Το ιατρικό ιστορικό του Στάλιν (Μέρος 2ο)

Το ιατρικό ιστορικό του Στάλιν είναι αρχειοθετημένο στην «Προσωπική Συλλογή Ι.Β. Στάλιν» του Ρωσικού Κρατικού Αρχείου Κοινωνικής και Πολιτικής Ιστορίας (Российском государственном архиве социально-политической информации – РГАСПИ) με στοιχεία αρχειακής ταξινόμησης (РГАСПИ. Ф. 558. Оп. 11. Д. 1482, 1483, 1486)¹. Όπως όμως διαπίστωσε ο Ιβάν Τσιγκίριν (Иван Чигирин), ο οποίος μελέτησε διεξοδικά την ιστορία των ασθενειών του Στάλιν και την αντιπαρέβαλε με τις αναφορές και τα απομνημονεύματα των θεραπόντων γιατρών του, όπως του Βαλεντίνσκι (И. А. Валединский), του Πρεομπραζένσκι (Б. Преображенский) και άλλων, δεν έχουν καταγραφεί όλες οι εξετάσεις στα αρχεία. Για παράδειγμα ενώ ο προσωπικός γιατρός του Στάλιν, τη δεκαετία του ’30, καθηγητής Βαλεντίνσκι αναφέρει ότι κούραρε τον ασθενή μαζί με τον καθηγητή B. Πρεομπραζένσκι, από 13 έως 18 Φεβρουαρίου 1940, αυτές οι εξετάσεις δεν έχουν καταγραφεί στα ιατρικά αρχεία. Γενικά με βάση τα αρχεία αυτά, για την περίοδο από 5 Ιανουαρίου 1938 έως 7 Ιανουαρίου 1944, ο Στάλιν φαίνεται να μην αρρώστησε καθόλου, καθώς δεν υπάρχει ούτε μία καταγραφή ασθενειών και ιατρικών εξετάσεων. Και δεν θα μπορούσαν να εμφανιστούν για τον απλό λόγο ότι η κατάσταση της υγείας του ηγέτη, σε καιρό πολέμου, είναι απόρρητη. Ελάχιστα γνωρίζουμε από τα ιατρικά αρχεία και για την περίοδο μετά τον πόλεμο, μιας και μετά την έρευνα για τη «Συνωμοσία των γιατρών», το 1952, ο Στάλιν είχε δώσει διαταγή να καταστραφούν όλα τα ιατρικά του αρχεία για να σιγουρευτεί ότι δεν θα είχε κανείς πρόσβαση σε αντικειμενικά στοιχεία για την φυσική του κατάσταση. Μιας και ο προσωπικός γιατρός του Στάλιν την περίοδο 1945 – 1952, καθηγητής Βινογκράντοφ (В. Н. Виноградов), ένας από τους βασικούς κατηγορούμενος της «Συνωμοσίας των γιατρών», δεν άφησε σημειώσεις ή του τις κατάσχεσαν, είναι πολύ δύσκολο να εξακριβωθεί τι ακριβώς συνέβαινε τα τελευταία χρόνια με την κατάσταση της υγείας του Στάλιν.

Φως για την κατάσταση της υγείας του Στάλιν ρίχνει η αλληλογραφία που αντήλλασσε με την σύζυγό του, αλλά και με τους κοντινότερους συντρόφους του (Μόλοτοφ, Μικογιάν, Βοροσίλοφ, Καγκανόβιτς, Κίροφ, Ερτζονικίντζε κ.ά.), ειδικά στη διάρκεια των διακοπών του.

Βασιζόμενοι στο υπάρχον αρχειακό υλικό, αναφορές από γιατρούς που είχαν κουράρει τον Στάλιν, την αλληλογραφία του ίδιου και σ’ άλλες πηγές πληροφόρησης, μπορούμε να συνθέσουμε τουλάχιστον ένα μερικό ιατρικό ιστορικό.

Καταρχάς πόσο χρονών πέθανε ο Στάλιν; To 1953 ήταν 74 χρονών εφόσον σύμφωνα με την επίσημη σοβιετική βιογραφία του, γεννήθηκε το 1879. Στην πραγματικότητα ο Ιόσεμπ Τζουγκασβίλι (το βαφτιστικό του) γεννήθηκε έναν χρόνο νωρίτερα. Ο Στάλιν γνώριζε φυσικά πότε και που γεννήθηκε – στη μικρή πόλη Γκόρι της Γεωργίας. Ένα εκκλησιαστικό μητρώο από το Γκόρι (το οποίο είχε ο Στάλιν στο προσωπικό του αρχείο) παρέχει την ακριβή ημερομηνία: 6 Δεκεμβρίου 1878. Αυτή την ημερομηνία τη συναντούμε και σε άλλα έγγραφα, όπως το απολυτήριο του από την Θεολογική Σχολή Γκόρι. Σε ένα έντυπο που συμπληρώθηκε το 1920, από τον ίδιο τον Στάλιν, αναφέρεται και πάλι ως χρονολογία γέννησής του το 1878. Όμως τον Δεκέμβριο του 1922 ο γραμματέας του Στάλιν, Τοφστούχα, συμπληρώνει ένα έγγραφο με τα βιογραφικά στοιχεία του Γενικού Γραμματέα και έκτοτε ξεκινά να εμφανίζεται νέα ημερομηνία γέννησης – 21 Δεκεμβρίου 1879. Αυτήν αναφέρουν όλες οι εγκυκλοπαίδειες και όλες οι πηγές παραπομπών. Όταν ο Στάλιν παγίωσε την εξουσία του, οργανώθηκε ένας μεγάλος εορτασμός προς τιμήν του, για τα πεντηκοστά γενέθλιά του, στις 21 Δεκεμβρίου 1929. Σύγχυση υπήρξε όχι μόνο αναφορικά με τη χρονολογία γέννησής του, αλλά και με την μέρα, η οποία θεωρούνταν η 9^η Δεκεμβρίου (Παλαιό Ημερολόγιο) αντί της 6^ης Δεκεμβρίου.Την ανακρίβεια αυτή την εντόπισαν οι ιστορικοί μόλις το 1990. Ακόμη δεν έχει εξηγηθεί αυτή η διαφοροποίηση. Ένα πράγμα είναι ξεκάθαρο. Την δεκαετία του ’20 ο Στάλιν αποφάσισε να γίνει έναν χρόνο νεότερος. Και έγινε².

Ο Ιόσεμπ υπήρξε το μοναδικό από τα τρία παιδιά των Τζουγκασβίλι που επέζησε. Τα άλλα δύο παιδιά τους, ο Μιχαήλ και ο Γκεόργκι, πέθαναν προτού κλείσουν χρόνο. Αλλά και ο Σόσο (το χαϊδευτικό του) αρρώστησε, σε ηλικία πέντε χρονών, από ανεμοβλογιά και μόλις μπόρεσε να επιζήσει. Τα σημάδια αυτής της αρρώστιας έμειναν χαραγμένα στο πρόσωπό του και για αυτό του έδωσαν το παρατσούκλι «Βλογιοκομμένος»³. Επίσης σε παιδική ηλικία προσβλήθηκε από ελονοσία⁴. Το 1898 ο Ιόσεμπ έγραψε στον διευθυντή του Θεολογικού Διδασκαλείου της Τιφλίδας για να του ζητήσει να τον απαλλάξει από μια επαναληπτική εξέταση «λόγω ασθένειας στο στήθος που με ταλαιπωρεί εδώ και καιρό και που επιδεινώθηκε κατά τη διάρκεια των εξετάσεων».

Τον Αύγουστο του 1898 ο Τζουγκασβίλι προσχώρησε στη γεωργιανή σοσιαλδημοκρατική οργάνωση «Μεσάμε Ντάσι» (“Месаме-даси”). Τον Απρίλιο του 1902 συνελήφθη ως συντονιστής απεργίας στις μεγάλες εγκαταστάσεις Ρότσιλντ στο Μπατούμι. Τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο του 1902, επτά και οκτώ μήνες μετά την σύλληψή του, έστειλε δύο προσφυγές στα γραφεία του ανώτατου διοικητή της περιοχής του Καυκάσου. Με πρόσχημα «έναν διαρκώς επιδεινούμενο ασφυκτικό βήχα και την αβοήθητη ηλικιωμένη μητέρα μου, η οποία έχει εγκαταλειφθεί από τον σύζυγό της εδώ και δώδεκα χρόνια και με βλέπει ως τον μοναδικό άνθρωπο στον οποίο μπορεί να βασιστεί σε αυτή την ζωή», ζητούσε να απελευθερωθεί και να τεθεί υπό αστυνομική επιτήρηση. Τον Ιανουάριο του 1903 υπέβαλε στις αρχές αίτηση απελευθέρωσης του γιου της και η Εκατερίνε. Οι αιτήσεις αυτές απέβησαν άκαρπες. Ο Ιόσεμπ παρέμεινε στην φυλακή για αρκετούς ακόμη μήνες, υποφέροντας από στερήσεις και κακομεταχείριση⁵. Εκεί θα αρχίσει τακτικά να χρησιμοποιεί το ψευδώνυμο, «Κόμπα», που το είχε ήδη από την περίοδο που φοιτούσε στο διδασκαλείο της Τιφλίδας. Πρόκειται για το όνομα του λογοτεχνικού ήρωα, από το μυθιστόρημα του Αλεξάντερ Καζμπέγκι «Ο πατροκτόνος», για την ιστορία του ατρόμητου και ευγενούς εκδικητή Κόμπα, τιμωρού των Ρώσων δυναστών και της γεωργιανής αριστοκρατίας. Το ψευδώνυμο «Κόμπα» διατηρούσε πάντοτε μια μεγάλη συναισθηματική αξία για το μελλοντικό ηγέτη και επέτρεπε να τον φωνάζουν με αυτό οι πιο στενοί του σύντροφοι καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του⁶. Τον Ιούλιο του 1903, δεκαπέντε μήνες μετά τη σύλληψή του, ο Κόμπα θα καταδικαστεί σε τριετή εξορία στην ανατολική Σιβηρία. Δεν πέρασε πολύς χρόνος και, στις αρχές του 1904, δραπέτευσε από τον τόπο εκτοπισμού του.

Το 1908 στην δεύτερη εξορία του, στο Σολβιτσιεγκόντσκ, ο Τζουγκασβίλι αρρώστησε από τύφο. Ένα χρόνο πριν, στις 25 Νοέμβρη 1907, ίσως από την ίδια ασθένεια ή από φυματίωση, είχε πεθάνει η πρώτη του σύζυγος Αικατερίνη (Κάτο) Σβανίντζε. Στην κηδεία της, ο Ιόσεμπ είπε ότι κάθε τρυφερό συναίσθημά του για τους ανθρώπους πέθανε μαζί της⁷. Ήταν παντρεμένοι τρία χρόνια και δύο μήνες, πριν δε το θάνατό της, απέκτησαν ένα γιο, τον Γιάκοβ Τζουγκασβίλι, τον οποίο θα αναθρέψουν οι γονείς της Κάτο.

Μέχρι την Οκτωβριανή επανάσταση, το 1917, συνολικά συνελήφθη επτά φορές και απέδρασε έξι φορές από τις τσαρικές φυλακές και εξορίες⁸. Κάθε φορά που τον συνελάμβαναν ο Τζουγκασβίλι κατέφευγε σε μια δοκιμασμένη μέθοδο – ικεσίες για επιείκεια με πρόσχημα την κακή του υγεία και με επιχείρημα τη δήθεν απουσία ισχυρών αποδείξεων εναντίον του. Για να δραπετεύσει κανείς από την εξορία δεν χρειαζόταν, βασικά, παρά μόνο θέληση, μιας και η επίβλεψη από τους επιτηρητές ήταν χαλαρή. Δεν τους υποχρέωναν να εργάζονται, τους επέτρεπαν να διαβάζουν, να αλληλογραφούν, να κινούνται ελεύθερα, να γλεντούν. Οι αγαπημένες ενασχολήσεις του Στάλιν ήταν το κυνήγι και το ψάρεμα⁹.

Στα αρχεία της Διεύθυνσης Χωροφυλακής του κυβερνείου του Μπακού βρέθηκαν φωτογραφίες από δύο συλλήψεις το 1910 (κάτω) και το 1911 (επάνω) του νεαρού ασθενικού, Τζουγκασβίλι. Στο κείμενο που συνόδευε τις φωτογραφίες καταγράφονται σχολαστικά τα εξωτερικά του χαρακτηριστικά. Ο Ιωσήφ Τζουγκασβίλι είναι «ισχνός»· έχει μαλλιά «μαύρα πυκνά»· «δεν φέρει γενειάδα, αλλά, μουστάκι»· πρόσωπο «στικτό, γεμάτο φακίδες ανεμοβλογιάς»· σχήμα κεφαλής «οβάλ»· μέτωπο «λείο και στενό»· φρύδια «τοξοειδή»· μάτια «βαθουλωτά καστανά με κιτρινάδα»· μύτη «ευθύγραμμη»· ύψος «μέτριο, 2 αρσίν, 4,5 βερσίν» (εφόσον 1 Αρσίν = 0,71 μ. και 1 Βερσόκ = 4,4 εκ.μ., άρα 2 αρσίν + 4,5 βερσίν = 1,62 μ. περίπου)· σωματική διάπλαση «κανονική»· κάτω γνάθος «οξεία»· φωνή «σιγανή»· «στο αριστερό αυτί κρεατοελιά»· χέρια: το ένα απ’ αυτά, το αριστερό, ατροφικό· στο αριστερό πόδι «το δεύτερο και το τρίτο δάκτυλο κολλημένα» (συνδακτυλία). Καταγράφονται και άλλα είκοσι διακριτικά¹⁰. Για το αριστερό του χέρι που έδειχνε ατροφικό, με τον αγκώνα να μην μπορεί να λυγίσει κανονικά υπάρχουν δύο βασικές ερμηνείες. Είτε ότι είχε τραυματιστεί κατά την γέννα του, προκαλώντας του μια πάθηση που αποκαλείται παράλυση Ερμπ, είτε όταν ήταν εφτά χρονών είχε πάθει ατύχημα (κάποιοι λένε ότι χτυπήθηκε από άμαξα) και δεν θεραπεύτηκε όπως έπρεπε¹¹.

Όταν το Φλεβάρη του 1917, κλήθηκε από την Στρατολογία του Κρασνογιάρσκ, ο Στάλιν κρίθηκε ανίκανος για στρατιωτική υπηρεσία λόγω σωματικών ατελειών (ατροφικό χέρι, ελαττωματικό πόδι)¹². Κι όμως αυτός ο καχεκτικός, σκυθρωπός Γεωργιανός είχε σύμφωνα με τους συντρόφους του «ατσάλινη θέληση». Μάλιστα λίγο πριν από τη τελευταία του σύλληψη τον Φεβρουάριο του 1913, αποφάσισε να «πολιτογραφήσει» αυτή την ιδιαιτερότητα του χαρακτήρα του σαν επαναστατικό ψευδώνυμο, επιλέγοντας για τον εαυτό του το επίθετο «Στάλιν» από το «сталь» που σημαίνει «ατσάλινος» στα ρωσικά.

Το Μάρτιο του 1921 ο Στάλιν βρέθηκε πολύ κοντά στο θάνατο με οξεία φλεγμονή της σκωληκοειδούς απόφυσης. Στις 28 Μαρτίου του 1921, από τα ιατρικά αρχεία γνωρίζουμε ότι ο Στάλιν εσπευσμένα υποβλήθηκε σε αφαίρεση σκωληκοειδίτιδας. Σύμφωνα με τον Ροζάνοφ, τον γιατρό που τον χειρούργησε, η εγχείρηση ήταν πολύ δύσκολη. Ο ίδιος γιατρός στα απομνημονεύματά του γράφει για το μεγάλο ενδιαφέρον που έδειξε ο Λένιν για την πορεία της υγείας του Στάλιν: «Ο Βλαντίμιρ Ίλιτς δύο φορές την μέρα, πρωί και βράδυ, μου τηλεφωνούσε ζητώντας μου λεπτομερή αναφορά για την πορεία της υγείας του Στάλιν». Όταν πέρασε ο κίνδυνος, γράφει ο Ροζάνοφ, ο Λένιν επέμενε να σταλεί ο Στάλιν για ανάρρωση μακριά, στον Καύκασο, «ούτως ώστε κανείς να μην τον ενοχλεί»¹³. Οι θεράποντες γιατροί Σοκόλοφ και Ροζάνοφ στην μετεγχειρητική εξέταση του Στάλιν στις 21 Απριλίου 1921, αναφέρουν: «…Θεωρούμε ότι είναι απολύτως απαραίτητο για τον Ιωσήφ Βισαριόνοβιτς να ταξιδέψει στον (νότιο) Καύκασο για να μείνει εκεί για τουλάχιστον μισό μήνα σε συνθήκες πλήρους ξεκούρασης και καλής διατροφής. Θεωρούμε τον Καύκασο την ενδεδειγμένη επιλογή τόσο για έναν ασθενή, όσο και για έναν ορειβάτη»¹⁴. Στις 23 Απριλίου 1921 το ΠΓ ανησυχώντας για την υγεία των Στάλιν, Κάμενεφ, Ρίκοφ και Τρότσκι, ψήφισε να τους χορηγηθεί άδεια για εκτεταμένες διακοπές. Στα τέλη Μαΐου ο Στάλιν αναχώρησε για το βόρειο Καύκασο κι επέστεψε στη Μόσχα στις 8 Αυγούστου, δηλαδή μετά από σχεδόν δυόμισι μήνες.

Στις 24 Μαρτίου 1923, οι γιατροί Μινκόφσκι, Φόρστερ, και Κράμερ έγραψαν στον ιατρικό φάκελο του Στάλιν: «…Ρευματική αρθρίτιδα. Πόνος στις μικρές αρθρώσεις των άκρων. Προσωρινή αποδυνάμωση της μνήμης με μεγάλη κόπωση. Ξεχνά τα ονόματα όταν κουραστεί. Μερικές φορές έχει ζαλάδες. Νευρασθένεια.»¹⁵

Ο Μικογιάν στα απομνημονεύματά του αναφέρει ότι όταν βρέθηκε την Άνοιξη του 1923 στη Μόσχα, επισκέφτηκε τον Στάλιν στο διαμέρισμά του. Όταν βγήκε από το γραφείο του να τον υποδεχτεί ο Στάλιν είχε το αριστερό του χέρι τυλιγμένο με επιδέσμους. «Το χέρι μου πονάει», εξήγησε ο Στάλιν, «ειδικά την άνοιξη. Πρέπει να είναι ρευματισμοί. Ύστερα από λίγο περνάει». Όταν τον ρώτησα γιατί δεν ζητάει τη βοήθεια κάποιου γιατρού, ο Στάλιν απάντησε: «Και τι μπορούν να κάνουν οι γιατροί;». Ο Μικογιάν κατάφερε να πείσει τον Στάλιν να πάει για θεραπεία στο Σότσι, όπου τα ζεστά θειούχα μπάνια εθεωρείτο ότι είχαν θεραπευτικά αποτελέσματα, ειδικά για τους πόνους στις αρθρώσεις. Το φθινόπωρο εκείνης της χρονιάς, ο Στάλιν ακολούθησε τη συμβουλή του Μικογιάν¹⁶.

Ο Στάλιν άρχισε να επισκέπτεται το θέρετρο της Ματσέστα, κοντά στο Σότσι, κάθε χρόνο από το 1923 έως και το 1936 και από το 1945 έως το 1951. Αυτά τα ταξίδια ήταν ένας συνδυασμός διακοπών και δουλειάς. Μια συνεχής ροή εγγράφων περνούσε από τα χέρια του, ενώ αλληλογραφούσε συχνά με τους συντρόφους του στη Μόσχα, μια πρακτική που παρήγαγε ανεκτίμητα τεκμήρια για τους ιστορικούς. Υπήρχε όμως και χρόνος για χαλάρωση και ξεκούραση. Στον νότο ο Στάλιν υποβαλλόταν σε θεραπείες για τις πολυάριθμες παθήσεις του – ρευματοειδής αρθρίτιδα, αμυγδαλίτιδα, επίμονες εντερικές διαταραχές και νευρασθένεια. Τα ιαματικά λουτρά ήταν κομμάτι αυτών των θεραπειών. «Καλυτερεύω. Τα νερά της Ματσέστα κάνουν καλό στη σκλήρωση, αναζωογονούν τα νεύρα, διαστέλλουν τις καρδιακές αρτηρίες και θεραπεύουν την ισχιαλγία, την ποδάγρα και τους ρευματισμούς» έγραφε ο Στάλιν στον Μόλοτοφ την 1^η Αυγούστου 1925. Όμως ο Στάλιν δεν ήταν ευσυνείδητος ασθενής. Οι χρόνιες παθήσεις του επιδεινώνονταν από τον τρόπο ζωής και τις κακές συνήθειές του – κάπνισμα, ποτό, λιπαρά φαγητά και υπερβολική εργασία¹⁷.

Ο Στάλιν τα πρώτα χρόνια που πήγαινε στο Σότσι, έμενε σε κάποιο σπίτι που του βρήκε ο Μικογιάν.

Το 1926 κρατήθηκε ένας χώρος σε ετήσια βάση για τον Στάλιν σε ένα από τα τοπικά σανατόρια, όπου αρχίατρος ήταν ο Ιβάν Βαλεντίνσκι. Ο Βαλεντίνσκι θεωρείται ένας από τους ιδρυτές της σοβιετικής βαλνολογίας. Μόλις το 1998 δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό «Источник» κάποιες σύντομες σημειώσεις του Βαλεντίνσκι για τις συναντήσεις του με τον Στάλιν, παρέχοντάς μας πληροφορίες για την φυσική κατάσταση του Στάλιν από το 1926 μέχρι το 1931 και από το 1937 μέχρι το 1940¹⁸. Ο Βαλεντίνσκι αναφέρει ότι ο Στάλιν παραπονιόταν για μυϊκό πόνο στο χέρι και το πόδι. Εκτός από τον Βαλεντίνσκι, εξετάστηκε από άλλους τρεις γιατρούς (В.Ф. Подгурский, Францев, И.Н. Ефимов) οι οποίοι αναφέρουν στον ιατρικό φάκελο του Στάλιν, στις 2 Αυγούστου 1926: «…Χρόνια ρευματοπάθεια στο άνω αριστερό άκρο. Οι μύες του αριστερού ώμου και του αντιβραχίου είναι ελαφρώς ατροφικοί και επώδυνοι στην κίνηση. Περιορισμένο εύρος κίνησης στην άρθρωση του αριστερού αγκώνα. Πόνος στο σημείο του Erb...»¹⁹. Στο τέλος της εξέτασης όταν τον συμβούλεψαν να σταματήσει το ποτό ο Βαλεντίνσκι θυμάται ότι ο Στάλιν τον ρώτησε «και με το κονιακάκι τι να κάνω;». Ο Βαλεντίνσκι του απάντησε: «Το Σάββατο μπορείς να πίνεις ελεύθερα, την Κυριακή θα ξεκουράζεσαι, και την Δευτέρα θα πιάνεις δουλειά με καθαρό κεφάλι». «Ο Στάλιν χάρηκε με την απάντηση αυτή και την επόμενη φορά κανόνισε ένα „σουμπότνικ“ που μου έμεινε αξέχαστο» έγγραψε ο Βαλεντίνσκι. (ИСТОЧНИК, 1998/2, σ. 68) («Субботник»: Η «εθελοντική», μη αμειβόμενη εργασία την ημέρα του Σαββάτου «суббота». Στην αρχή διοργανώνονταν μια φορά τον χρόνο, το Σάββατο πριν τα γενέθλια του Λένιν (22 Απριλίου), για αυτό και «Λενινιστικά Σάββατα», με σκοπό συνήθως τον καθαρισμό και τον καλλωπισμό πάρκων, πλατειών, δρόμων, κοινόχρηστων χώρων κατοικιών και εργασίας. Αυτά τα Σάββατα σηματοδοτούσαν την άφιξη της Άνοιξης και εντάσσονταν στις προετοιμασίες για τον εορτασμό της Πρωτομαγιάς). Εκείνη την χρονιά ακολούθησε την πλήρη σειρά των θεραπειών με μεταλλικό νερό, οι οποίες τον βοήθησαν, ανακουφίζοντας τον από τους πόνους, αλλά μόνο προσωρινά.

Το 1927 ο Στάλιν επέστρεψε αυτή την φορά με όλη την οικογένεια. Τα προβλήματα που αισθανόταν ήταν τα ίδια. Γενική κόπωση, πόνο στον ώμο και τα δάχτυλα του αριστερού χεριού, αϋπνία. Τον Ιούλιο έγραψε στον Μόλοτοφ: «Είμαι άρρωστος στο κρεβάτι, οπότε θα είμαι σύντομος». Έκανε πάλι ένα πλήρες τσεκάπ, ελέγχοντας την πίεση του αίματος, τους πνεύμονες και την καρδιά. Όλα τα αποτελέσματα ήταν φυσιολογικά²⁰. Μετά τις λουτροθεραπείες ο Στάλιν οργάνωσε όπως αναφέρει ο Βαλεντίνσκι το συνηθισμένο «σουμπότνικ». «Μας κάλεσε σε γεύμα, εμάς τους γιατρούς και μετά μας κέρασε τόσο κονιάκ που την επόμενη μέρα, δεν θυμόμουν πως βρέθηκα στο σπίτι μου»²¹.

Το 1928 η ρευματοειδής αρθρίτιδα στο αριστερό ατροφικό χέρι επιδεινωνόταν. Κατά την επίσκεψή του στη Ματσέστα ο αρχίατρος Βαλεντίνσκι κάλεσε να τον εξετάσουν και ο νευροπαθολόγος καθηγητής Β. Μ. Βερζίλοφ, καθώς και ο θεράπων ιατρός των Αντόν Πάβλοβιτς Τσέχωφ και Λεφ Νικολάιεβιτς Τολστόι, καθηγητής Β.Α.Στουρόφσκι. Και αυτοί δεν εντόπισαν τίποτα μη φυσιολογικό²².

Τον Αύγουστο του 1929 ο Στάλιν επισκέφτηκε πρώτα το Νάλτσικ και κατόπιν το Σότσι. Δεν αισθανόταν καλά και έφτασε η 29^ηΑυγούστου για να μπορέσει να γράψει στον Μόλοτοφ «Αρχίζω να αναρρώνω στο Σότσι, μετά την αρρώστια μου στο Νάλτσικ»²³. Μετά από ένα μήνα πληροφόρησε την Μόσχα «Σκέφτομαι να μείνω στο Σότσι ακόμα μία βδομάδα»²⁴.

Τον Ιούλιο του 1930 ο Στάλιν και η σύζυγός του, κατά την διάρκεια των διακοπών τους στο Σότσι, είχαν ένα αυτοκινητικό δυστύχημα. Ο Στάλιν χτύπησε το κεφάλι του στο παρμπρίζ και υπέστη ένα ελαφρό τραυματισμό. Μετά την επιστροφή της Ναντέζντας στη Μόσχα, ο Στάλιν συνέχισε τις διακοπές στη Ματσέστα με τον Βοροσίλοφ. Σε έναν από τους περιπάτους τους, ο Στάλιν ήπιε κρύο νερό και έπαθε αμυγδαλίτιδα. Σύμφωνα με τις σημειώσεις του Βαλεντίνσκι ήταν εμπύρετος για 4 μέρες. Την περίοδο της ανάρρωσής του ο Βαλεντίνσκι τον εξέταζε καθημερινά επί τρεις βδομάδες. Μάλιστα θυμάται ότι μετά από μία εξέταση τον επισκέφθηκε ο Μαξίμ Γκόρκι. Οι τρεις τους πίνοντας κρασί είχαν μια ευχάριστη συζήτηση στην βεράντα της ντάτσας. Ο Βαλεντίνσκι αναφέρει ότι ο Στάλιν τον ρώτησε πως θα μπορούσε να τον ευχαριστήσει για τις ιατρικές υπηρεσίες που του προσφέρει. Εκείνος του ανέφερε ότι στη Μόσχα, έμενε με την οικογένειά του σε έναν πρώην στάβλο ενός εμπόρου και θα του ήταν ευγνώμων, εάν τον βοηθούσε να βρει ένα καινούργιο διαμέρισμα. Τις επόμενες ημέρες η αίτησή του είχε εκπληρωθεί μ’ ένα νέο διαμέρισμα 5 δωματίων. Εκείνη την χρονιά τον Στάλιν εκτός από την περιπέτεια με το λαιμό του, τον ταλαιπωρούσε και ένας πονόδοντος. Στις 24 Σεπτεμβρίου του 1930 έγραψε στη σύζυγό του ότι ο οδοντίατρος του, Σαπίρο, είχε «ακονίσει» οκτώ δόντια μονομιάς οπότε βρισκόταν «σε όχι και πολύ καλή κατάσταση». Ο Στάλιν παρέτεινε τις διακοπές του μέχρι τις αρχές του Οκτώβρη και για όλο εκείνο το διάστημα ο Μόλοτοφ προήδρευε στις συνεδριάσεις του ΠΓ, στη Μόσχα, ενώ ο Στάλιν έστελνε συχνά μηνύματα με αγγελιοφόρους, τα οποία περιείχαν οδηγίες για ένα ευρύ φάσμα ζητημάτων²⁵.

Το 1931 επισκέφτηκε επίσης το Τσχάλτουμπο (Цхалтубо) «Έκανα 20 μπάνια. Το νερό εκεί ήταν υπέροχο, πραγματικά ευεγερτικό» έγραψε στον Α. Ενουκίτζε, (Авель Сафронович Енукидзе) ενώ το ίδιο ανέφερε και στο Μόλοτοφ. Την φρούρηση του Στάλιν στην λουτρόπολη είχε αναλάβει ο προϊστάμενος της Κρατικής Πολιτικής Διεύθυνσης της Υπερκαυκασίας, Λαβρέντι Μπέρια (Лаврентий Павлович Берия). Ο Στάλιν κουβέντιασε μερικές φορές με τον άνθρωπό αυτό, που ήταν πολύ αντιπαθητικός ακόμα και στην εξωτερική του εμφάνιση, αλλά ικανότατος στο να μαντεύει τις επιθυμίες του βοζντ. Τότε με πρόταση του ίδιου του Στάλιν, ο Μπέρια πέρασε σε κομματική δουλειά, αναλαμβάνοντας στην αρχή δεύτερος γραμματέας και μέσα σε τρεις μήνες πρώτος γραμματέας της Περιφερειακής Κομματικής Επιτροπής Υπερκαυκασίας²⁶. Το Σεπτέμβριο, ο Στάλιν, όπως έγραψε στη σύζυγό του, συνέχισε τις διακοπές στο Σότσι, μαζί με τον Κίροφ.

Οι διακοπές του 1932 ήταν από τις πιο παρατεταμένες. Το ημερολόγιο επισκεπτών στο Κρεμλίνο δείχνει ότι δε δέχτηκε κανέναν εκεί επί τρεις ολόκληρους μήνες, από τις 29 Μαΐου έως τις 27 Αυγούστου. Εύλογα συμπεραίνει κανείς ότι οι διακοπές αυτές κράτησαν τόσο πολύ λόγω προβλημάτων υγείας. «Δεν βλέπω να καλυτερεύω σύντομα» έγραψε από τον νότο ο Στάλιν στον Λαζάρ Καγκανόβιτς (Лазар Мойсейович Каганович) τον Ιούνιο του 1932. «Μια γενική αδυναμία και μια έντονη αίσθηση κόπωσης ήρθαν μόλις τώρα, για να μείνουν. Μόλις νομίσω πως αρχίζω να πηγαίνω καλύτερα, αποδεικνύεται ότι έχω πολύ δρόμο μπροστά μου. Δεν έχω ρευματικά συμπτώματα (κάπου στην πορεία εξαφανίστηκαν), αλλά η συνολική αδυναμία δεν λέει να φύγει». Σύντομα όμως ένιωσε αρκετά καλά για να κάνει ένα ταξίδι 370 χιλιομέτρων, με ταχύπλοο, στη Μαύρη Θάλασσα²⁷.

Εκείνη περίπου την εποχή ο Στάλιν όρισε τον Βαλεντίνσκι επικεφαλής του ιατρικού σκέλους του σχεδίου ανάπτυξης του Τσχάλτουμπο ως θερέτρου υγείας. Ολόκληρη η ακτή της Μαύρης Θάλασσας στη περιοχή του Καυκάσου αναπτύχθηκε με εντατικό ρυθμό, ως αποτέλεσμα της προτίμησης που έδειχνε ο βοζντ για την περιοχή. Ανακάλυψαν δεκάδες καινούργιες ιαματικές πηγές και χτίστηκαν πολλά σανατόρια και πανδοχεία. Καινούργια εργοστάσια άρχισαν να εμφιαλώνουν μεταλλικό νερό, το οποίο πωλείτο σ’ ολόκληρη την χώρα²⁸.

Τα τακτικά ταξίδια του Στάλιν στο νότο για λόγους υγείας, τον ενέπνευσαν να χτίσει νέες ντάτσες. Η κατασκευή τους ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του ‘30 και συνεχίστηκε μέχρι το τέλος της ζωής του. Αν και οι ντάτσες κατασκευάστηκαν για τον Στάλιν, ορισμένες από αυτές τις επισκέφτηκε ελάχιστες φορές και άλλες καθόλου.

Στην Κριμαία κατασκευάστηκαν οι «Кореиз» (600 τ.μ.), «Головинка» (150 τ.μ.), «Трапезниково» (300 τ.μ., ο Στάλιν τελικά την παραχώρησε στον Емельян Ярославский), «Явейная» (150 τ.μ., ο Στάλιν δε διανυκτέρευσε εκεί ούτε ένα βράδυ).

Στο Σότσι κατασκευάστηκαν οι «Новой Мацесты» (200 τ.μ.), «Ривьера», «Пузановка» (100 τ.μ.), «Блиновка» (200 τ.μ., ο Στάλιν έμεινε μόνο μία φορά και μετά την παραχώρησε στο Βοροσίλοφ).

Στην Αμπχαζία κατασκευάστηκαν οι «Холодной речки» (500 τ.μ.), «Рица» (200 τ.μ.), «Мюссеры» (300 τ.μ.), «Сухуми» (600 τ.μ.), «Новый Атон» (200 т.м., όπου ο Στάλιν δεν έμεινε ποτέ).

Στη Γεωργία οι «Цхалтубо» (200 τ.μ.) και «Боржоми» (300 τ.μ., ο Στάλιν εδώ έκανε και τις τελευταίες του διακοπές το 1951).

Το 1933 ο βοζντ έλειψε από το γραφείο του στο Κρεμλίνο από τις 17 Αυγούστου έως τις 4 Νοεμβρίου. Ταξίδεψε στο νότο παρέα με τον Βοροσίλοφ και απ’ ότι φαίνεται οι διακοπές αυτές ήταν από τις πιο ευχάριστες. «Ο Κόμπα αισθανόταν θαυμάσια σε όλο το ταξίδι» έγραψε ο Βοροσίλοφ στον Ενουκίτζε. «Το μοναδικό πρόβλημα υγείας του ήταν ένας πονόδοντος»²⁹. Παρόλο που πέρασε ευχάριστα, εκείνη την χρονιά κινδύνευσε δύο φορές. Τον Αύγουστο, στο Σότσι, ένα φορτηγό έπεσε πάνω στο αυτοκίνητό του, αλλά ο Στάλιν δεν έπαθε τίποτα. Ο οδηγός του φορτηγού οδηγούσε μεθυσμένος. Το δεύτερο περιστατικό συνέβη στα παράλια της Μαύρης Θάλασσας τον Σεπτέμβριο. Μια βενζινάκατος που μετέφερε τον Στάλιν δέχτηκε πυρά από τουφέκι από την ακτή. Οι σφαίρες έπεσαν στο νερό και δεν τραυματίστηκε κανένας από τους επιβαίνοντες. Σύμφωνα με το πόρισμα της έρευνας που ακολούθησε, τις τουφεκιές τις είχαν ρίξει συνοριακοί φρουροί που δεν είχαν προειδοποιηθεί για την είσοδο πλεούμενου στην προστατευμένη ζώνη³⁰. Εκείνη την χρονιά εγκαινίασε και δύο νέες ντάτσες, μία στο Σότσι και μία στη Γκάγκρα, που θα είναι από τις αγαπημένες του.

«Χτίσαμε ένα υπέροχο σπιτάκι εδώ», έγραψε ο Στάλιν στον Ενουκίτζε τον Αύγουστο του 1933, για την ντάτσα στο Σότσι. Βρίσκεται 160 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας στους πρόποδες του βουνού Большой Ахун και ονομάστηκε «Новой Мацесты».

Στις 13 Σεπτεμβρίου του 1933 έγραψε πάλι στον Ενουκίτζε για μία άλλη κατοικία: «Σήμερα επισκέφθηκα τη νέα ντάτσα κοντά στη Γκάγκρα. Πρόκειται τελικά (μόλις την τέλειωσαν) για θαυμάσια ντάτσα». Αυτή η ντάτσα βρίσκεται 14 χιλιόμετρα από την πόλη Γκάγκρα (Гагра) της Αμπχαζίας και ονομάστηκε «Холодная речка».

Οι διακοπές του Στάλιν τις επόμενες δύο χρονιές δεν τις λες και πετυχημένες. Το 1934 τον συνόδευε στο Σότσι ο Κίροφ. Ο Στάλιν κόλλησε γρίπη κι επέστρεψε στη Μόσχα αδυνατισμένος. Γρίπη τον ταλαιπώρησε και τον επόμενο χρόνο. Και σαν να μην έφτανε αυτό, τραυμάτισε και το δάχτυλο του χεριού του, που πιάστηκε στην πόρτα του αυτοκινήτου καθώς την έκλεινε ο επικεφαλής της φρουράς του. Η ταλαιπωρία του είχε και συνέχεια: Στην Τιφλίδα, όπου έκανε μια στάση για να επισκεφθεί τη μάνα του, έπεσε στο κρεβάτι από ασθένεια του στομάχου³¹.

Οι επιστολές του Στάλιν προς τους συντρόφους του στη Μόσχα από τον Αύγουστο έως τον Οκτώβριο του 1936 ήταν σύντομες, απότομες και συχνά υποδήλωναν κακή διάθεση. Δεν περιείχαν καθόλου προσωπικές πληροφορίες, παρά μόνο εντολές. Περιστρέφονταν κυρίως γύρω από το θέμα των «εχθρών του λαού», και πιο ειδικά τις προετοιμασίες για την πρώτη από τις «μεγάλες δίκες της Μόσχας» (που αφορούσε 16 μέλη του λεγόμενου Τροτσκικο-Καμενεβιτικού-Ζινοβίεφιτικου-Αριστερό-Αντιεπαναστατικού μπλοκ) από τις 19 έως 24 Αυγούστου 1936. Κατά τις ημέρες της δίκης ειδικό αεροπλάνο έκανε συνεχόμενες πτήσεις Μόσχα – Σότσι με την αναλυτική ενημέρωση από τον Καγκανόβιτς και Γιεζόφ (Николай Иванович Ежов) για τους διαλόγους στη δίκη και την στάση των κατηγορουμένων. Οι Γκριγκόρι Ζινόβιεφ (Григорий Евсеевич Зиновиев) και Λεβ Κάμενεφ (Лев Борисович Каменев), μέλη του πρώτου (23 Οκτώβρίου 1917) Πολιτικού Γραφείου που είχε συνθέσει ο Λένιν, ομολόγησαν την ανάπτυξη αντεπαναστατικής φιλοτροτσκιστικής δράσης, καταδικάστηκαν σε θάνατο και εκτελέστηκαν τα ξημερώματα στις 25 Αυγούστου.

Το Δεκέμβριο του 1936 ο Βαλεντίνσκι ως προσωπικός πλέον γιατρός του Στάλιν κλήθηκε στην ντάτσα του Κούντσεβο, όπου ο βοζντ βρισκόταν στο κρεβάτι με αμυγδαλίτιδα και υψηλό πυρετό. Από τις σημειώσεις του Βαλεντίνσκι, μαθαίνουμε ότι κάλεσε να εξετάσουν τον ασθενή και ο καθηγητής Καρδιολογίας Βλαντιμίρ Βινογκράντοφ και ο καθηγητής Ωτορινολαρυγγολογίας Μπορίς Πρεομπραζένσκι (Б. С. Преображенский). Στον Βαλεντίνσκι έκανε εντύπωση πως ενώ ήταν εμπύρετος κατα την διάρκεια της εξετάσεις ο Στάλιν ενδιαφέρθηκε να μάθει για το έργο του προσφάτως ιδρυμένου Πανενωσιακού Ινστιτούτου Πειραματικής Ιατρικής (ВИЭМ — Всесоюзный институт экспериментальной медицины). Κατά την άποψη του Στάλιν, οι επιστήμονες του ινστιτούτου «σπαταλούσαν πολύ χρόνο στη θεωρία αλλά είχαν πολύ μικρά πρακτικά αποτελέσματα και δεν ασχολούνταν με το ζήτημα της επιμήκυνσης της ζωής» (ИСТОЧНИК, 1998/2, σ. 70). Ο Ζόρες Μεντβέντιεφ μας θυμίζει ότι πολύ σύντομα μετά από αυτή την παρατήρηση, η οποία βέβαια μεταφέρθηκε στους επικεφαλής του ινστιτούτου, η επιμήκυνση της ζωής μετατράπηκε σε κεντρικό ζήτημα της σοβιετικής ιατρικής έρευνας. Το 1937, ο καθηγητής Αλεξάντρ Μπογκομόλετς (Α. Богомолец), Διευθυντής του Ινστιτούτου Φυσιολογίας του Κιέβου, οργάνωσε μια μόνιμη ερευνητική ομάδα, συνδεδεμένη με την Ουκρανική Ακαδημία Επιστημών, με στόχο να μελετήσει το φαινόμενο της μακροζωίας στην Αμπχαζία και την Γεωργία. Ο Στάλιν πίστευε τους θρύλους, σύμφωνα με τους οποίους οι κάτοικοι του Καυκάσου ζούσαν περισσότερο χάρη στο ορεινό κλίμα και στο νερό από το λυώσιμο των παγετώνων, πάνω απ’ όλα όμως επειδή η διατροφή τους ήταν πλούσια σε κρέας, γαλακτοκομικά προϊόντα, λαχανικά και φρούτα και περιείχε ελάχιστες ποσότητες από τροφές που προέρχονταν από δημητριακά. Πολύ συχνά έστελναν στο Στάλιν, στη Μόσχα, νερό από λιωμένους παγετώνες, που ήταν γνωστό ως το «νερό της ζωής»³².

Αρκετά χρόνια μετά, τον Νοέμβριο του 1949, με αφορμή την ευχή του Αλβανού ηγέτη Εμβέρ Χότζα να τα εκατοστίσει, αστειεύτηκε λέγοντας «Ποια εκατό; Εγώ είμαι από την Γεωργία, όπου έχουμε γερόντια 145 ετών»³³.

Αλλά ας επιστρέψουμε στα τέλη του 1936. Ο πυρετός μετά από 5 μέρες στις 31 Δεκεμβρίου υποχώρησε. Ο Στάλιν έκανε Πρωτοχρονιά με κοντινούς φίλους, όπως μας πληροφορεί ο Βαλεντίνσκι. Στις 5 Ιανουαρίου 1937 ο Στάλιν είχε αναρρώσει σε βαθμό που μπόρεσε να δειπνήσει στη μεγάλη τραπεζαρία της Κοντινής Ντάτσας με τους συντρόφους και τους γιατρούς του, σε μια βραδιά που περιλάμβανε μουσική από δίσκους γραμμοφώνου και χορό. Ο Στάλιν είχε αδυναμία στον προσωπικό του γιατρό και αυτό φάνηκε πάλι το 1937, σε μία εξέταση του βοζντ, όταν ο Βαλεντίνσκι του ανέφερε θλιμμένα ότι μάλλον δεν είναι πρέπον να συνεχίζει να τον κουράρει μιας και είναι πατέρας κάποιου που έχει συλληφθεί ως «εχθρός του λαού». Ο Στάλιν τότε πληροφορείται για την σύλληψη του μηχανικού Ανατόλι Ιβάνοβιτς Βελεντίνσκι και δίνει διαταγή να αφεθεί ελεύθερος³⁴.

Εν τω μεταξύ στις 23 έως 30 Ιανουαρίου 1937 στήνεται η δεύτερη δίκη, 17 λιγότερο προβεβλημένων στελεχών τα οποία αποτελούσαν το λεγόμενο αντισοβιετικό τροτσκιστικό κέντρο. Ο Γκεόργκι Πιατάκοφ και άλλοι 12 εκτελούνται. Ο Καρλ Ράντεκ και ο Γκριγκόρι Σοκόλνικοφ καταδικάζονται σε δεκαετή φυλάκιση, όμως τους δολοφόνησαν στην φυλακή πράκτορες της НКВД. Άλλοι δύο στάλθηκαν στα γκουλάγκ και πέθαναν εκεί.

Το 1937 ο βοζντ, παρά τα συνεχιζόμενα προβλήματα υγείας του, δεν πήγε διακοπές, αλλά παρέμεινε στη Μόσχα – για πρώτη φορά μετά από 14 συνεχόμενες χρονιές. Ήθελε να παρακολουθεί άμεσα την επιχείρηση εκκαθάρισης των γραμμών του κόμματος και του κρατικού μηχανισμού. Από τα 139 μέλη της Κεντρικής Επιτροπής του κόμματος, τακτικά και αναπληρωματικά, που εκλέχθηκαν το 1934 στο 17^ο Συνέδριο (το ονομαζόμενο και συνέδριο των νικητών), συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν τα 98, δηλαδή το 70%³⁵. Από τους 1 966 αντιπροσώπους του 17^ου Συνεδρίου, τακτικούς και παρατηρητές, 1 103 συνελήφθησαν και με την κατηγορία της αντεπαναστατικής δράσης, εξ ών 848 εκτελέστηκαν.

Στις 11-12 Ιουνίου 1937 σε κλειστή δίκη (γνωστή ως υπόθεση «Τουχατσέφσκι», ή υπόθεση της «αντισοβιετικής τροτσκιστικής στρατιωτικής οργάνωσης»), καταδικάστηκαν ο στρατάρχης Μιχαήλ Τουχατσέφσκι, καθώς και επτά ακόμη στρατηγοί, (Γιόνα Γιακίρ, Ιερόνυμ Ουμπόρεβιτς, Άβγκουστ Κόρκ, Μπορίς Φέλντμαν, Βιτάλι Πριμακόφ, Βίτοβτ Πούτνα) κι εκτελέστηκαν. Τα 71 από τα 85 μέλη του Στρατιωτικού Συμβουλίου και οι 720 από τους 837 διοικητές μεγάλων στρατιωτικών και ναυτικών μονάδων – με βαθμούς από στρατάρχη ως συνταγματάρχη – είχαν την ίδια τύχη. Γενικά την διετία 1937 – 1938, το 45% των ανωτάτων στελεχών του στρατού και του ναυτικού διώχθηκαν και, πολλοί απ’ αυτούς, εκτελέστηκαν. Αυτά συνέβησαν λίγο πριν από την επίθεση του Χίτλερ στη Σοβιετική Ένωση.

Στις 24 Δεκεμβρίου του 1937, σύμφωνα με τον ιατρικό φάκελο του Στάλιν, ο βοζντ παρουσίασε έντονους θωρακικούς πόνους. Ομάδα γιατρών αποτελούμενη από τους Βαλεντίνσκι, Βινογκράντοφ, Πρεομπραζένσκι, Μαντρίκα γράφουν στον ιατρικό φάκελο: «24.12.1937 – 05.01.1938. Στηθάγχη. Μυασθένεια Gravis (βαριά μυασθένεια)»³⁶. Όπως ξέρουμε η στηθάγχη, μπορεί να είναι προειδοποιητικό σύμπτωμα ενός βαρύτερου καρδιακού επεισοδίου (έμφραγμα). Παράγοντες κινδύνου που αυξάνουν τον κίνδυνο στεφανιαίας νόσου κι επομένως την εμφάνιση στηθάγχης είναι το κάπνισμα, το στρες, η έλλειψη σωματικής άσκησης, ακατάλληλη διατροφή, μεγάλη ηλικία. Ο Στάλιν ήταν τότε 59 ετών, ήταν μανιώδης καπνιστής, βρισκόντουσαν σε εξέλιξη οι «μεγάλες δίκες της Μόσχας» που με δική του απόφαση στέλνονταν στις φυλακές και στο εκτελεστικό απόσπασμα οι παλιοί σύντροφοι, έκανε καθιστική ζωή, έτρωγε σε ακατάλληλες ώρες, πλούσια σε λιπαρά δείπνα. Από την άλλη η μυασθένεια Gravis είναι μία χρόνια νευρομυϊκή διαταραχή που οδηγεί σε αδυναμία και ασυνήθιστα ραγδαία εξάντληση των εκούσιων σκελετικών μυών. Η κατάσταση της υγείας του ήταν σοβαρή. Στο ιατρικό αρχείο υπάρχει η φαρμακευτική και διατροφική αγωγή που ακολούθησε ο βοζντ. Αυτή η καταχώρηση στον ιατρικό φάκελο του Στάλιν για την περίοδο 24 Δεκεμβρίου 1937 μέχρι 5 Ιανουαρίου 1938, θα είναι και η τελευταία έως τις 7 Ιανουαρίου του 1944. Προφανώς έχουν αφαιρεθεί τα ιατρικά αρχεία εκείνης της περιόδου.

Εν τω μεταξύ σε τρίτη ανοιχτή δίκη, από 2 έως 13 Μαρτίου 1938 (δίκη των είκοσι ενός), παραπέμφθηκαν καταδικάστηκαν και εκτελέστηκαν κορυφαία στελέχη οι οποίοι αποκλήθηκαν ως μπλοκ των δεξιών και των τροτσκιστών. Στο επίκεντρο της νέας αυτής δίκης ήταν ο Νικολάι Μπουχάριν (Николай Иванович Бухарин) ο οποίος ανάμεσα σε άλλες κατηγορίες, κατηγορούνταν πως επιχείρησε να δολοφονήσει τους Λένιν και Στάλιν το 1918, πως δολοφόνησε τον Μαξίμ Γκόρκι με δηλητήριο, και πως σκοπό είχε την διαίρεση της ΕΣΣΔ και απονομή περιοχών της στην Γερμανία, Ιαπωνία, και Μεγάλη Βρετανία. Ανάμεσα σε αυτούς που κατηγορήθηκαν και καταδικάστηκαν σε θάνατο ήταν και οι Νικολάι Κρεστίνσκι (Николай Николаевич Крестинский), Αλεξέι Ρίκοφ (Алексей Иванович Рыков), αλλά και ο ίδιος ο επικεφαλής του Λαϊκού Κομισαριάτου Εσωτερικών Υποθέσεων – НКВД, Γιαγκόντα (Генрих Григорьевич Ягода) που ήταν ο πρώτος συντονιστής της Μεγάλης Εκκαθάρισης. Ο τελευταίος καταδικάστηκε για αυτουργία στη δολοφονία του Κίροφ. Ο Γιεζόφ που τον αντικατέστησε με την σειρά του συνελήφθη στις 10 Απριλίου 1939 και εκτελέστηκε στις 4 Φεβρουαρίου 1940. Είχε κριθεί υπεύθυνος για τις μεγάλες διώξεις (αδυναμία να ελέγξει το μέγεθος των εκκαθαρίσεων), με σκοπό να φέρει πανικό στον λαό, με εντολές που ελάμβανε και αυτός από το τροτσκιστικό κέντρο. Μαζί του εξοντώθηκε το σύνολο των στελεχών της НКВД, που διεκπεραίωναν τη δουλειά των εκτελέσεων πριν από δύο χρόνια (Φρινόφσκι, Ζακόφσκι, Μπέρμαν). Την θέση του Γιεζόφ ανέλαβε ο αναπληρωτής του – Λαβρέντι Μπέρια, ο οποίος διόρισε την δική του ομάδα (Μερκούλοφ, Κομπούλοφ, Γκογκλίτζε, Τσανάβα, Ρουχάτζε και Κρουγκλόφ).

Ο φερόμενος ως ιθύνων νους όλων αυτών των συνομοσιών, ο Λεφ Τρότσκι (Лев Давидович Троцкий), ζούσε εξόριστος στο Μεξικό. Τελικά о σοβιετικός πράκτορας της НКВД Ραμόν Μερκαντέρ, στις 20 Αυγούστου 1940, τον δολοφόνησε με ορειβατική αξίνα, στην επαρχία Κογιοακάν του Μεξικού.

Ο Βαλεντίνσκι εξέτασε τον Στάλιν τον Φεβρουάριο του 1940. Την περίοδο 13 με 15 Φεβρουαρίου κούραρε μαζί με τον Πρεομπραζένσκι, για τελευταία φορά το βοζντ. Ο ασθενής για άλλη μία φορά πέρασε μία κρίση αμυγδαλίτιδας και ένα άσχημο κρύωμα. Να θυμίσουμε ότι αυτή η εξέταση δεν έχει καταγραφεί στα ιατρικά αρχεία του Στάλιν. «Στις 13 Φεβρουαρίου 1940, στις 12 το μεσημέρι, κάλεσαν από το Κρεμλίνο, ζήτησαν να έρθει και ο καθηγητής Πρεομπραζένσκι. Κατά την 13:00 μ.μ. ήμασταν ήδη στο Κρεμλίνο. Όταν μας είδε ο Ιωσήφ Βισαριόνοβιτς, σήκωσε τα χέρια του, καθιστώντας σαφές ότι είναι επικίνδυνο να σφίξουμε τα χέρια μαζί του. Είχε θερμοκρασία 37,6, ρινική καταρροή, βήχα, ερυθρότητα και πρήξιμο του βλεννογόνου του λαιμού, γενική αδιαθεσία, ελαφρά διόγκωση του ήπατος. Το απόγευμα της ίδιας ημερομηνίας, μας κάλεσαν και πάλι: θερμοκρασία 38.1, παράπονα πονόλαιμου… Στις 14 Φεβρουαρίου το πρωί, η θερμοκρασία είναι 38,3, τα παράπονα είναι τα ίδια. Το βράδυ, η θερμοκρασία είναι 38,4, δεν αισθάνονταν καλά. Μέχρι τις 12 το πρωί η θερμοκρασία είναι 37,6. Η κατάσταση της υγείας έχει βελτιωθεί. Στις 15 Φεβρουαρίου, η θερμοκρασία είναι 37,6. Η κατάσταση της υγείας του είναι καλή. Υπάρχει λιγότερη ερυθρότητα στο λαιμό, οι πνεύμονες είναι καθαροί. Εκείνη την ημέρα, ένας χάρτης της Φινλανδίας ήταν στο τραπέζι του Στάλιν. Πήρε ένα μεγάλο, παχύ μολύβι και μας εισήγαγε στην πορεία των στρατιωτικών ενεργειών και χτυπώντας το μολύβι στο τραπέζι, είπε: “Όπου να ‘ναι παίρνουμε το Βίμποργκ”. Έτσι και έγινε. Το απόγευμα της ίδιας ημέρας, η θερμοκρασία ήταν 36,7, τα φαινόμενα καταρροής μειώθηκαν σημαντικά.» Τις επόμενες ημέρες, (16 – 18 Φεβρουαρίου) ο Στάλιν ήταν πολύ απασχολημένος, γράφει στις σημειώσεις του ο Βαλεντίνσκι, για αυτό ο έλεγχος της κατάστασης της υγείας του έγινε τηλεφωνικός. Ο Στάλιν πλέον αισθανόταν καλά³⁷.

Το ξέσπασμα του πολέμου το καλοκαίρι του 1941, έσπρωξε τον ήδη σκληρά εργαζόμενο βοζντ στα όρια της αντοχής του. Ήδη από της 6 Μαΐου του 1941, ο Στάλιν κατέλαβε τη θέση του προέδρου του Συμβουλίου των Λαϊκών Κομισάριων (Σοβναρκόμ), με τον Μόλοτοφ, τον προηγούμενο επικεφαλής της κυβέρνηση από το 1930, να αναλαμβάνει αναπληρωτής του. Στις 10 Ιουλίου 1941 το Γενικό Στρατηγείο Διοίκησης, με επικεφαλής τον κομισάριο Άμυνας Σεμιόν Τιμοσένκο (Семён Константинович Тимошенко), αντικαταστάθηκε από το Ανώτατο Στρατηγείο Διοίκησης (Ставка Верховного Главнокомандования) με επικεφαλής το Στάλιν. Στις 19 Ιουλίου το ΠΓ ψήφισε μια απόφαση που καθιστούσε τον Στάλιν λαϊκό κομισάριο Άμυνας. Στις 8 Αυγούστου ο Στάλιν έγινε, μετά από παρόμοιο ψήφισμα, ανώτατος στρατιωτικός διοικητής. Δούλευε δεκατέσσερις με δεκαπέντε ώρες την ημέρα στο Κρεμλίνο ή στη ντάτσα του στο Κούντσεβο η οποία έγινε τμήμα του στρατιωτικού αρχηγείου, με τους αξιωματικούς του γενικού επιτελείου να έρχονται εκεί για να αναφέρουν τα σχετικά με την κατάσταση στο μέτωπο. Ο επιπρόσθετος φόρτος εργασίας και οι μεγαλύτερες ευθύνες του επιβάρυναν περισσότερο την υγεία του.

Владимир Никитич Виноградов (1882-1964)

Το 1944 ο καθηγητής Βαλεντίνσκι μετακινήθηκε στο κρατικό σανατόριο «Барвиха» κοντά στην Μόσχα, όπου ορίστηκε αρχίατρος, και ο Στάλιν επέλεξε τον ειδικό στο καρδιαγγειακό σύστημα, τον καθηγητή Βινογκράντοφ, ως προσωπικό του γιατρό. Η επιλογή του καθορίστηκε από τα νέα προβλήματα στην υγεία του: την εμφάνιση συμπτωμάτων υπέρτασης και αρτηριοσκλήρωσης.

Στις 9 Οκτωβρίου 1945 το ΠΓ υιοθέτησε μια απόφαση που χορηγούσε στο Στάλιν άδεια διακοπών για να «ξεκουραστεί για ενάμιση μήνα». Αυτό ήταν το πρώτο ταξίδι του στο νότο μετά από οκτώ χρόνια. Την επόμενη μέρα οι εφημερίδες της Μόσχας δημοσίευσαν μια σύντομη ανακοίνωση του ΤΑΣΣ, σύμφωνα με την οποία «ο σύντροφος Στάλιν είχε φύγει διακοπές». Η ανακοίνωση εμφανίστηκε για να περιορίσει την εξάπλωσει των φημών, ύστερα από την ακύρωση αρκετών σημαντικών συναντήσεων με ξένους διπλωμάτες, όπου θα συζητούσαν το μέλλον της Ιαπωνίας. Παρ’ όλα αυτά ο ξένος Τύπος άρχισε τις εικασίες σχετικά με την υγεία του Στάλιν και το ζήτημα της διαδοχής³⁸. Τα Chicago Tribune, Paris Press και Newsweek ισχυρίστηκαν πως ο Στάλιν είχε υποστεί δύο καρδιακές προσβολές στη Διάσκεψη του Πότσνταμ το προηγούμενο καλοκαίρι, όπου συνάντησε τον πρόεδρο Τρούμαν για πρώτη φορά. Στις 11 Νοεμβρίου, η γαλλική εφημερίδα Bref ανέφερε πως ο Στάλιν είχε υποστεί καρδιακή προσβολή στις 13 Σεπτεμβρίου κι ότι είχε αποσυρθεί στη Μαύρη Θάλασσα ώστε να γράψει την πολιτική του «διαθήκη»³⁹. Η κόρη του Στάλιν Σβετλάνα έγραψε στα απομνημονεύματά της ότι, το φθινόπωρο του 1945, «ο πατέρας έπεσε άρρωστος και δεν ήταν καθόλου καλά για μήνες. Η ένταση και η κόπωση των χρόνων του πολέμου και της ηλικίας άρχισαν να φαίνονται. Ήταν ήδη εξήντα τεσσάρων χρόνων εκείνη την εποχή»⁴⁰. Εδώ η κόρη του Στάλιν μπερδεύει λίγο την ηλικία του πατέρα της, γιατί εάν το 1945 ήταν 64 χρονών θα πρέπει να ήταν γεννηθείς του 1881. Πάντως όταν ο Στάλιν υποδέχτηκε τον Αμερικανό πρέσβη Άβερελ Χάριμαν στο Σότσι στις 24 και 25 Οκτωβρίου 1945, ο Πρέσβης διαβεβαίωσε τον Τύπο πως ο «αρχιστράτηγος Στάλιν είναι καλά στην υγεία του και οι φήμες για προβλήματα υγείας είναι ολωσδιόλου αβάσιμες»⁴¹. Από την άλλη σε ένα ξένο διπλωμάτη που τον είδε τον Ιούνιο του 1947 έκανε εντύπωση το πόσο πολύ είχε γεράσει μετά το πέρας του πολέμου.

Ο Στάλιν από το 1946 θα εγκατέλειπε τη Μόσχα για όλο και περισσότερους μήνες – αρχικά περίπου τρεις μήνες το χρόνο, το 1946 από 8 Σεπτεμβρίου έως 20 Δεκεμβρίου, το 1947 από 15 Αυγούστου έως 17 Νοεμβρίου, το 1948 από 4 Σεπτεμβρίου έως 1 Δεκεμβρίου, και το 1949 από 3 Σεπτεμβρίου έως 9 Δεκεμβρίου. Το 1950 θα βρίσκεται στο νότο σχεδόν ένα πεντάμηνο, από τις αρχές του Αυγούστου μέχρι τα τέλη του Δεκεμβρίου και τέλος ένα ολόκληρο εξάμηνο από τις 9 Αυγούστου του 1951 μέχρι τις 12 Φεβρουαρίου του 1952. Όσο βρισκόταν στις νότιες κατοικίες του, καταπιανόταν λίγο πολύ με τις ίδιες δραστηριότητες όπως στη Μόσχα, εάν εξαιρέσουμε τα ιαματικά λουτρά, τους περιπάτους και τα ταξίδια. Εργαζόταν πάνω στα έγγραφα που λάμβανε με το ταχυδρομείο και αλληλογραφούσε με τους συντρόφους του. Όπως στην Μόσχα, έτσι και εδώ, απολάμβανε να προεδρεύει σε εύθυμες συγκεντρώσεις γύρω από το βραδινό τραπέζι και να παίζει μπιλιάρδο.

Όταν ήταν στη Μόσχα, μετά το 1946, ο βοζντ περνούσε την μέρα του στη ντάτσα στο Κούντσεβο και πήγαινε στο Κρεμλίνο, μετά το απόγευμα. Με βάση το Ημερολόγιο επισκεπτών στο γραφείο του, στο Κρεμλίνο, μπορούμε να υπολογίσουμε τις εργάσιμες ημέρες του εκεί. Το 1947, ο Στάλιν είχε 136 εργάσιμες ημέρες, το 1948 – 122, το 1949 – 113, το 1950 – 73, το 1951 – 48⁴². Παρότι έμεινε στη Μόσχα, από τον Φεβρουάριο όλο το 1952, επισκέφθηκε το γραφείο του στο Κρεμλίνο μόλις πενήντα μία φορές. Πιο συγκεκριμένα η παρουσία του στο γραφείο του το 1952 ανά μήνα ήταν η εξής: τον Φεβρουάριο – 3 ημέρες, τον Μάρτιο – 5, τον Απρίλιο – 4, τον Μάιο – 2, τον Ιούνιο – 5, τον Ιούλιο – 5, τον Αύγουστο – 3, τον Σεπτέμβριο – 4, τον Οκτώβριο (μήνας που διοργανώθηκε το XIX Συνέδριο του Κόμματος) – 7, το Νοέμβριο – 9 και τον Δεκέμβριο – 4 φορές⁴³. Οι επισκέπτες του καλούνταν να έρθουν στις 8 μ.μ., στις 9 μ.μ., ή μερικές φορές στις 10 μ.μ., και οι συναντήσεις δεν διαρκούσαν ποτέ πάνω από δύο ή τρεις ώρες.

Ο Στάλιν, εκτός από το γραφείο του στο Κρεμλίνο, εργαζόταν περιστασιακά και στο γραφείο του στην έδρα της Κεντρικής Επιτροπής στην πλατεία Στάραγια, ενώ επίσης δεχόταν επισκέπτες στο διαμέρισμά του στο Κρεμλίνο, καθώς και στη ντάτσα του στα περίχωρα της Μόσχας. Γνωρίζουμε ότι έχουν καταγραφεί οι επισκέψεις στο διαμέρισμα του Στάλιν, ωστόσο ακόμη δεν έχει δοθεί πρόσβαση στους ερευνητές σε αυτό το αρχείο. Όσον αφορά για το γραφείο στην Κ.Ε. και στις ντάτσες, δεν υπάρχουν ενδείξεις για την ύπαρξη ανάλογων αρχείων.

Πολλές φορές υπηρεσιακές συναντήσεις με τους στενούς του συνεργάτες έκανε στην Κοντινή ντάτσα, ενώ μερικές φορές αυτές οι συναντήσεις συνεχίζονταν με μεταμεσονύχτια πλούσια «γεύματα», όπως τα ονόμαζε ο βοζντ, που ασφαλώς δεν του έκαναν καλό. Αυτά τα γεύματα ο Στάλιν τα χρησιμοποιούσε και ως μέσο παρακολούθησης των συνεργατών του και σταχυολόγησης πληροφοριών. Αν και το αλκοόλ έρεε άφθονο ο Στάλιν σε μεγάλη ηλικία φρόντιζε να πίνει λιγότερο απ’ ότι παλαιότερα, ωστόσο του άρεσε να τσιγκλάει τους άλλους να μεθούν και μετά να παρατηρεί τη συμπεριφορά τους. Οι συγκεντρώσεις αυτές συνιστούσαν επίσης μια από τις λιγοστές μορφές διασκέδασης που ήταν διαθέσιμες στον Στάλιν, οπότε κάλυπταν και μια σημαντική κοινωνική ανάγκη του: άμβλυναν το αίσθημα της απομόνωσής του⁴⁴.

Το 1952 ο Στάλιν δεν ταξίδεψε νότια στην Αμπχαζία για το συνηθισμένο φθινοπωρινό-χειμωνιάτικο διάλειμμά του. Τον Ιούνιο του 1952 ο βοζντ ενημέρωσε αιφνιδιαστικά τους συντρόφους του για την απόφασή του να συγκαλέσει τον Οκτώβριο το XIX Συνέδριο του Πανενωσιακού Κομμουνιστικού Κόμματος (Μπολσεβίκων) [Всесоюзная коммунистическая партия (большевиков)]. Σύμφωνα με το καταστατικό, συνέδριο έπρεπε να πραγματοποιείται κάθε τρία χρόνια. Το προηγούμενο συνέδριο είχε γίνει πριν 13 χρόνια. Έπρεπε λοιπόν να ασχοληθεί με την προετοιμασία του Συνεδρίου και την αναδιοργάνωση των καθοδηγητικών κομματικών σωμάτων. Ο κύριος χώρος εργασίας του είχε γίνει η Κοντινή Ντάτσα.

Σύμφωνα με τα απομνημονεύματα του Χρουστσόφ, σχετικά με το τελευταίο συνέδριο που διοργάνωνε ο Στάλιν προφανώς θα ήταν πολύ δύσκολο για τον ίδιο ενώ βρισκόταν σε αδύναμη φυσική κατάσταση να σταθεί όρθιος στο βήμα και να διαβάζει για αρκετές ώρες την απολογιστική εισήγηση. Τελικά αυτή ανατέθηκε στον Μαλενκόφ, ενώ ο Χρουστσόφ θα μιλούσε για τις αλλαγές στο καταστατικό του Κόμματος και ο Σαμπούροφ, θα παρουσίαζε την έκθεση του νέου Πενταετούς Πλάνου⁴⁵. Οι εργασίες του συνεδρίου ξεκίνησαν στις 5 Οκτωβρίου με την πολύωρη ομιλία του Μαλενκόφ και ολοκληρώθηκαν στις 14 Οκτωβρίου με την ολιγόλεπτη ομιλία του Στάλιν. Ο Χρουστσόφ θυμάται ότι μετά την ολοκλήρωση της ομιλίας του Στάλιν, έπεσε και η αυλαία του συνεδρίου και όταν τα παλαιά μέλη του ΠΓ προσήλθαν στην αίθουσα του Πρεζίντιουμ της Κ.Ε. ο Στάλιν τους είπε: «Είδατε ακόμα μπορώ!» «Παρέμεινε επτά λεπτά στο βήμα και το θεώρησε νίκη του» αναφέρει ο Χρουστσόφ και συνεχίζει «Και εμείς όλοι συμπεράναμε πόσο αδύναμος είναι πλέον, εφόσον του ήταν εξαιρετικά δύσκολο να εκφωνήσει επτάλεπτη ομιλία. Ενώ αυτός θεωρούσε, ότι είναι δυνατός και επιπλέον απόλυτα ικανός προς εργασία»⁴⁶.

Ο Χρουστσόφ μάλλον υπερέβαλε. Εφόσον οι πάντες ήξεραν ότι τα κείμενα είχαν προετοιμαστεί από ειδικές ομάδες και είχαν ελεγχθεί και διορθωθεί εκτεταμένα από τον Στάλιν, ποιος ο λόγος να κάθεται και να τα διαβάζει ο βοζντ. Αυτός είχε τον τελευταίο λόγο και ουσιαστικά και τυπικά. Άλλωστε το κυρίως πιάτο – ο καθορισμός της σύνθεσης των ανωτάτων κομματικών σωμάτων – θα σερβιριζόταν στην Ολομέλεια που θα ακολουθούσε, στις 16 Οκτωβρίου. Όπως κάνουν όλοι οι καλοί έμπειροι παίκτες στο τέλος της καριέρας τους, έτσι και ο Στάλιν, εξοικονομούσε δυνάμεις, μέσα στην προϊούσα εξασθένηση της υγείας του. Στην Ολομέλεια προήδρευε ο Μαλενκόφ και κάλεσε τον Στάλιν να μιλήσει. Προς έκπληξη όλων των παρόντων, ο λόγος του Στάλιν συνεχίστηκε για σχεδόν μιάμιση ώρα. Μιλούσε καθαρά, παθιασμένα, χωρίς σημειώσεις, και εκφώνησε μια ομιλία που ήταν εμφανώς καλά προετοιμασμένη.

Στην διάρκεια του λόγου του, ο Στάλιν αναφέρθηκε στην ηλικία του και είπε ότι είχε γίνει πια δύσκολο γι’ αυτόν να συνδυάζει τις θέσεις του προέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου και του γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής. Ήταν έτοιμος να παραμείνει στην κυβέρνηση και στο Πρεζίντιουμ της Κ.Ε., αλλά ζήτησε την άδεια να εγκαταλείψει το πόστο του γενικού γραμματέα. Το εξοικειωμένο σώμα της Κεντρικής Επιτροπής «δεν τσίμπησε». Απέρριψε ομόφωνα και δια βοής το αίτημά του. Μετά την Ολομέλεια, η έγνοια του Στάλιν ήταν κυρίως να επιταχυνθεί η έρευνα για τη «Συνωμοσία των γιατρών».

Η κόρη του Σβετλάνα επισκέφτηκε για τελευταία φορά τον πατέρα της στην ντάτσα του στο Κούντσεβο στις 21 Δεκεμβρίου 1952, την ημέρα των επίσημων γενεθλίων του. Ο Στάλιν γινόταν επίσημα εβδομήντα τριών χρόνων και πραγματικά εβδομήντα τεσσάρων χρόνων και τριών ημερών. «Ανησύχησα βλέποντας πόσο κακή ήταν η όψη του» θυμόταν. «Ίσως να ένιωθε πως πλησίαζε κάποια σοβαρή επιδείνωση της υγείας του. Ίσως είχε διαπιστώσει κάποια υπέρταση, γιατί ξαφνικά είχε κόψει το τσιγάρο κι έδειχνε πολύ ικανοποιημένος που το είχε καταφέρει. […] Ήταν πενήντα ή εξήντα χρόνια καπνιστής»⁴⁸. Ένας άνθρωπος όμως που κάπνιζε για μισό αιώνα, εθισμένος στη νικοτίνη, όταν σταματήσει το κάπνισμα, ξεκινά μια διαδικασία βιολογικών και ψυχολογικών αλλαγών, που συνεχίζεται για αρκετούς μήνες, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται και αλλαγές στο μεταβολισμό που έχουν ως αποτέλεσμα τη συσσώρευση λίπους. Ο Στάλιν στις αρχές του 1953 πήρε βάρος, γεγονός που οδήγησε με την σειρά του σε αύξηση της αρτηριακής πίεσης. H Σβετλάνα Αλιλούγεβα γράφει: «Μάλλον είχε διαπιστώσει ότι είχε υψηλή πίεση, αλλά δεν είχε γιατρό να τον φροντίσει. Ο Βινογκράντοφ, ο μόνος που εμπιστευόταν, είχε συλληφθεί, και δεν άφηνε να τον πλησιάσει κανένας άλλος. Κάποια στιγμή άρχισε κάτι αυτοσχέδιες θεραπείες κι έπαιρνε μερικά χάπια ή έχυνε λίγες σταγόνες ιώδιο σε ένα ποτήρι νερό».

Ο ιστορικός Όλεγκ Χλεβνιούκ σωστά παρατηρεί ότι δεν μπορούμε να πάρουμε τις μετρητοίς τη μαρτυρία της Αλιλούγεβα. Έβλεπε σπάνια τον πατέρα της και γνώριζε λίγα πράγματα για την ζωή του. Δεν υπάρχουν αρχειακά τεκμήρια που να απαντούν στο ερώτημα αν ο Στάλιν λάμβανε ιατρική φροντίδα τους τελευταίους μήνες της ζωής του⁴⁸. Σύμφωνα με τον Ρώσο ιστορικό Βολκογκόνοφ το τελευταίο ραντεβού του Στάλιν με τον προσωπικό του γιατρό Βινογκράντοφ, ήταν στις 19 Ιανουαρίου 1952⁴⁹.

Στο ίδιο σκοτάδι βρισκόμαστε, σύμφωνα με τον Χλεβνιούκ, αναφορικά με ένα άλλο πολυσύνθετο ερώτημα: Ποια επίδραση είχαν οι παθήσεις του Στάλιν στις αποφάσεις και στις πράξεις του; Ελλείψει τεκμηρίων, οι εικασίες γύρω από αυτό το ζήτημα παραμένουν απλώς εικασίες. Γνωρίζουμε πάντως ότι ο Μιασνικόφ, ένας από τους γιατρούς που κλήθηκαν στην Κοντινή Ντάτσα στις 2 Μαρτίου 1953, πίστευε ότι η εκτεταμένη βλάβη των εγκεφαλικών αρτηριών που αποκαλύφθηκε κατά την νεκροψία πρέπει να είχε επηρεάσει τον χαρακτήρα και την συμπεριφορά του: «Πιστεύω ότι η σκληρότητα και η καχυποψία του Στάλιν, ο φόβος για την ύπαρξη εχθρών και η απώλεια της ικανότητας να αξιολογεί ανθρώπους και γεγονότα, η ακραία ισχυρογνωμοσύνη του, όλα αυτά οφείλονταν σε ένα βαθμό στην αθηροσκλήρωση των αρτηριών στον εγκέφαλο του (ή μάλλον η αθηροσκλήρωση επέτεινε αυτά τα χαρακτηριστικά). Βασικά το κράτος κυβερνιόταν από έναν άρρωστο άνθρωπο. […] Η σκλήρωση των αιμοφόρων αγγείων του εγκεφάλου εξελίχθηκε αργά, επί πολλά χρόνια. Εντοπίστηκαν στον Στάλιν περιοχές εγκεφαλικής μαλάκυνσης που είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα»⁵⁰.

Αυτές οι παρατηρήσεις, από ένα διακεκριμένο γιατρό, συμφωνούν απόλυτα με τις μαρτυρίες των συνεργατών του Στάλιν. Στα απομνημονεύματά του ο Χρουστσόφ αναφέρει ότι μετά το τέλος του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου, χρόνο με τον χρόνο, η φυσική κατάσταση της υγείας του Στάλιν χειροτέρευε. Αυτό φαινόταν ιδιαίτερα στην απώλεια μνήμης. Ορισμένες φορές ενώ είχε απέναντί του κάποιον συνεργάτη του που τον γνώριζε χρόνια, ξεχνούσε το επίθετό του. Ένα τέτοιο παράδειγμα δίνει ο Χρουστσόφ, όταν ο Στάλιν θέλει να απευθυνθεί προς τον Μπουλκάνιν και δεν θυμάται πως τον λένε. Τέτοια επεισόδια άρχισαν να επαναλαμβάνονται όλο και πιο συχνά και αυτό εκνεύριζε τον βοζντ αφάνταστα⁵¹. Συμπτώματα νευρασθένειας, όπως είπαμε καταγράφτηκαν από τους γιατρούς, ήδη από το 1923.

Ακόμα και ο πιο αφοσιωμένος διαχρονικά συνεργάτης του Στάλιν, ο Μόλοτοφ, ομολόγησε: «Κατά την γνώμη μου, ο Στάλιν δεν είχε πλήρως τις διανοητικές του ικανότητες τα τελευταία χρόνια της ζωής του»⁵².

Συνεχίζεται

Σημειώσεις

Российском государственном архиве социально-политической истории. Документы Советской Эпохи. Личные фонды видных деятелей Советской эпохи / Фонд 558. Сталин (наст. Джугашвили) Иосиф Виссарионович (1878 – 1953) / Опись 11. Документы И.В. Сталина и присланные И.В. Сталину http://sovdoc.rusarchives.ru/sections/personality//cards/4462/childs)
KHLEVNIUK, O., 2017, σ. 31
Коткин, С., 2015 Сталин – том1, σσ. 26 – 27
Костин А. Л., 2011, https://history.wikireading.ru/409989
KHLEVNIUK, O., 2018, σσ. 45 – 46
Коткин, С., 2015 Сталин – том1, σ. 29
Монтефиоре, С. 2009, σ. 47
Монтефиоре, С. 2009, σ. 45
ΒΟΛΚΟΓΚΟΝΟΦ ΝΤ., 1990, Βιβλίο 1ο, Μέρος 1ο, σσ. 57 – 58, και Монтефиоре, С. 2009, σ. 45
ΒΟΛΚΟΓΚΟΝΟΦ ΝΤ., 1990, Βιβλίο 1ο, Μέρος 1ο, σσ. 49 – 50
Монтефиоре, С. 2009, σ. 42
Волкогонов, Д. 1991, σ.48
Радзински Е., 1997, σ. 145
Костин А. Л., https://history.wikireading.ru/409989
Πάλι εκεί
ΜΕΝΤΒΕΝΤΙΕΦ ΖΟΡΕΣ & ΡΟΪ, 2004, σ. 246
KHLEVNIUK, O., 2017, σ. 247
ИСТОЧНИК, 1998/2, σ. 68 – 70
Костин А. Л., https://history.wikireading.ru/409989
Πάλι εκεί
ИСТОЧНИК, 1998/2, σ. 69
ИСТОЧНИК, 1998/2, σ. 69
KHLEVNIUK, O., 2017. Σ. 248
ΜΕΝΤΒΕΝΤΙΕΦ ΖΟΡΕΣ & ΡΟΪ, 2004, σ. 19
Πάλι εκεί
Волкогонов, Д. 1991, σσ. 745 – 746
KHLEVNIUK, O., 2017. Σ. 249
ΜΕΝΤΒΕΝΤΙΕΦ ΖΟΡΕΣ & ΡΟΪ, 2004, σ. 19
KHLEVNIUK, O., 2017, σ. 249
KHLEVNIUK, O., 2017, σσ. 58 – 59
KHLEVNIUK, O., 2017. σ. 250
ΜΕΝΤΒΕΝΤΙΕΦ ΖΟΡΕΣ & ΡΟΪ, 2004, σ. 20
KHLEVNIUK, O., 2017. σ. 252
ИСТОЧНИК, 1998/2, σ. 71
Волкогонов, Д. 1991, σ. 697
Костин А. Л., https://history.wikireading.ru/409989
ИСТОЧНИК, 1998/2, σ. 70
ΜΕΝΤΒΕΝΤΙΕΦ ΖΟΡΕΣ & ΡΟΪ, 2004, σ. 24
RUBENSTEIN, J., 2017, σ. 16
ΜΕΝΤΒΕΝΤΙΕΦ ΖΟΡΕΣ & ΡΟΪ, 2004, σ. 24
RUBENSTEIN, J., 2017, σ. 16
Карпов, В., 2004, σ. 9
https://history.wikireading.ru/409986
KHLEVNIUK, O., 2017, σσ. 26 – 27
Хрушчов, Н.,2011, том втори, σσ. 377 – 378
Хрушчов, Н.,2011, том втори, σ. 378
KHLEVNIUK, O., 2017, σσ. 252 – 253
KHLEVNIUK, O., 2017, σ. 253
ΒΟΛΚΟΓΚΟΝΟΦ ΝΤ., Βιβλίο 2ο, Μέρος 2ο, 1990, σ. 267
KHLEVNIUK, O., 2017, σσ. 253 – 254
Хрушчов, Н.,2011, том втори, σ. 359
KHLEVNIUK, O., 2017, σ. 254

Βιβλιογραφία

Хрушчов, Н., 1956. ОТЧЕТЕН ДОКЛАД НА ЦЕНТРАЛНИЯ КОМИТЕТ НА КПСС ПРЕД XX КОНГРЕС НА ПАРТИЯТА. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

Хрушчов, Н., 1956. ЗА КУЛТА КЪМ ЛИЧНОСТТА И ЗА ПОСЛЕДИЦИТЕ ОТ НЕГО. Доклад на първи секретар на ЦК на КПСС пред XX конгрес на партията. СОФИЯ: Изд. Къща „АРТ – Кентавър“, 1991.

XX КОНГРЕС НА КПСС, 1956. РЕЗОЛЮЦИЯ, ДИРЕКТИВИ, ПОСТАНОВЛЕНИЯ. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

XX КОНГРЕС НА КПСС, 1956. РЕЧИ НА ЧЛЕНОВЕТЕ И КАНДИДАТ-ЧЛЕНОВЕТЕ НА ПРЕЗИДИУМА И НА СЕКРЕТАРИТЕ НА ЦК НА КПСС. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

Постановление на Централния комитет на КПСС за преодоляване на култа към личността и последиците от него, 1956. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

XXI ИЗВЪНРЕДЕН КОНГРЕС НА КПСС, 1959. Н.С. ХРУШЧОВ. КОНТРОЛНИ ЦИФРИ ЗА РАЗВИТИЕ НА НАРОДНОТО СТОПАНСТВО НА СССР ПРЕЗ 1959 – 1965 ГОДИНА. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

XXII КОНГРЕС НА КПСС, 1961. Отчет на Централния комитет на КПСС пред XXII на Комунистическата партия на Съветския съюз. Доклад на първия секретар на Централния комитет другария Н. С. Хрушчов. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

XXII КОНГРЕС НА КПСС, 1961. Заключителното слово на първия секретар на Централния комитет другария Н. С. Хрушчов пред XXII конгрс на КПСС. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

Авторханов, А., 1991. Загадката около смъртта на Сталин. София: Издателство Интерпринт

Авторханов, А., 1994. Технология на властта. Том 1§2 София: Издателска къща „Хр. Ботев“

Болън Ч. Е., 2020. СВИДЕТЕЛ НА ИСТОРИЯТА 1929 – 1969. София Университетско Издателство „Св. Климент Охридски“

Хрушчов, Н.,2011. Хора. Години. Власт. Мемоари в три тома. София: Издателство ПРОЗОРЕЦ.

Власик Н. С. & Рибин А. Т.2017. РЕДОМ ДО СТАЛИН.Исторически портрет. София: Издателство ПАРИТЕТ

Волкогонов, Д. 1991. ТРИУМФ И ТРАГЕДИЯ. Политически портрет на Й.В.СТАЛИН. София: ВОЕННО ИЗДАТЕЛСТВО

Волкогонов, Д. 1996. СЕДЕМТЕ ВОЖДОВЕ. София: Издателство Труд.

Дюран, А., 2017. НИКИТА ХРУШЧОВ – ЧОВЕКЪТ, ДАРИЛ СВОБОДА. МИТОВЕ И РЕАЛНОСТ. София: Издателство ПАРИТЕТ

Зенкович Н., 1999. Тайните на отминаващия век. Книга 3, София: Издателство Мириам

Зенкович Н., 2000. Тайните на отминаващия век. Книга 4, София: Издателство Мириам

Млечин, Л., 2018. Сталин. Злата съдба на Русия. София: Издателство ПАРИТЕТ

Млечин, Л., 2019. ТАЙНИ И ЗАГАДКИ НА СТУДЕНАТА ВОЙНА. ОТ РЕЧТА ВЪВ ФУЛТЪН ДО РАЗПАДА НА СССР. София: Издателство ПАРИТЕТ

Монтефиоре С., 2007. СТАЛИН. Дворът на червения цар. София: Издателство ПРОЗОРЕЦ

Монтефиоре, С. 2009. Младият Сталин. София: Издателство Прозорец.

Мухин Ю., 2017. Тайните за Берия. За какво убиха съратника на Сталин. София: Издателство Паритет

Найт, Е., 2004. БЕРИЯ. Дясната ръка на Сталин. София: ИК „АНИМАР“.

Карпов, В., 2004. ГИБЕЛТА НА СТАЛИН. София: Издателство „Нова зора“

Коткин, С., 2015 Сталин – том1: Пътят към властта (1878 – 1928). София: Издателство „Милениум“

Коткин, С., 2018. Сталин – том 2: В очакване на Хитлер (1929 – 1941). София: Издателство „Милениум“

Радзински Е., 1997. Сталин. София: Издателство Прозорец.

Суваров В., 2014. КРАХЪТ. Хроника на Великото десетилетие. Книга втора. София: Издателство „ФАКЕЛ ЕКСПРЕС“.

Чуев Ф. , 1998. Молотов си спомня. Сто и четиридесет беседи на Феликс Чуев с Молотов. Том 1-2. София: Издателство Абагар

ΒΟΛΚΟΓΚΟΝΟΦ ΝΤ., 1990. ΘΡΙΑΜΒΟΣ ΚΑΙ ΤΡΑΓΩΔΙΑ. Πολιτικό πορτρέτο του Ι.Β.Στάλιν. Αθήνα: Εκδόσεις «ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ»

ΜΕΝΤΒΕΝΤΙΕΦ ΖΟΡΕΣ & ΡΟΪ, 2004. Ο ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΣΤΑΛΙΝ. Αθήνα: Εκδόσεις ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

RUBENSTEIN, J., 2017. ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΗΜΕΡΕΣ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝ. Αθήνα: Εκδόσεις «ΨΥΧΟΓΙΟΣ».

KHLEVNIUK, O., 2018. ΣΤΑΛΙΝ. ΜΙΑ ΝΕΑ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη.

FITZPATRICK, S. ΟΙ ΣΥΜΒΟΥΛΟΙ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝ. Τα επικίνδυνα χρόνια της σοβιετικής πολιτικής 1923 – 1957. Αθήνα: Εκδόσεις

Crasnianski, T. 2019. Η εξουσία με ιατρική συνταγή, Ηγέτες του 20ού αιώνα υπό την επήρεια ουσιών. Αθήνα: Εκδόσεις Μεταίχμιο

Костин А. Л., 2011 “Смерть Сталина. При чем здесь Брежнев?” Издательство: Эксмо https://history.wikireading.ru/409989

Добрюха Н., 2007 „Как убивали Сталина“ Издательско-полиграфическое объединение «У Никитских ворот» https://libking.ru/books/sci-/sci-politics/477897-114-nikolay-dobryuha-kak-ubivali-stalina.html#book

ИЗВЕСТИЯ, 1 (312) январь 1991, Дело Берия. Пленум ЦК КПСС — 2—7 июля 1953 г. Стенографический отчет, σσ. 139 – 214

Click to access izvestiya_ck_kpss_1991_01__ocr.pdf

Источник 1/1994, Последняя «ОТСТАВКА» Сталина, σσ. 106 – 111

Click to access istochnik_1994_1__ocr.pdf

Источник, 6/2003, «Я являюсь продуктом сталинскои эпохи». Речь Н. С. Хрущева на товарищеском ужине в Евксинограде (Варна), 16 мая 1962 года. http://publ.lib.ru/ARCHIVES/I/”Istochnik”/_”Istochnik”.html

Аллилуева С. 1990. Двадцать писем к другу. http://www.lib.ru/MEMUARY/ALLILUEWA/letters.txt

Н. Ковалева, А. Коротков, С. Мельчин, Ю. Сигачев, А. Степанов, 1998. “Молотов, Маленков, Каганович. 1957. Стенограмма Июньского пленума ЦК КПСС и другие документы”. Москва. Издательство: Международный Фонд “Демократия” http://xn--80aagr1bl7a.net/index.php?md=books&to=art&id=945

А.Артизов, Ю.Сигачев, В.Хлопов, И.Шевчук. 2000. “Реабилитация: как это было (документы Президиума ЦК КПСС и другие материалы. Март 1953 – февраль 1956)” Том 1. Москва. Издательство: Международный Фонд “Демократия” http://xn--80aagr1bl7a.net/index.php?md=books&to=art&id=854

В.Наумов, Ю. Сигачев, 1999. “Лаврентий Берия. 1953. Стенографический июльского Пленума ЦК КПСС и другие документы. Россия ХХ век. Документы”. Москва. Издательство: Международный Фонд “Демократия” http://xn--80aagr1bl7a.net/static/upload/books/file/4346.pdf

В. Наумов, М. Прозуменщиков, Ю. Сигачев, Н. Томилина, И. Шевчук, 2001. “Георгий Жуков. Стенограмма октябрьского (1957 г.) Пленума ЦК КПСС и другие документы”. Москва. Издательство: Международный Фонд “Демократия” http://xn--80aagr1bl7a.net/static/upload/books/file/4537.pdf

Οπτικοακουστικό υλικό

Сообщение о смерти И.Сталина 1953г.: https://www.youtube.com/watch?v=h4-ffZcXFM8

Великое прощание.. (1953): https://www.youtube.com/watch?v=_kyJD0lkkpc&t=2051s

Радзинский – Смерть Сталина. Другая версия: https://www.youtube.com/watch?v=V0dhaAiZR80

ЭКСКУРСИЯ ПО ДАЧЕ СТАЛИНА: https://www.youtube.com/watch?v=vTwVXkFQRQA

Дача Сталина: https://www.youtube.com/watch?v=zYF8Bz4FCKU

Ближняя дача Сталина на сайте Кунцево-онлайн: https://www.kuncevo-online.ru/kinozal_kino_dacha_stalina.php#opicaniedachi

Как умер Сталин (2 серии) Документальный Фильм: