πάλι εκεί, σσ. 130 -131
51. Колектив, 1979, σσ. 127 – 128 και Колектив, 1981, σσ. 79 – 80

Βιβλιογραφία

Алтънков Н., 2018. История на БКП 1919-1989. София: Изд. „Факел“

Атанасов Г., 1986. По избрания път. София: Изд. „Партиздат“

Баева Ис., (съставител и научен редактор), 2015. 70 ГОДИНИ ОТ ПОВРАТА НА ДЕВЕТИ СЕПТЕМВРИ 1944 ГОДИНА – ИСТОРИЧЕСКИ ПРЕДПОСТАВКИ И ПОСЛЕДСТВИЯ. Сборник с научни изследвания. http://www.anamnesis.info/sites/default/files/SbornikDokladi.pdf

Бакалов И., 2008. Превратаджии – от първо лице. София: Изд. „Милениум“

Балкански Т., 1996. Тодор Живков. Един езиковед за просопографията на Диктатора. Велико Търново: Издател ИК „Знак’94“

Везенков Ал., 2008. Властовите структури на Българската комунистическа партия (1944 – 1989). София: Изд. „Сиела”

Везенков Ал., 2014.  „9 септември 1944 г.“ София: Изд. „Сиела“

Везенков Ал., 2013. Спасяването на българските евреи – уникално ли е наистина? Първа част Στο: Либерален преглед: http://wp1109248.server-he.de/librev250/index.php/2013-03-30-08-56-39/discussion/bulgaria/2200-2013-10-18-08-56-00

 Везенков Ал., 2014. Спасяването на българските евреи – уникално ли е наистина? Втора част Στο: Либерален преглед: http://wp1109248.server-he.de/librev250/index.php/2013-03-30-08-56-39/discussion/bulgaria/2443-2014-07-25-13-29-15

Георгиев Г., 1974. НОВА: Бойната дейност на народо-освободителната въстаническа армия 1943-1944. София: Държавно военно издателство

Георгиев З., 1973. Когато умирахме. Записки на началник-щаба на зоната. София: Изд. на ЦК на ДКМС

Григоров А., 1994. Тодор Живков – живот с въпросителни. София: Изд. „Супер 7“

Гунев, Г. Илчев И., 1989. Уинстън Чърчил и Балканите. София: Издателство на Отечествения фронт

Димитров Г., 2003. Дневник март 1933 – февруари 1949.  Избрано. София: Изд. „Изток – Запад“

Баева Ис., 2006. ТОДОР ЖИВКОВ. София: ИК „КАМА“

Данова Н. & Аврамов Р., (съставителство и обща редакция), 2013. ДЕПОРТИРАНЕТО НА ЕВРЕИТЕ ОТ ВАРДАРСКА МАКЕДОНИЯ, БЕЛОМОРСКА ТРАКИЯ И ПИРОТ. МАРТ 1943 г. Том I, Том II. София: Изд. „Обединени издатели“. Στο:  http://www.marginalia.bg/knigi/biblioteka-marginaliya-deportiraneto-na-evreite-ot-vardarska-makedoniya-belomorska-trakiya-i-pirot-mart-1943/

Даскалов Д., 1991. Жан съобщава. София: Изд. „Св. Климент Охридски“

Даскалов Р., 2010. От Стамболов до Живков: Големите спорове за новата българска история. София: Изд. „Гутенберг“

Джурови Д. и Е., 1966. Мургаш. София: Държавно военно издателство

Драгойчева Ц., 1980. Повеля на дълга. Книга 1: Несломимите. София: Изд. „Партиздат“

Драгойчева Ц., 1980. Повеля на дълга. Книга 2: Щурмът. София: Изд. „Партиздат“

Драгойчева Ц., 1980. Повеля на дълга. Книга 3: ПОБЕДАТА. София: Изд. „Партиздат“

Живков Т., 1977. Избрани съчинения. Том 20. София: Изд. „Партиздат“

Живков Т., 1978. Избрани съчинения. Том 24. София: Изд. „Партиздат“

Живков Т., 1993. Срещу някои лъжи. ИК „Делфин прес“

Живков Т., 2006. Мемоари. София: Изд. „Труд и право“

Иванов Д., 2017. ПРОТИВОПОСТАВЯНЕТО. Заговорите срещу Тодор Живков 1956 – 1989 г. София: Изд. „Сиела”

Йорданов В., 2011. Дело № 4. Икономическата катастрофа на социализма. София: Изд. „Дамян Яков“

Исусов М., 1990. Последната година на Трайчо Костов. София: Изд. „Христо Ботев“

Исусов М., 2000. Политическият живот в България 1944-1948. София: Изд. „Св. Климент Охридски“

Калинова, Е., 2012. ВЪЗНИКВАНЕ НА ОТЕЧЕСТВЕНИЯ ФРОНТ В ГОДИНИТЕ НА ВТОРАТА СВЕТОВНА ВОЙНА. Στο: Баева Ис., (съставител и научен редактор) ИСТОРИЯ НА ОТЕЧЕСТВЕНИЯ ФРОНТ/СЪЮЗ В БЪЛГАРИЯ.  Том 1. София: Изд. „Св. Климент Охридски“

Калинова, Е. & Баева Ис., 2010. БЪЛГАРСКИТЕ ПРЕХОДИ 1939 – 2010. София: Изд. „Парадигма“

Кастелов Б. 2005. Тодор Живков: Мит и истина. София: Изд. „Труд“

Коен Д., Добриянов Т, Манафова Р., Танев Ст., 1978. Борбата на българския народ за защита и спасяване на евреите в България през Втората световна война (Документи и материали). София: Изд. на БАН

Колектив, 1981. Тодор Живков. Биографичен очерк. София: Изд. „Партиздат“

Колектив, 1976. История на антифашистката борба в България 1939/1944. Том 1-2. София: Изд. „Партиздат“

Колектив, 1979. Партизанската бригада “Чавдар”. София: Изд. „Партиздат“

Колектив, 1984. ИСТОРИЯ НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ. София: Изд. „Партиздат“

Колев, Ж., 1979. Моят партизански дневник в чета „Бачо Киро“. София: Издателство на Отечествения фронт

Марков Г., Баева Ис., 2012 История на Отечествения фронт/съюз в България. Том 1-2, София: Изд. „Св. Климент Охридски“

Марчева И., 2000. ТОДОР ЖИВКОВ – ПЪТЯТ КЪМ ВЛАСТТА. ПОЛИТИКА И ИКОНОМИКА В БЪЛГАРИЯ 1953-1964 Г. София: ИНСТИТУТ ПО ИСТОРИЯ – БАН

Марчева И., 2016. Политиката за стопанска модернизация в България по време на Студената война. София: Изд. „Летера“

Мигев, В., 2015. За някои дискусионни и спорни въпроси около датата 9 септември 1944 г. – Στο: 70 години от поврата на Девети септември 1944 година – исторически предпоставки и последствия. Сборник с научни изследвания. София: Изд. Манта принт.

Митев Сτ. και Ковачев Х., 1966. Партизанската война. София:  Военно издателство

Недев, Недю, 2007. Три държавни преврата или Кимон Георгиев и неговото време. София, Изд. „Сиела“

Недев Н., 2015. Людмила Живкова. София: Изд. „Труд“

Недев Н., 2016. Дворцовият преврат срещу Тодор Живков. София: Изд. „Труд“

Николова В., Куманов М., 1983. Кратък исторически справочник. Том 3: България. София: Изд. Народна просвета

Оливер, Хаим, 1967. Ние, спасените: или Как евреите в България бяха изтръгнати от лагерите на смъртта. Хроника от близкото минало. София: „Изд. за литература и чужди езици“

Павлова П., 1976. Явки и пароли. София: Изд. „Партиздат“

Радева, М., (επιμ.), 2005. Българските държавници 1944-1989. София: Изд. „Скорпио“

Руменин Р. 1990. ЛЕТЯЩИ КРЕПОСТИ НАД БЪЛГАРИЯ. София: Изд. „Христо Ботев“

Сборник, 1972. Партизанската бригада “Чавдар”. София: Изд. „Партиздат“

Сборник, 1978. Тя обичаше хоратаСпомени за д-р Мара Малеева-Живкова. София: Изд. „ Профиздат“

Семерджиев П., 1985. НИЩОЖЕСТВО В ДОСПЕХИТЕ НА ВЕЛИЧИЕ. Изд. „Дике“

Станев В., 2022. ШУМЪТ ОТ ДЕБРИ И БАЛКАНИ…ПАРТИЗАНИТЕ В БЪЛГАРИЯ (1941 – 1944). София: УНИВЕРСИТЕТСКО ИЗДАТЕЛСТВО „СВ. КЛИМЕНТ ОХРИДСКИ“

Стоянов П., 2009. Шесто управление: Моята истина. Том 1-2. София: Изд. Даниела Убенова

Тодоров В. & Поппетров Н., 2013 „VІІ състав на Народния съд“. София: Изд. „Изток-Запад“

Трънски Сл., 1969  Из тактиката на партизанската борба в България. София: Изд. „Военно издателство“

Христов Ф., 2006. Истината за Антон Югов. Революционер и държавник от Димитровската школа. София: Изд. „ААлександрова Дизайн“

Христов, Х., 2009. Тодор Живков. Биография. София: Изд. „Сиела“

Христозов Р., 2004. На границата между две епохи. Част 1: За победата на Социалистическата революция. София: Изд. „Славина“

Цветански Ст., Димитров Т. (Съставители), 2006. ПЪТЕВОДИТЕЛ ПО ФОНДОВЕТЕ НА БКП, СЪХРАНИЯВАНИ В ЦЕНТРАЛНИЯ ДЪРЖАВЕН АРХИВ. ВТОРО ДОПЪЛНИТЕЛНО ИЗДАНИЕ. София, Издател на поредицата „АРХИВНИ СПРАВОЧНИЦИ“: ГЛАВНО УПРАВЛЕНИЕ НА АРХИВИТЕ ПРИ МИНИСТЕРСКИЯ СЪВЕТ. https://www.archives.government.bg/guides/12_P_BKP1.pdf

Чакъров, К. 1990. Вторият етаж. София: ИК „К сие М-ООД“

Чанков Г., 2000. Равносметка. Спомени и размисли за революционната борба и строителството на социализма. София: Изд. „Христо Ботев“

Шопкин, М., (επιμ.), 1982. Младост, наречена борба: Спомени за младежките години на др. Тодор Живков. Сборник. София: Изд. „Народна младеж“

Яхиел Н., 1997. ТОДОР ЖИВКОВ И ЛИЧНАТА ВЛАСТ. Спомени Документи Анализи. София: Изд. „Omda“

ДЪРЖАВНА АГЕНЦИЯ „АРХИВИ“, 2014. ПЪТЕВОДИТЕЛ ПО ФОНДОВЕТЕ НАСТРОИТЕЛНИ ВОЙСКИ В ДЪРЖАВЕН ВОЕННОИСТОРИЧЕСКИ АРХИВ – ВЕЛИКО ТЪРНОВО 1920–2000 г. http://archives.government.bg/guides/9_P_SV.pdf

 Ντιμίτροφ Γ., 1975. Ο φασισμός. Αθήνα: Εκδόσεις Πορεία

Μπακάλοφ Γ., Ματάνοφ, Χ., Μίτεφ Π., Ίλτσεφ Ι., Μαρίνοβα – Χριστίδη Ρ., 2015. Ιστορία της Βουλγαρίας. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Επίκεντρο

Αυτή η εργασία χορηγείται με άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού-Μη Εμπορική Χρήση-Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 Διεθνές .