Απώλειες των σοβιετικών στρατευμάτων κατά περιόδους και εκστρατείες του πολέμου

Για να κατανοήσουμε πλήρως τον τρόπο με τον οποίο η σοβιετική στρατιωτική επιστήμη καταγράφει τα γεγονότα και τις απώλειες, πρέπει να δούμε πώς δομείται ιεραρχικά η πολεμική δράση.

Σύμφωνα με την καθιερωμένη ορολογία της σοβιετικής στρατιωτικής επιστήμης και την ορολογία που χρησιμοποιούσε το ίδιο το Γενικό Επιτελείο για τον σχεδιασμό και την ιστοριογραφία του πολέμου, η ιεραρχική «πυραμίδα» του πολέμου έχει ως εξής:

1. Η Περίοδος του Πολέμου. Αποτελεί την ευρύτερη χρονική διαίρεση. Ολόκληρος ο πόλεμος στο σοβιετο-γερμανικό μέτωπο χωρίστηκε σε τρεις μεγάλες περιόδους, με κριτήριο το ποιος είχε τη στρατηγική πρωτοβουλία των κινήσεων (1η Περίοδος: γερμανική πρωτοβουλία, 2η Περίοδος: ριζική αλλαγή και ισορροπία, 3η Περίοδος: πλήρης σοβιετική κυριαρχία).

2. Η Εκστρατεία (Кампания). Κάθε Περίοδος του πολέμου χωρίζεται σε επιμέρους εκστρατείες, συνήθως με βάση την εποχή του έτους (π.χ. Θερινή-Φθινοπωρινή ή Χειμερινή εκστρατεία). Η εκστρατεία αποτελεί το σύνολο όλων των στρατιωτικών δράσεων που λαμβάνουν χώρα σε ολόκληρο το θέατρο του πολέμου για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.

Η πρώτη περίοδος, που διήρκεσε από τις 22 Ιουνίου 1941 έως τις 18 Νοεμβρίου 1942, περιλάμβανε τρεις εκστρατείες: την θερινή‑φθινοπωρινή του 1941, την χειμερινή του 1941/42, και την θερινή‑φθινοπωρινή του 1942.

Η δεύτερη περίοδος, από τις 19 Νοεμβρίου 1942 έως τις 31 Δεκεμβρίου 1943, περιλάμβανε δύο εκστρατείες: την χειμερινή του 1942/43, και την θερινή‑φθινοπωρινή του 1943.

Η τρίτη περίοδος, από 1 Ιανουαρίου 1944 έως τις 9 Μαΐου 1945, αποτελούνταν από τρεις εκστρατείες: την χειμερινή‑εαρινή του 1944, την θερινή‑φθινοπωρινή του 1944, και την εκστρατεία του 1945 στην Ευρώπη.

Στον πόλεμο με την Ιαπωνία διεξήχθη η αυτοτελής Εκστρατεία της Άπω Ανατολής (9 Αυγούστου – 2 Σεπτεμβρίου 1945).

3. Η Επιχείρηση (Операция). Αυτός είναι ο βασικός λειτουργικός όρος. Σύμφωνα με τη Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια, μια επιχείρηση  είναι ένα σύνολο επιθέσεων, μαχών και εμπλοκών, συντονισμένων και διασυνδεδεμένων ως προς τον σκοπό, τον χρόνο και τον τόπο, που διεξάγονται από επιχειρησιακές μονάδες ενός ή περισσότερων τύπων ενόπλων δυνάμεων. Οι επιχειρήσεις διαχωρίζονται με δύο κριτήρια:

Α) Ως προς τον χαρακτήρα τους (είδος δράσης):

• Επιθετικές (Наступательные): Στόχος τους είναι η συντριβή των εχθρικών δυνάμεων, η κατάληψη εδαφών και η προέλαση.
• Αμυντικές (Оборонительные): Στόχος τους είναι η απόκρουση του εχθρού, η πρόκληση τεράστιων απωλειών σε αυτόν, η εξάντλησή του και η διατήρηση σημαντικών στρατηγικών περιοχών, ώστε να προετοιμαστεί το έδαφος για μια αντεπίθεση.

Η διαίρεση των επιχειρήσεων σε επιθετικές και αμυντικές υποδεικνύει μόνο ποιος είχε την πρωτοβουλία εξαρχής. Είναι σαφές ότι κατά τη διάρκεια μιας επιχείρησης, οι επιθετικές και αμυντικές ενέργειες μπορούσαν να εναλλάσσονται. Στις 3 περιόδους του πολέμου οι Σοβιετικές Ένοπλες Δυνάμεις διεξήγαγαν 9 εκστρατείες, από τις οποίες 7 ήταν επιθετικές. Οι τελευταίες, χρονικά, αντιπροσώπευαν το 70% της συνολικής διάρκειας των πολεμικών επιχειρήσεων στα σοβιετο‑γερμανικά και σοβιετο‑ιαπωνικά μέτωπα.

Β) Ως προς την κλίμακά τους (μέγεθος):

• Στρατηγικές Επιχειρήσεις: Είναι οι πιο γιγαντιαίες ενέργειες του πολέμου. Κατά τη διάρκειά τους επιλύεται ένας από τους σημαντικότερους στόχους ολόκληρης της Εκστρατείας ή ενός από τα στάδιά της, σε στρατηγική κατεύθυνση ή σε θέατρο πολεμικών επιχειρήσεων. Για να διεξαχθεί μια Στρατηγική Επιχείρηση, απαιτείται η συνδυασμένη δράση πολλαπλών Μετώπων, μαζί με την Αεροπορία Μεγάλων Αποστάσεων, τις δυνάμεις Αντιαεροπορικής Άμυνας της χώρας και τον Στόλο. Κατά τον πόλεμο διεξήχθησαν πάνω από 50 τέτοιες στρατηγικές επιχειρήσεις (π.χ. η μάχη του Στάλινγκραντ, η Επιχείρηση Μπαγκρατιόν, η μάχη του Κουρσκ). Συνολικά, το 82,3% των Στρατηγικών Επιχειρήσεων διεξήχθη από δύο ή περισσότερα Μέτωπα, το  9,8% από δυνάμεις Μετώπου σε συνεργασία με τον Στόλο και μόλις το 7,9% από δυνάμεις ενός μόνο Μετώπου.
• Επιχειρήσεις Μετώπου: Είναι μικρότερης κλίμακας από τις Στρατηγικές και εκτελούνται από ένα Μέτωπο (δηλαδή έναν ενιαίο Σοβιετικό σχηματισμό που περιλαμβάνει αρκετές Στρατιές)¹. Ορισμένες φορές ένα Μέτωπο ενεργούσε εντελώς ανεξάρτητα, αλλά συνήθως μια τεράστια Στρατηγική Επιχείρηση αποτελούνταν από αρκετές επιμέρους Επιχειρήσεις Μετώπων. Στον πόλεμο καταγράφηκαν περίπου 250 τέτοιες επιχειρήσεις.
• Επιχειρήσεις Στρατιάς: Είναι το αμέσως μικρότερο κλιμάκιο και διεξάγονται αποκλειστικά από τις δυνάμεις μιας μεμονωμένης Στρατιάς. Μια μεγάλη Επιχείρηση Μετώπου αποτελούνταν με τη σειρά της από πολλαπλές Επιχειρήσεις Στρατιών. Καταγράφηκαν πάνω από 1.000 τέτοιες επιχειρήσεις.

Ένα πρακτικό παράδειγμα αυτής της ιεραρχίας: Εξετάζοντας την τρίτη Περίοδο του πολέμου, έχουμε τη Θερινή-Φθινοπωρινή Εκστρατεία του 1944. Μέσα σε αυτή την εκστρατεία αποφασίζεται η «Λευκορωσική Στρατηγική (Επιθετική) Επιχείρηση» (Επιχείρηση Μπαγκρατιόν) με στόχο τη συντριβή της γερμανικής Ομάδας Στρατιών «Κέντρο». Η γιγαντιαία αυτή στρατηγική επιχείρηση δεν ήταν ένα ενιαίο γεγονός, αλλά αναλύθηκε σε αρκετές Επιχειρήσεις Μετώπων (όπως η Επιχείρηση του Μινσκ, του Βιτέμπσκ-Ορσά κ.ά.). Και τέλος, τα επιμέρους Μέτωπα πέτυχαν τους στόχους τους μέσα από πολλαπλές Επιχειρήσεις Στρατιών που εξαπέλυσαν τις δικές τους δυνάμεις στους αντίστοιχους τομείς.

Η ομάδα του Κριβοσέεφ υιοθέτησε και χρησιμοποίησε αυτό το ήδη υπάρχον θεωρητικό και επιχειρησιακό πλαίσιο, προκειμένου να καταφέρει να ταξινομήσει, να υπολογίσει και να παρουσιάσει στατιστικά το τεράστιο μέγεθος των απωλειών με έναν συστηματικό τρόπο².

Ο Πίνακας 1 αποτελεί τον μακρο-ιστορικό απολογισμό των στρατιωτικών απωλειών με βάση αυτό το πλαίσιο. Καταγράφει τις απόλυτες συνολικές απώλειες των στρατευμάτων (Κόκκινου Στρατού και Πολεμικού Ναυτικού) στο σοβιετο-γερμανικό μέτωπο καλύπτοντας την πλήρη ημερολογιακή διάρκεια του πολέμου, δηλαδή και τις 1.418 ημέρες του (συν τις 25 ημέρες της εκστρατείας στην Άπω Ανατολή). Ο πίνακας αυτός δεν περιορίζεται στον χρόνο διεξαγωγής των στρατηγικών και ανεξάρτητων επιχειρήσεων, αλλά ενσωματώνει τη συνεχή και καθημερινή φθορά των στρατευμάτων. Αυτό σημαίνει ότι περιλαμβάνει τις απώλειες από τον λεγόμενο «πόλεμο χαρακωμάτων», τις τοπικές μικροσυμπλοκές, καθώς και τις απώλειες κατά τις περιόδους «επιχειρησιακής-στρατηγικής παύσης» (όπως για παράδειγμα το τρίμηνο Απριλίου – Ιουνίου 1943, όπου δεν διεξήχθη καμία μεγάλη επιχείρηση).

Αντίθετα, οι Πίνακες 2 (για τις 51 Στρατηγικές Επιχειρήσεις) και 3 (για τις 73 Ανεξάρτητες Επιχειρήσεις) είναι αυστηρά οριοθετημένοι τόσο χρονικά όσο και γεωγραφικά. Όπως εξηγεί ο Κριβοσέεφ, οι απώλειες σε αυτούς τους πίνακες μετρώνται αποκλειστικά για τις ημέρες διεξαγωγής τους (1.352 ημέρες για τις Στρατηγικές Επιχειρήσεις και 1.327 για τις Ανεξάρτητες Επιχειρήσεις Μετώπου).

Ο Κριβοσέεφ αναφέρει ρητά ότι από τα 11.273,1 χιλιάδες των συνολικών ανεπανόρθωτων απωλειών του πολέμου (Πίνακας 1), το 74,5% σημειώθηκε κατά τη διάρκεια αυτών των 124 επιχειρήσεων (Πίνακας 2 και Πίνακας 3). Το υπόλοιπο 25,5% (δηλαδή περίπου 2.878,4 χιλιάδες ανεπανόρθωτες απώλειες του Πίνακα 1) καταγράφηκε σε περιόδους και τομείς του μετώπου όπου «δεν διεξάγονταν ενεργές πολεμικές επιχειρήσεις στο σοβιετο‑γερμανικό μέτωπο.»³.

Επιπρόσθετα, ένα μέρος των συνολικών απωλειών ειδικά κατά τους πρώτους έξι μήνες του πολέμου αντιστοιχεί σε «μη καταγεγραμμένες απώλειες»⁴. Πρόκειται για περιπτώσεις περικυκλωμένων σοβιετικών στρατευμάτων που δεν πρόλαβαν να υποβάλουν αναφορές, οι οποίες τελικά προστέθηκαν ως εκτιμήσεις στα γενικά σύνολα των αντίστοιχων Μετώπων και Στρατιών, χωρίς να μπορούν πάντα να αποδοθούν με ακρίβεια στον στενό χρόνο των επιμέρους επιχειρήσεων.

Στην παρουσίαση που ακολουθεί το ενδιαφέρον θα επικεντρωθεί στις ημέρες διεξαγωγής των 124 επιχειρήσεων που δίνονται συγκεντρωτικά στους Πίνακες 2 και 3 και αναλυτικά στους ενοποιημένους Πίνακες 4, 5 και 6.

Η ομάδα του Κριβοσέεφ πριν προχωρήσει στην αναλυτική εξέταση των αποτελεσμάτων των επιχειρήσεων που γενικευμένα δίνονται στους Πίνακες 2 και 3  ξεκαθαρίζουν ότι: «Η δύναμη του προσωπικού (λόγω της δυσκολίας καταγραφής των μονάδων που εισάγονταν ή αποσύρονταν κατά τη διάρκεια των πολεμικών ενεργειών) λαμβάνεται μόνο όπως υπήρχε στην αρχή της επιχείρησης, δηλαδή χωρίς τα στρατεύματα και τις πορείες ενίσχυσης που εισήχθησαν επιπλέον κατά τη διάρκεια των μαχών. Οι απώλειες υπολογίζονται για όλες τις δυνάμεις που συμμετείχαν στην επιχείρηση. Ως βάση λαμβάνονται τα μηνιαία δελτία των μετώπων, ως τα πιο πλήρη και αξιόπιστα. Όταν οι επιχειρήσεις διαρκούσαν λιγότερο από έναν μήνα, λαμβάνονταν δεκαήμερα δελτία. Το ποσοστό των ανεπανόρθωτων απωλειών υπολογίζεται επί της δύναμης των στρατευμάτων που υπήρχαν στην αρχή της επιχείρησης.»⁵.

Αυτό δημιουργεί το εξής στατιστικό παράδοξο: οι απώλειες αφορούν το σύνολο των ανδρών που πέρασαν από την επιχείρηση (αρχικών και ενισχύσεων), αλλά το ποσοστό (%) των ανεπανόρθωτων απωλειών υπολογίζεται μόνο σε σχέση με την αρχική δύναμη. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, σε κάποιες επιχειρήσεις όπου υπήρξε τεράστια ροή ενισχύσεων και ταυτόχρονα τεράστια αιμορραγία (όπως στον πρώτο χρόνο του πολέμου), οι απώλειες φαίνεται να ξεπερνούν κατά πολύ το 100% της αρχικής δύναμης του εκάστοτε μετώπου.

Α. Πρώτη Περίοδος του πολέμου, (22 Ιουνίου 1941 έως 18 Νοεμβρίου 1942)

Η πρώτη περίοδος του πολέμου υπήρξε μακράν η πιο πολύνεκρη και καταστροφική για τις σοβιετικές ένοπλες δυνάμεις. Ήταν η φάση όπου η στρατηγική πρωτοβουλία ανήκε σχεδόν αποκλειστικά στον γερμανικό στρατό, αναγκάζοντας τους Σοβιετικούς να διεξάγουν τεράστιες αμυντικές εκστρατείες και να υποχωρήσουν σε βάθος εκατοντάδων χιλιομέτρων. Το 1941 οι σοβιετικές στρατιές βρίσκονταν σε κατάσταση άμυνας το 72% του χρόνου τους, ένα ποσοστό που έφτασε το 82,1% το 1942. Στις αμυντικές επιχειρήσεις της πρώτης περιόδου του πολέμου, συνολικά τα σοβιετικά στρατεύματα υπέστησαν τις μεγαλύτερες ανεπανόρθωτες απώλειες.

Εξετάζοντας και τις 515 ημερολογιακές ημέρες αυτής της περιόδου (από την έναρξη της γερμανικής εισβολής έως την παραμονή της αντεπίθεσης στο Στάλινγκραντ), τα δεδομένα του Πίνακα 1 ενσωματώνουν τη συνεχή, καθημερινή και αδιάλειπτη φθορά του Κόκκινου Στρατού. Ο συνολικός απολογισμός ανήλθε σε 11.162.000 απώλειες, αριθμός που αντιστοιχεί στο 37,7% των συνολικών απωλειών ολόκληρου του πολέμου. Αναλυτικότερα:

• Οι ανεπανόρθωτες απώλειες έφτασαν τον εφιαλτικό αριθμό των 6.155.000 ανδρών (το 54,6% του συνολικού φόρου αίματος του πολέμου).
• Οι υγειονομικές απώλειες ανήλθαν σε 5.007.000 άτομα.
• Ο μέσος ημερήσιος όρος απωλειών διαμορφώθηκε στους 21.700 στρατιώτες.

Αυτό που καθιστά αυτή την περίοδο μοναδική στα στρατιωτικά χρονικά είναι το γεγονός ότι οι ανεπανόρθωτες απώλειες υπερέβησαν τις υγειονομικές (6,15 εκατ. έναντι 5 εκατ.). Αυτό το στατιστικό παράδοξο οφείλεται στον εγκλωβισμό και την αιχμαλωσία ολόκληρων σοβιετικών στρατιών, καθώς και στην αδυναμία εκκένωσης των τραυματιών κατά τη διάρκεια των ραγδαίων υποχωρήσεων.

Σε καθαρά επιχειρησιακό επίπεδο, η Πρώτη Περίοδος οργανώνεται σε τρεις μεγάλες εκστρατείες (τη Θερινή-Φθινοπωρινή του 1941, τη Χειμερινή του 1941/42 και τη Θερινή-Φθινοπωρινή του 1942). Μέσα σε αυτές διεξήχθησαν συνολικά 39 μεγάλες επιχειρήσεις. Από αυτές 17 Στρατηγικές (βλ. Πίνακες 2 και 4)  και 22 Ανεξάρτητες Μετώπου (βλ. Πίνακες 3 και 4).

Μετρώντας αυστηρά και μόνο τη δύναμη των στρατευμάτων που διατέθηκαν σε αυτές τις 39 συγκρούσεις και υπολογίζοντας αποκλειστικά τις ημέρες διεξαγωγής τους, οι απώλειες διαμορφώνονται ως εξής:

• Σύνολο Απωλειών: 8.739.791 άνδρες (6.365.773 στις Στρατηγικές και 2.374.018 στις Ανεξάρτητες).
• Ανεπανόρθωτες: 5.201.063 άνδρες (3.994.783 στις Στρατηγικές και 1.206.280 στις Ανεξάρτητες).
• Υγειονομικές: 3.538.728 άνδρες (2.370.990 στις Στρατηγικές και 1.167.738 στις Ανεξάρτητες).

Τα σχεδόν 2,42 εκατομμύρια στρατιωτών που αποτελούν τη διαφορά μεταξύ των απόλυτων απωλειών του Πίνακα 1 και του επιχειρησιακού επιπέδου των απωλειών των Πινάκων 2, 3 και 4, όπως ήδη αναφέρθηκε, χάθηκαν στις συνοριακές μάχες των πρώτων ημερών, σε τοπικές αντεπιθέσεις, στην καθημερινή τριβή, και κυρίως στον χαοτικό πόλεμο που διεξήχθη έξω από τα γεωγραφικά και χρονικά όρια των οργανωμένων επιχειρήσεων.

Ι. Θερινή-Φθινοπωρινή Εκστρατεία του 1941 (Αμυντική).

Χρονικό Διάστημα: 22 Ιουνίου – 4 Δεκεμβρίου 1941 (166 ημέρες).

Η εκστρατεία αυτή ταυτίζεται με την έναρξη του πολέμου και την αιφνιδιαστική εισβολή της ναζιστικής Γερμανίας (Σχέδιο «Μπαρμπαρόσα»). Βασικός στόχος των Γερμανών, όπως αναφέρθηκε στο τρίτο μέρος του αφιερώματος, ήταν ο «κεραυνοβόλος πόλεμος» (blitzkrieg), δηλαδή η διάσπαση του μετώπου και η γρήγορη, ολοκληρωτική καταστροφή των κύριων δυνάμεων του Κόκκινου Στρατού (μέσω τεράστιων κυκλωτικών κινήσεων) πριν αυτές προλάβουν να υποχωρήσουν στο εσωτερικό της χώρας.

Ο Κόκκινος Στρατός βρέθηκε σε εξαιρετικά μειονεκτική θέση, καθώς δέχθηκε τρομακτικά πλήγματα από αέρος και εδάφους ενώ βρισκόταν ακόμη σε φάση στρατηγικής ανάπτυξης. Το σύστημα διοίκησης και επικοινωνιών κατέρρευσε σε πολλά σημεία. Ως αποτέλεσμα, τα σοβιετικά στρατεύματα αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν μαχόμενα σε βάθος 850 έως 1.200 χιλιομέτρων από τα σύνορα. Μέσα σε αυτή την περίοδο, χάθηκαν η Λιθουανία, η Λετονία, σχεδόν όλη η Λευκορωσία, ένα σημαντικό μέρος της Ουκρανίας και της Εσθονίας, ενώ περικυκλώθηκε το Λένινγκραντ και ο εχθρός έφτασε στα πρόθυρα της Μόσχας.

Κατά τη διάρκεια αυτής της εκστρατείας διεξήχθησαν συνολικά 9 γιγαντιαίες Στρατηγικές Επιχειρήσεις:

1. Στρατηγική Αμυντική Επιχείρηση της Βαλτικής⁶

Χρονικό Διάστημα: 22 Ιουνίου – 9 Ιουλίου 1941 (18 ημέρες).

Αντιμετωπίζοντας την αιφνιδιαστική εισβολή υπέρτερων δυνάμεων, τα σοβιετικά στρατεύματα υπέστησαν τρομακτικά πλήγματα. Μέσα σε λίγες μέρες το μέτωπο διασπάστηκε, οι επικοινωνίες κατέρρευσαν, και οι Σοβιετικοί αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν μαχόμενοι προς την Εσθονία και τη Λετονία. Παρά τις προσπάθειες για άτακτες αντεπιθέσεις (όπως η χρήση μηχανοκίνητων σωμάτων), ο Κόκκινος Στρατός έχασε γρήγορα τον έλεγχο της Βαλτικής, αδυνατώντας να ανακόψει την ταχύτατη προέλαση των γερμανικών τεθωρακισμένων προς το Λένινγκραντ.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Βορειοδυτικό Μέτωπο (8η, 11η, 27η Στρατιές) και Στόλος Βαλτικής. Αρχική δύναμη: 498.000 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Βορράς» (16η, 18η Στρατιές, 4η Τεθωρακισμένη Ομάδα). Συνολική δύναμη: 655.000 άνδρες, 1.389 άρματα μάχης.

Διαστάσεις: Πλάτος μετώπου: 350-450 χλμ.

Βάθος υποχώρησης: 400-450 χλμ.

Απώλειες: Σύνολο 88.486 (75.202 ανεπανόρθωτες, 13.284 υγειονομικές).

2. Στρατηγική Αμυντική Επιχείρηση της Λευκορωσίας⁷

Χρονικό Διάστημα: 22 Ιουνίου – 9 Ιουλίου 1941 (18 ημέρες).

Η Ομάδα Στρατιών «Κέντρο» εξαπέλυσε έναν σαρωτικό κεραυνοβόλο πόλεμο στο κρισιμότερο στρατηγικό σημείο, τον άξονα προς τη Μόσχα. Ο Κόκκινος Στρατός υπέστη μια από τις χειρότερες ήττες του: οι κύριες δυνάμεις του περικυκλώθηκαν και καταστράφηκαν δυτικά του Μινσκ. Παρά τον ηρωισμό μεμονωμένων μονάδων (όπως η θρυλική άμυνα του Φρουρίου του Μπρεστ), το Δυτικό Μέτωπο ουσιαστικά διαλύθηκε τις πρώτες εβδομάδες, οδηγώντας στη σύλληψη και εκτέλεση του διοικητή του, Στρατηγού Παβλόφ.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Δυτικό Μέτωπο (3η, 4η, 10η, 13η Στρατιές). Αρχική δύναμη: 627.300 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Κέντρο» (4η, 9η Στρατιές, 2η και 3η Τεθωρακισμένη Ομάδα). Συνολική δύναμη: 634.900 άνδρες, 810 άρματα μάχης.

Διαστάσεις: Πλάτος μετώπου: 450-800 χλμ. Βάθος υποχώρησης: 450-600 χλμ.

Απώλειες: Σύνολο 417.790 (341.073 ανεπανόρθωτες, 76.717 υγειονομικές).

3. Στρατηγική Αμυντική Επιχείρηση Λβοφ-Τσερνίβτσι⁸

Χρονικό Διάστημα: 22 Ιουνίου – 6 Ιουλίου 1941 (15 ημέρες).

Διεξήχθη στα νοτιοδυτικά σύνορα της Ουκρανίας. Εκεί έλαβε χώρα η τεράστια αρματομαχία των περιοχών Ντούμπνο-Λουτσκ-Ρόβνο, μία από τις μεγαλύτερες του πολέμου. Οι Σοβιετικοί εξαπέλυσαν μαζικές αλλά ασυντόνιστες αντεπιθέσεις με χιλιάδες άρματα μάχης εναντίον των γερμανικών τεθωρακισμένων. Αν και καθυστέρησαν τον εχθρό, υπέμειναν τεράστιες φθορές στο υλικό τους και αναγκάστηκαν σε ραγδαία υποχώρηση για να αποφύγουν την περικύκλωση στο Λβοφ.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Νοτιοδυτικό Μέτωπο (5η, 6η, 12η, 26η Στρατιές). Αρχική δύναμη (για την επιχείρηση): 864.600 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Νότος» (6η, 17η Στρατιές, 1η Τεθωρακισμένη Ομάδα) συν ρουμανικές δυνάμεις. Πάνω από 730.000 άνδρες.

Διαστάσεις: Πλάτος μετώπου: 600-700 χλμ. Βάθος υποχώρησης: 300-350 χλμ.

Απώλειες: Σύνολο 241.594 (172.323 ανεπανόρθωτες, 69.271 υγειονομικές).

4. Στρατηγική Αμυντική Επιχείρηση στην Αρκτική και την Καρελία⁹   

Χρονικό Διάστημα: 29 Ιουνίου – 10 Οκτωβρίου 1941 (104 ημέρες).

Μια εξαιρετικά σκληρή επιχείρηση μεγάλης διάρκειας στον δύσβατο Αρκτικό Βορρά. Στόχος των γερμανικών και φινλανδικών δυνάμεων ήταν το λιμάνι του Μούρμανσκ (κρίσιμο για τους θαλάσσιους δρόμους) και η αποκοπή του στρατηγικού σιδηροδρόμου Κίροφ. Παρά τις αρχικές εχθρικές προελάσεις, οι Σοβιετικοί αμύνθηκαν πεισματικά στη στεριά και τη θάλασσα, διακόπτοντας οριστικά την προέλαση και διασώζοντας τον Βόρειο Στόλο και το Μούρμανσκ.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Βόρειο Μέτωπο (μετέπειτα Μέτωπο Καρελίας) (14η, 7η, 23η Στρατιές) και Βόρειος Στόλος. Δύναμη: 358.390 άνδρες.

Άξονας: Γερμανική Στρατιά «Νορβηγία» και Φινλανδικός στρατός. Δύναμη: 407.500 άνδρες.

Διαστάσεις: Πλάτος μετώπου: 800 χλμ. Βάθος υποχώρησης: 50-150 χλμ..

Απώλειες: Σύνολο 135.713 (67.265 ανεπανόρθωτες, 68.448 υγειονομικές).

5. Στρατηγική Αμυντική Επιχείρηση του Κιέβου¹⁰

Χρονικό Διάστημα: 7 Ιουλίου – 26 Σεπτεμβρίου 1941 (82 ημέρες).

Αποτέλεσε ίσως την πιο καταστροφική περικύκλωση στρατευμάτων στην ιστορία. Οι σοβιετικές δυνάμεις έλαβαν ρητές εντολές από τη Στάβκα να υπερασπιστούν το Κίεβο μέχρις εσχάτων, απαγορεύοντας την υποχώρηση. Όταν τελικά δόθηκε η άδεια αποχώρησης, τέσσερις σοβιετικές Στρατιές είχαν ήδη εγκλωβιστεί ανατολικά του Δνείπερου από τη λαβίδα της 1ης και 2ης Τεθωρακισμένης Ομάδας των Γερμανών. Σχεδόν ολόκληρο το Νοτιοδυτικό Μέτωπο εξολοθρεύθηκε, και η διοίκησή του εξοντώθηκε.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Νοτιοδυτικό Μέτωπο (5η, 6η, 21η, 26η, 37η Στρατιές). Δύναμη: 628.500 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Νότος» (ενισχυμένη αργότερα με δυνάμεις από την Ομάδα Στρατιών «Κέντρο»).

Διαστάσεις: Διεξήχθη σε μια τεράστια γεωγραφική έκταση ανατολικά του Δνείπερου με τεράστιους θύλακες περικύκλωσης.

Απώλειες: Σύνολο 700.544 (616.304 ανεπανόρθωτες – στη συντριπτική πλειοψηφία τους αιχμάλωτοι και νεκροί, 84.240 υγειονομικές).

6. Στρατηγική Αμυντική Επιχείρηση του Λένινγκραντ¹¹    

Χρονικό Διάστημα: 10 Ιουλίου – 30 Σεπτεμβρίου 1941 (83 ημέρες).

Η αγωνιώδης προσπάθεια των Σοβιετικών να αποτρέψουν την πτώση της δεύτερης μεγαλύτερης πόλης της χώρας. Οι Γερμανοί διασπώντας την άμυνα σε διάφορα σημεία έφτασαν στα προάστια της πόλης και τον Σεπτέμβριο απέκοψαν τις χερσαίες επικοινωνίες, ξεκινώντας την εφιαλτική πολιορκία του Λένινγκραντ. Ωστόσο, η σθεναρή και απεγνωσμένη άμυνα του Κόκκινου Στρατού σταμάτησε τον εχθρό κυριολεκτικά προ των πυλών, σώζοντας την πόλη από την άμεση κατάληψη.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Βόρειο, Βορειοδυτικό και Λένινγκραντ Μέτωπο, Στόλος Βαλτικής. Δύναμη: 517.000 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Βορράς» (16η, 18η Στρατιές, 4η Τεθωρακισμένη Ομάδα) και Φινλανδική Στρατιά.

Διαστάσεις: Πλάτος μετώπου: 450 χλμ. Βάθος υποχώρησης: 270-300 χλμ..

Απώλειες: Σύνολο 344.926 (214.078 ανεπανόρθωτες, 130.848 υγειονομικές).

7. Μάχη του Σμολένσκ¹²

Χρονικό Διάστημα: 10 Ιουλίου – 10 Σεπτεμβρίου 1941 (63 ημέρες).

Αποτέλεσε τη μάχη που φρέναρε για πρώτη φορά την απρόσκοπτη προέλαση των Γερμανών προς τη Μόσχα. Ο Κόκκινος Στρατός, αν και υπέστη ξανά περικυκλώσεις και τεράστιες φθορές, πέρασε σε σειρά λυσσαλέων αντεπιθέσεων. Αυτή η τακτική εξάντλησε την Ομάδα Στρατιών «Κέντρο», η οποία έχασε μέρος της ορμής της και αναγκάστηκε να περάσει προσωρινά σε άμυνα. Αυτό καθυστέρησε τον «κεραυνοβόλο πόλεμο» κατά δύο μήνες, κερδίζοντας πολύτιμο χρόνο για την άμυνα της Μόσχας.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Δυτικό, Κεντρικό, Εφεδρικό και Μέτωπο Μπριάνσκ. Δύναμη: 581.600 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Κέντρο».

Διαστάσεις: Πλάτος μετώπου: 600-650 χλμ. Βάθος υποχώρησης: 200-250 χλμ. Απώλειες: Σύνολο 759.974 (486.171 ανεπανόρθωτες, 273.803 υγειονομικές).

8. Στρατηγική Αμυντική Επιχείρηση Ντονμπάς-Ροστόφ¹³

Χρονικό Διάστημα: 29 Σεπτεμβρίου – 16 Νοεμβρίου 1941 (49 ημέρες).

Διεξήχθη στον κρίσιμο βιομηχανικό και οικονομικό νότο της χώρας. Οι Γερμανοί προσπάθησαν να κυκλώσουν τις δυνάμεις του Νότιου Μετώπου για να ανοίξουν τον δρόμο για τα πετρέλαια του Καυκάσου. Τα σοβιετικά στρατεύματα υποχώρησαν μαχόμενα, εγκατέλειψαν το δυτικό τμήμα του Ντονμπάς και απωθήθηκαν μέχρι τα πρόθυρα του Ροστόφ. Εντούτοις, κατάφεραν να κρατήσουν τη συνοχή τους, αποφεύγοντας την ολοκληρωτική περικύκλωση και προετοιμάζοντας την αντεπίθεσή τους.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Νότιο Μέτωπο και η 6η Στρατιά (του ΝΔ Μετώπου). Δύναμη: 541.600 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Νότος» (17η, 1η Τεθωρακισμένη, 11η Στρατιά, 3η ρουμανική). Συντριπτική υπεροχή πυρός.

Διαστάσεις: Πλάτος μετώπου: 400-670 χλμ. Βάθος υποχώρησης: 150-300 χλμ. Απώλειες: Σύνολο 160.576 (143.313 ανεπανόρθωτες, 17.263 υγειονομικές).

9. Στρατηγική Αμυντική Επιχείρηση της Μόσχας¹⁴

Χρονικό Διάστημα: 30 Σεπτεμβρίου – 5 Δεκεμβρίου 1941 (67 ημέρες).

Περίληψη: Το κρισιμότερο σημείο της αμυντικής φάσης του 1941. Οι Γερμανοί εξαπέλυσαν την Επιχείρηση «Τυφώνας» για την οριστική κατάληψη της Μόσχας. Παρά τις νέες καταστροφικές περικυκλώσεις της Κόκκινης Στρατιάς σε Βιάζμα και Μπριάνσκ τον Οκτώβριο, οι Σοβιετικοί ενίσχυαν διαρκώς το μέτωπο με εφεδρείες. Η εξαντλημένη γερμανική πολεμική μηχανή, αντιμέτωπη με τη λυσσαλέα άμυνα και τον βαρύ χειμώνα, έχασε κάθε επιθετική ορμή και καθηλώθηκε μόλις 20-30 χλμ. από την πόλη.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Δυτικό, Εφεδρικό, Μπριάνσκ και Μέτωπο Καλίνιν. Δύναμη: 1.250.000 άνδρες, 900 άρματα.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Κέντρο». Δύναμη: Πάνω από 1.800.000 άνδρες, 1.700 άρματα.

Διαστάσεις: Πλάτος μετώπου: 700-1.110 χλμ. Βάθος υποχώρησης: 250-300 χλμ..

Απώλειες: Σύνολο 658.279 (514.338 ανεπανόρθωτες, 143.941 υγειονομικές).

Στην πρώτη αμυντική εκστρατεία του πολέμου στις Στρατηγικές Επιχειρήσεις καταγράφηκαν 2.630.067 ανεπανόρθωτες απώλειες, αριθμός που αντιστοιχεί στο 75% του συνόλου των απωλειών (3.507.882 άτομα) αυτής της εκστρατείας και στο 41,8% του συνόλου των ανεπανόρθωτων απωλειών ολόκληρου του πολέμου (βλ. Πίνακες 2 και 4).

 Εξίσου τρομακτικές ήταν και οι απώλειες σε υλικό εξοπλισμό: μέσα σε αυτούς τους πρώτους μήνες χάθηκαν περίπου 20.000 τανκς, 17.000 μαχητικά αεροσκάφη και πάνω από 60.000 πυροβόλα και όλμοι. Η ταχύτατη γερμανική προέλαση δεν άφηνε περιθώρια εκκένωσης ή επισκευής του βαρέως εξοπλισμού. Έτσι μεγάλο μέρος του πυροβολικού και των όλμων εγκαταλείφθηκε στο πεδίο της μάχης κατά την υποχώρηση, ακόμα και αν έφερε ελάχιστες ή επιφανειακές ζημιές. Αυτό συνέβαινε συχνότατα εξαιτίας της απουσίας, της καταστροφής ή της βλάβης των απαραίτητων ελκυστήρων (τρακτέρ) που χρειάζονταν για τη ρυμούλκηση των όπλων.

Η απώλεια αυτού του τεράστιου όγκου αρμάτων και αεροσκαφών σήμαινε πρακτικά πως ο Κόκκινος Στρατός είχε απολέσει προσωρινά την κρουστική (ударная) ισχύ του και την δυνατότητα ελιγμών.

Παρά την πρωτοφανή καταστροφή, το χάος και τις κολοσσιαίες απώλειες, η εκστρατεία αυτή έληξε με μια θεμελιώδη στρατηγική επιτυχία για τους Σοβιετικούς: το σχέδιο του «κεραυνοβόλου πολέμου» απέτυχε οριστικά. Οι σοβιετικές δυνάμεις, μέσα από τη θυσία τους στις σκληρές αμυντικές μάχες, εξάντλησαν τη γερμανική πολεμική μηχανή, ανακόπτοντας οριστικά την προέλασή της στα προάστια της Μόσχας τις πρώτες ημέρες του Δεκεμβρίου.

Αυτό ακριβώς το σταμάτημα των Γερμανών στις 4 Δεκεμβρίου 1941, δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την αμέσως επόμενη φάση.

II. Χειμερινή Εκστρατεία 1941/1942 (Επιθετική).

Χρονικό Διάστημα: 5 Δεκεμβρίου 1941 – 30 Απριλίου 1942 (147 ημέρες).

Η εκστρατεία αυτή σηματοδοτεί την πρώτη μεγάλη καμπή του πολέμου. Μετά από μήνες καταστροφικής υποχώρησης, ο Κόκκινος Στρατός ανέλαβε τη στρατηγική πρωτοβουλία, εξαπολύοντας μαζικές αντεπιθέσεις, με αφετηρία την αντεπίθεση κάτω από τα τείχη της Μόσχας στις 5-6 Δεκεμβρίου.

Βασικός στόχος ήταν η καταστροφή των κύριων δυνάμεων της γερμανικής Ομάδας Στρατιών «Κέντρο» και η άρση της απειλής από την πρωτεύουσα, καθώς και η ανακούφιση κρίσιμων μετώπων στον Βορρά (Λένινγκραντ) και τον Νότο (Καύκασος-Κριμαία).

Το σοβιετικό επιθετικό σχέδιο εκπονήθηκε σε εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες. Οι σοβιετικές δυνάμεις, έχοντας υποστεί τεράστιες απώλειες το καλοκαίρι και το φθινόπωρο, υστερούσαν αριθμητικά έναντι του εχθρού (1,5 φορά λιγότερους άνδρες και λιγότερα άρματα μάχης, 1,8 φορά λιγότερο πυροβολικό). Παρόλα αυτά, εκμεταλλεύτηκαν το γεγονός ότι οι Γερμανοί ήταν εξαντλημένοι από τη διαρκή προέλαση, δεν είχαν προετοιμάσει αμυντικές θέσεις και στερούνταν εξοπλισμού για τον βαρύ ρωσικό χειμώνα. Το αποτέλεσμα ήταν να διαλυθεί οριστικά ο μύθος του αήττητου της Βέρμαχτ και τα γερμανικά στρατεύματα να απωθηθούν 100 έως 250 χιλιόμετρα δυτικά.

Μέσα σε αυτή την εκστρατεία των 147 ημερών διεξήχθησαν συνολικά 5 μεγάλες στρατηγικές επιχειρήσεις.

1. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση του Τίχβιν¹⁵

Χρονικό Διάστημα: 10 Νοεμβρίου – 30 Δεκεμβρίου 1941 (51 ημέρες).

Μία από τις πρώτες επιτυχημένες αντεπιθέσεις του Κόκκινου Στρατού. Οι Γερμανοί είχαν καταλάβει το Τίχβιν, κόβοντας την τελευταία σιδηροδρομική γραμμή προς τη Λίμνη Λάντογκα και απειλώντας να απομονώσουν πλήρως το Λένινγκραντ, ενώνοντάς τις δυνάμεις τους με τους Φινλανδούς. Η σοβιετική αντεπίθεση, αν και οργανώθηκε βιαστικά και με έλλειψη τεθωρακισμένων, διέσπασε τη γερμανική άμυνα. Ο εχθρός, υπό τον φόβο της περικύκλωσης, αναγκάστηκε να υποχωρήσει, εγκαταλείποντας το Τίχβιν και επιτρέποντας την επαναλειτουργία της «Οδού της Ζωής» για το Λένινγκραντ.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: 4η, 54η, 52η, 59η Στρατιές (του Μετώπου Λένινγκραντ και Βολχόφ) και η Ομάδα Στρατιάς του Νόβγκοροντ. Δύναμη: 192.950 άνδρες.

Άξονας: Στοιχεία της Ομάδας Στρατιών «Βορράς» (39ο Μηχανοκίνητο Σώμα και 1ο Σώμα Στρατού). Περίπου 130.000 άνδρες και 200 άρματα.

Διαστάσεις: Πλάτος μετώπου: 300-350 χλμ. Βάθος προώθησης: 100-120 χλμ. Μέσος ρυθμός: 2-2,5 χλμ. την ημέρα.

Απώλειες: Σύνολο 48.901 (17.924 ανεπανόρθωτες, 30.977 υγειονομικές).

2. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση του Ροστόφ¹⁶

Χρονικό Διάστημα: 17 Νοεμβρίου – 2 Δεκεμβρίου 1941 (16 ημέρες).

Η 1η Τεθωρακισμένη Στρατιά του φον Κλάιστ προσπάθησε να κυκλώσει τα σοβιετικά στρατεύματα στο Ροστόφ για να ανοίξει τον δρόμο προς τον Καύκασο και τα πετρέλαιά του. Ο Κόκκινος Στρατός απάντησε με ισχυρή αντεπίθεση (κυρίως με την 37η Στρατιά) στα πλευρά της γερμανικής σφήνας. Οι Γερμανοί ηττήθηκαν σοβαρά και υποχρεώθηκαν να εκκενώσουν το Ροστόφ και να υποχωρήσουν πίσω από τον ποταμό Μιούς. Αυτό σταθεροποίησε το νότιο μέτωπο και διέσωσε τον Καύκασο.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Νότιο Μέτωπο (9η, 18η, 37η Στρατιές) και 56η Ανεξάρτητη Στρατιά. Δύναμη: 349.000 άνδρες.

Άξονας: 1η Τεθωρακισμένη Στρατιά (Ομάδα Στρατιών «Νότος»).

Απώλειες: Σύνολο 33.111 (15.264 ανεπανόρθωτες, 17.847 υγειονομικές).

3. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση της Μόσχας¹⁷

Χρονικό Διάστημα: 5 Δεκεμβρίου 1941 – 7 Ιανουαρίου 1942 (34 ημέρες).

Η κορυφαία στιγμή της Χειμερινής Εκστρατείας. Μέσα σε ακραίο ψύχος και χιόνι, χωρίς επιχειρησιακή παύση, τα σοβιετικά στρατεύματα εξαπέλυσαν μαζική αντεπίθεση ενάντια στις δυνάμεις της Ομάδας Στρατιών «Κέντρο» που πολιορκούσαν τη Μόσχα. Ο Χίτλερ διέταξε άμυνα μέχρις εσχάτων («ούτε βήμα πίσω»), αλλά οι Γερμανοί υπέστησαν βαρύτατες απώλειες και αναγκάστηκαν σε υποχώρηση, απομακρυνόμενοι 100 έως 250 χιλιόμετρα μακριά από τη σοβιετική πρωτεύουσα.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Δυτικό, Καλίνιν, Μπριάνσκ Μέτωπα και δεξιά πτέρυγα του Νοτιοδυτικού Μετώπου. Δύναμη: 1.021.700 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Κέντρο» (περίπου 1.700.000 άνδρες και 1.700 άρματα).

Διαστάσεις: Πλάτος μετώπου: ~1.000 χλμ. | Βάθος προώθησης: 100-250 χλμ..

Απώλειες: Σύνολο 370.955 (139.586 ανεπανόρθωτες, 231.369 υγειονομικές).

4. Αποβατική Επιχείρηση Κερτς-Θεοδοσίας ¹⁸

Χρονικό Διάστημα: 25 Δεκεμβρίου 1941 – 2 Ιανουαρίου 1942 (9 ημέρες).

Μια παράτολμη αμφίβια επιχείρηση με στόχο την ανακατάληψη της χερσονήσου του Κερτς (Κριμαία), την ανακούφιση της πολιορκημένης Σεβαστούπολης και τη δημιουργία προϋποθέσεων για την απελευθέρωση όλης της Κριμαίας. Παρά τις θυελλώδεις καιρικές συνθήκες, περίπου 40.000 άνδρες αποβιβάστηκαν με επιτυχία στα πρώτα κύματα, αιφνιδιάζοντας την 11η Γερμανική Στρατιά, η οποία αναγκάστηκε να υποχωρήσει από το Κερτς και να σταματήσει την επίθεση στη Σεβαστούπολη. Η προέλαση τελικά ανακόπηκε στις αρχές Ιανουαρίου από γερμανικές ενισχύσεις.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Υπερκαυκασιανό (μετέπειτα Καυκασιανό) Μέτωπο (51η και 44η Στρατιές), Στόλος Μαύρης Θάλασσας, Στολίσκος Αζοφικής. Δύναμη: 82.500 άνδρες πεζικού και 40.500 ναυτικοί (Σύνολο ~123.000), 250 πλοία.

Άξονας: Μέρη της 11ης Γερμανικής Στρατιάς (περίπου 25.000 άνδρες στον τομέα του Κερτς).

Διαστάσεις: Πλάτος μετώπου απόβασης: 250 χλμ..

Απώλειες: Σύνολο 41.935 (32.453 ανεπανόρθωτες, 9.482 υγειονομικές).

5. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση Ρζεφ-Βιάζμα¹⁹

Χρονικό Διάστημα: 8 Ιανουαρίου – 20 Απριλίου 1942 (103 ημέρες).

Η αιματηρή συνέχεια της αντεπίθεσης της Μόσχας, με σκοπό την πλήρη κύκλωση και καταστροφή της γερμανικής Ομάδας Στρατιών «Κέντρο». Αν και τα σοβιετικά στρατεύματα προέλασαν βαθιά και περικύκλωσαν γερμανικές μεραρχίες, ο εχθρός αντεπιτέθηκε σφοδρά, αποκόπτοντας τις γραμμές ανεφοδιασμού των επιτιθέμενων. Ολόκληρες σοβιετικές στρατιές (όπως η 33η Στρατιά και το 11ο Σώμα Ιππικού) βρέθηκαν περικυκλωμένες και εξοντώθηκαν. Η επιχείρηση υπήρξε μία από τις πιο πολύνεκρες του πολέμου, αφήνοντας την εξέχουσα του Ρζεφ σε γερμανικά χέρια.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Μέτωπο Καλίνιν, Δυτικό Μέτωπο. Δύναμη: 1.059.200 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Κέντρο».

Διαστάσεις: Βάθος προώθησης: 80-250 χλμ..

Απώλειες: Σύνολο 776.889 (272.320 ανεπανόρθωτες, 504.569 υγειονομικές). Ημερήσιος μέσος όρος: 7.543 άνδρες.

Κατά τη διάρκεια των 5 στρατηγικών επιχειρήσεων της Χειμερινής Εκστρατείας (Τίχβιν, Ροστόφ, Μόσχας, Κερτς-Θεοδοσίας, Ρζεφ-Βιάζμα), η ανάληψη της επιθετικής πρωτοβουλίας από τους Σοβιετικούς και οι σκληρές μάχες μέσα στον βαρύ χειμώνα απαίτησαν τεράστιες θυσίες και σε πολεμικό υλικό.

Όπλα πεζικού (τυφέκια, πολυβόλα κ.λπ.): 1.508.400 τεμάχια (τη μερίδα του λέοντος είχε η επιθετική επιχείρηση της Μόσχας με σχεδόν 1,1 εκατομμύριο απώλειες όπλων).

Πυροβόλα και Όλμοι: 24.089 συστήματα.

Τανκς και Αυτοκινούμενα Πυροβόλα (Α/Κ πυροβόλα): 1.533 τεμάχια (τα 957 χάθηκαν στην εξαιρετικά αιματηρή επιχείρηση Ρζεφ-Βιάζμα).

Μαχητικά Αεροσκάφη: 853 αεροσκάφη.

Αν και οι αριθμοί αυτοί παραμένουν εξαιρετικά υψηλοί, παρατηρείται μια αισθητή μείωση στις απώλειες βαρέως εξοπλισμού (όπως τανκς και αεροσκάφη) σε σύγκριση με την καταστροφική Θερινή-Φθινοπωρινή Εκστρατεία του 1941. Αυτό οφειλόταν εν μέρει στο γεγονός ότι το φθινόπωρο του 1941 ο Κόκκινος Στρατός είχε ήδη χάσει τον κύριο όγκο των μηχανοκίνητων σωμάτων του (τα οποία είχαν διαλυθεί ή περικυκλωθεί) και πραγματοποίησε τη χειμερινή του αντεπίθεση με σοβαρές ελλείψεις σε άρματα και αεροπορική υποστήριξη.

Η Χειμερινή Εκστρατεία αποτέλεσε ένα κομβικό σημείο καμπής, όχι μόνο για το Σοβιετο-Γερμανικό μέτωπο, αλλά και για ολόκληρο τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το σχέδιο «Μπαρμπαρόσα» ενταφιάστηκε στα χιόνια της Μόσχας, και η Γερμανία αναγκάστηκε να εμπλακεί σε έναν παρατεταμένο πόλεμο φθοράς, για τον οποίο η οικονομία της δεν ήταν προετοιμασμένη. Οι εχθρικές δυνάμεις απωθήθηκαν 100 έως 250 χιλιόμετρα από την πρωτεύουσα, μειώνοντας την άμεση απειλή για το κέντρο της σοβιετικής διοίκησης, ενώ ταυτόχρονα εξασφαλίστηκαν σημαντικές ανάσες στα μέτωπα του Βορρά (Τίχβιν/Λένινγκραντ) και του Νότου (Ροστόφ).

Παρά τον ενθουσιασμό της νίκης, η επιτυχία της αντεπίθεσης δεν ήταν απόλυτη. Όπως επισημαίνει η σοβιετική ιστοριογραφία, το σοβιετικό επιτελείο (Στάβκα) έθεσε υπερβολικά φιλόδοξους στόχους (όπως την πλήρη περικύκλωση και εξόντωση της Ομάδας Στρατιών «Κέντρο» στη μάχη Ρζεφ-Βιάζμα), χωρίς να διαθέτει τα απαραίτητα μέσα. Η έλλειψη επαρκών αρμάτων μάχης, πυροβολικού και εφεδρειών, σε συνδυασμό με την απειρία πολλών διοικητών στην οργάνωση μεγάλης κλίμακας επιθετικών επιχειρήσεων, οδήγησε σε σταδιακή εξάντληση των σοβιετικών δυνάμεων. Πολλές μονάδες που προωθήθηκαν βαθιά στις εχθρικές γραμμές περικυκλώθηκαν και εξοντώθηκαν από τις γερμανικές αντεπιθέσεις (όπως συνέβη στην 33η Στρατιά).

Τελικά, τον Απρίλιο του 1942, με την έναρξη της ανοιξιάτικης λάσπης (распутица) και την πλήρη εξάντληση των επιθετικών δυνατοτήτων των στρατευμάτων, η Στάβκα διέταξε τον τερματισμό της εκστρατείας και τη μετάβαση σε άμυνα. Η εκστρατεία έκλεισε με τον Κόκκινο Στρατό νικητή αλλά εξαντλημένο, έχοντας πληρώσει βαρύτατο φόρο αίματος (2,85 εκατομμύρια συνολικές απώλειες) προκειμένου να διασώσει τη Μόσχα και το ίδιο το κράτος.

ΙΙΙ. Θερινή-Φθινοπωρινή Εκστρατεία του 1942 (Αμυντική).

Χρονικό Διάστημα: 1 Μαΐου – 18 Νοεμβρίου 1942 (202 ημέρες).

Η εκστρατεία αυτή αποτέλεσε μια νέα, εξαιρετικά σκληρή δοκιμασία για τον Κόκκινο Στρατό. Μετά την ήττα της Βέρμαχτ στη Μόσχα, το γερμανικό επιτελείο, αδυνατώντας πλέον να επιτεθεί σε όλα τα μέτωπα, συγκέντρωσε την κύρια δύναμη κρούσης του (την Ομάδα Στρατιών «Νότος») στο νότιο σκέλος του σοβιετο-γερμανικού μετώπου. Στόχος ήταν η κατάληψη των πλούσιων σε πετρέλαιο περιοχών του Καυκάσου, η αποκοπή της στρατηγικής αρτηρίας του ποταμού Βόλγα και η στέρηση σημαντικών βιομηχανικών και γεωργικών πόρων από την ΕΣΣΔ. Λόγω λανθασμένων εκτιμήσεων της σοβιετικής ηγεσίας (η Στάβκα περίμενε το κύριο χτύπημα ξανά στη Μόσχα) και καταστροφικών σοβιετικών ηττών την άνοιξη στην Κριμαία και το Χάρκοβο, ο εχθρός ανέλαβε ξανά τη στρατηγική πρωτοβουλία. Τα σοβιετικά στρατεύματα αναγκάστηκαν σε μια νέα βαθιά υποχώρηση έως και 800 χιλιομέτρων, ωστόσο, μέσα από επικές μάχες στα ερείπια του Στάλινγκραντ και στις ορεινές διαβάσεις του Καυκάσου, κατόρθωσαν τελικά να εξαντλήσουν τη γερμανική πολεμική μηχανή και να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για την αποφασιστική τους αντεπίθεση.

Κατά τη διάρκεια αυτής της εκστρατείας διεξήχθησαν συνολικά 3 γιγαντιαίες στρατηγικές επιχειρήσεις:

1. Στρατηγική Αμυντική Επιχείρηση Βορόνεζ-Βοροσίλοβγκραντ²⁰

Χρονικό Διάστημα: 28 Ιουνίου – 24 Ιουλίου 1942 (27 ημέρες).

Αποτέλεσε την έναρξη της μεγάλης γερμανικής θερινής επίθεσης. Η γερμανική Ομάδα Στρατιών «Βάιχς» (ένα τμήμα της Ομάδας «Νότος») επιτέθηκε αιφνιδιαστικά, διασπώντας τις γραμμές του Μετώπου Μπριάνσκ. Τα σοβιετικά στρατεύματα, τα οποία δεν είχαν προλάβει να αναπληρώσουν τις τρομακτικές απώλειες από τις μάχες του προηγούμενου μήνα στο Χάρκοβο, απέτυχαν να συγκρατήσουν τον εχθρό και υποχώρησαν μαχόμενα προς τα νοτιοανατολικά. Αυτή η ραγδαία υποχώρηση άνοιξε ουσιαστικά τον δρόμο στη Βέρμαχτ για την προέλασή της τόσο προς τον ποταμό Βόλγα (Στάλινγκραντ) όσο και προς τον Βόρειο Καύκασο.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Μέτωπο Μπριάνσκ, Μέτωπο Βορόνεζ, Νοτιοδυτικό Μέτωπο και Νότιο Μέτωπο. Αρχική δύναμη: 1.310.800 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Νότος» (6η, 17η Στρατιές, 1η και 4η Τεθωρακισμένες Στρατιές, 2η Ουγγρική Στρατιά) και ο 4ος Αεροπορικός Στόλος.

Διαστάσεις: Πλάτος μετώπου: 900 χλμ. | Βάθος υποχώρησης: 150-400 χλμ..

Απώλειες: Σύνολο 568.347 (370.522 ανεπανόρθωτες, 197.825 υγειονομικές). Ημερήσιος μέσος όρος: 21.050

2. Στρατηγική Αμυντική Επιχείρηση του Στάλινγκραντ²¹

Χρονικό Διάστημα: 17 Ιουλίου – 18 Νοεμβρίου 1942 (125 ημέρες).

Μία από τις πιο εμβληματικές, αιματηρές και καθοριστικές μάχες ολόκληρου του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι σοβιετικές δυνάμεις αμύνθηκαν αρχικά πεισματικά στη μεγάλη καμπή του ποταμού Ντον και, στη συνέχεια, μέσα στα ίδια τα ερείπια της πόλης του Στάλινγκραντ. Μέσα σε 125 ημέρες τιτάνιας σύγκρουσης, η ναζιστική προέλαση ανακόπηκε και η κύρια δύναμη κρούσης του εχθρού εξαντλήθηκε στο νότιο πλευρό του μετώπου. Οι αμυνόμενοι κράτησαν μια στενή λωρίδα γης στον Βόλγα, κερδίζοντας χρόνο για τη συγκέντρωση εφεδρειών και δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για την επικείμενη μεγάλη κυκλωτική αντεπίθεση (Επιχείρηση «Ουρανός»).

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Μέτωπο Στάλινγκραντ, Νοτιοανατολικό (μετέπειτα νέο Μέτωπο Στάλινγκραντ) και Μέτωπο Ντον, καθώς και ο Στολίσκος του Βόλγα. Αρχική δύναμη: 547.000 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Β» (6η Γερμανική Στρατιά, 4η Τεθωρακισμένη Στρατιά, 8η Ιταλική Στρατιά, 3η και 4η Ρουμανικές Στρατιές).

Διαστάσεις: Πλάτος μετώπου: 520 χλμ. Βάθος υποχώρησης: 150 χλμ..

Απώλειες: Σύνολο 643.842 (323.856 ανεπανόρθωτες, 319.986 υγειονομικές). Ημερήσιος μέσος όρος: 5.151.

3. Στρατηγική Αμυντική Επιχείρηση του Βορείου Καυκάσου²²

Χρονικό Διάστημα: 25 Ιουλίου – 31 Δεκεμβρίου 1942 (160 ημέρες).

Σύμφωνα με το Σχέδιο «Εντελβάις», οι γερμανικές δυνάμεις στόχευαν να κυριεύσουν τα στρατηγικά κοιτάσματα πετρελαίου του Καυκάσου (Γκρόζνι, Μπακού) και να καταλάβουν τα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας, ελπίζοντας να σύρουν έμμεσα και την Τουρκία στον πόλεμο εναντίον της ΕΣΣΔ. Παρά την ταχύτατη αρχική τους προέλαση στις στέπες του Κουμπάν τον Αύγουστο, τα σοβιετικά στρατεύματα υποχώρησαν μαχόμενα στις ορεινές διαβάσεις της Κεντρικής Οροσειράς του Καυκάσου, υπερασπίστηκαν το Νοβοροσίσκ και το Τουαψέ, και τον Νοέμβριο-Δεκέμβριο κατάφεραν να σταματήσουν οριστικά τον εχθρό στον ποταμό Τέρεκ.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Μέτωπο Νότιο, Μέτωπο Βορείου Καυκάσου και Μέτωπο Υπερκαυκάσου, Στόλος της Μαύρης Θάλασσας και Στολίσκος της Αζοφικής. Αρχική δύναμη: 603.200 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Α» (17η Γερμανική Στρατιά, 1η και 4η Τεθωρακισμένες Στρατιές, 3η Ρουμανική Στρατιά).

Διαστάσεις: Πλάτος μετώπου: 320-1.000 χλμ. | Βάθος υποχώρησης: 400-800 χλμ..

Απώλειες: Σύνολο 373.911 (192.791 ανεπανόρθωτες, 181.120 υγειονομικές). Ημερήσιος μέσος όρος: 2.337.

Οι υλικές απώλειες από τις τρεις Στρατηγικές Αμυντικές Επιχειρήσεις:

 Όπλα πεζικού (τυφέκια, πολυβόλα κ.λπ.): 1.040.400 τεμάχια.

Άρματα μάχης και Αυτοκινούμενα Πυροβόλα (САУ): 4.852 τεμάχια.

Πυροβόλα και Όλμοι: 30.902 τεμάχια.

Μαχητικά Αεροσκάφη: 3.490 τεμάχια.

Συνολικά σε αυτή την Εκστρατεία στις Στρατηγικές Επιχειρήσεις,  καταγράφηκαν 887.169 ανεπανόρθωτες απώλειες (νεκροί, αγνοούμενοι και αιχμάλωτοι) και 698.931 υγειονομικές απώλειες, φτάνοντας τις 1.586.100 συνολικές ανθρώπινες απώλειες (βλ. Πίνακες 2 και 4). Κατά τη διάρκειά της, ο Κόκκινος Στρατός έχανε κατά μέσο όρο 7.852 στρατιώτες κάθε μέρα. Όσον αφορά τον υλικό εξοπλισμό, μόνο κατά τη διάρκεια των τριών μεγάλων στρατηγικών επιχειρήσεων αυτής της εκστρατείας, οι σοβιετικές δυνάμεις απώλεσαν 1.040.400 όπλα πεζικού (τυφέκια, πολυβόλα κ.λπ.), 4.852 άρματα μάχης και αυτοκινούμενα πυροβόλα, 30.902 πυροβόλα και όλμους, και 3.490 πολεμικά αεροσκάφη.

ΙV. Ανεξάρτητες Επιχειρήσεις Μετώπου

Την Πρώτη Περίοδο του πολέμου εκτός από τις 9 Στρατηγικές Επιχειρήσεις, διεξήχθησαν και 22 Ανεξάρτητες Επιχειρήσεις Μετώπου (βλ. Πίνακα 4):

1. Αμυντική επιχείρηση στη Μολδαβία (1 – 26 Ιουλίου 1941)²³.

 Διεξήχθη από το Νότιο Μέτωπο (364.700 άνδρες) απέναντι στις γερμανο-ρουμανικές δυνάμεις κατά τον πρώτο μήνα της εισβολής. Σε 26 ημέρες μαχών υποχώρησης καταγράφηκαν 17.893 συνολικές απώλειες, εκ των οποίων οι 8.519 ήταν ανεπανόρθωτες.

2. Άμυνα της Οδησσού (5 Αυγούστου – 16 Οκτωβρίου 1941)²⁴.

 Η θρυλική 73ήμερη πολιορκία του μεγάλου λιμανιού της Μαύρης Θάλασσας. Η Αμυντική Περιοχή της Οδησσού (Παράκτια Στρατιά και Στόλος) με αρχική δύναμη 34.500 ανδρών καθήλωσε πολλαπλάσιες ρουμανικές δυνάμεις. Το σύνολο των απωλειών ανήλθε σε 41.268 άνδρες (16.578 ανεπανόρθωτες), καθώς οι δυνάμεις αναπληρώνονταν διαρκώς από τη θάλασσα.

3. Αμυντική επιχείρηση Τιράσπολ-Μελιτόπολης (27 Ιουλίου – 28 Σεπτεμβρίου 1941)²⁵.

 Το Νότιο Μέτωπο (9η και 18η Στρατιές, 280.510 άνδρες) διεξήγαγε επίπονες μάχες υποχώρησης στη νότια Ουκρανία προσπαθώντας να διατηρήσει μια συνεκτική γραμμή άμυνας. Ήταν εξαιρετικά φθοροποιός επιχείρηση, κοστίζοντας 121.650 απώλειες (75.424 ανεπανόρθωτες).

4. Επιθετική επιχείρηση του Σινιάβινο (10 Σεπτεμβρίου – 28 Οκτωβρίου 1941)²⁶.

 Η πρώτη, βιαστική προσπάθεια των Σοβιετικών να σπάσουν την πολιορκία του Λένινγκραντ αμέσως μετά τον αποκλεισμό του. Η 54η Στρατιά και η Ομάδα του Νέβα (71.270 άνδρες) επιτέθηκαν λυσσαλέα αλλά απέτυχαν, έχοντας 54.979 απώλειες (22.211 ανεπανόρθωτες).

5. Αμυντική επιχείρηση Σούμι-Χάρκοβο (30 Σεπτεμβρίου – 30 Νοεμβρίου 1941).

Τμήματα του Νοτιοδυτικού Μετώπου (21η, 38η, 40η Στρατιές, 147.110 άνδρες) προσπάθησαν να ανακόψουν την προέλαση προς το Χάρκοβο το φθινόπωρο. Ο εχθρός υπερίσχυσε, και οι Σοβιετικοί κατέγραψαν 96.509 απώλειες μέσα σε δύο μήνες.

6. Αμυντική επιχείρηση του Τίχβιν  (16 Οκτωβρίου – 18 Νοεμβρίου 1941)²⁷.

 Η προσπάθεια της 54ης, 4ης και 52ης Στρατιάς (135.700 άνδρες) να αποτρέψουν τη διπλή πολιορκία του Λένινγκραντ, πριν ξεκινήσει η ομώνυμη αντεπίθεσή τους. Οι αμυντικές μάχες κόστισαν 40.589 απώλειες (22.743 ανεπανόρθωτες).

7. Αμυντική επιχείρηση της Κριμαίας (18 Οκτωβρίου – 16 Νοεμβρίου 1941)²⁸.

 Η 11η Γερμανική Στρατιά διέσπασε τον ισθμό του Περεκόπ εισβάλλοντας στην Κριμαία. Οι 235.600 άνδρες της 51ης και της Παράκτιας Στρατιάς υποχώρησαν άτακτα προς το Κερτς και τη Σεβαστούπολη, υφιστάμενοι 63.860 απώλειες.

8. Άμυνα της Σεβαστούπολης (30 Οκτωβρίου 1941 – 4 Ιουλίου 1942)²⁹.

 Μια από τις μακροβιότερες πολιορκίες της ιστορίας (250 ημέρες). Η Αμυντική Περιοχή της Σεβαστούπολης (106.000 αρχική δύναμη) καθήλωσε μια ολόκληρη γερμανική στρατιά μέχρι την τελική πτώση της πόλης. Στοίχισε συνολικά 200.481 ανθρώπινες απώλειες (οι 156.880 ανεπανόρθωτες).

9. Επιθετική επιχείρηση Κουρσκ-Ομπογιάν (3 – 26 Ιανουαρίου 1942)³⁰.

 Μέρος της γενικής χειμερινής αντεπίθεσης. Η 21η και 40η Στρατιά (121.920 άνδρες) επιτέθηκαν για να ανακαταλάβουν το Κουρσκ. Η προσπάθεια απέτυχε, με τις απώλειες να φτάνουν τους 30.582 στρατιώτες.

10. Επιθετική επιχείρηση του Λιουμπάν (7 Ιανουαρίου – 30 Απριλίου 1942)³¹.

 Τραγική σελίδα του πολέμου. Το Μέτωπο Βολχόφ (325.700 άνδρες) προσπάθησε να σπάσει την πολιορκία του Λένινγκραντ. Η επίθεση βάλτωσε και η 2η Στρατιά Κρούσης περικυκλώθηκε οριστικά. Οι απώλειες ήταν κολοσσιαίες: 308.367 άνδρες (95.064 ανεπανόρθωτες).

11. Επιθετική επιχείρηση του Ντεμιάνσκ (7 Ιανουαρίου – 20 Μαΐου 1942)³².

Το Βορειοδυτικό Μέτωπο (105.700 άνδρες) κατάφερε να περικυκλώσει ένα ολόκληρο γερμανικό σώμα στρατού στον θύλακα του Ντεμιάνσκ. Παρά τη 135ήμερη πολιορκία, οι Γερμανοί εφοδιάζονταν από αέρος και άντεξαν, με τους Σοβιετικούς να χάνουν 245.511 άνδρες.

12. Επιθετική επιχείρηση του Μπόλχοφ (8 Ιανουαρίου – 20 Απριλίου 1942)³³.

 Το Μέτωπο Μπριάνσκ (317.000 άνδρες) ενήργησε πλευρικά χτυπήματα για να υποστηρίξει τη μεγάλη αντεπίθεση της Μόσχας. Σε διάστημα τριών μηνών κατέγραψε 61.126 συνολικές απώλειες.

13. Επιθετική επιχείρηση Τοροπέτς-Χολμ (9 Ιανουαρίου – 6 Φεβρουαρίου 1942)³⁴.

 Η 3η και 4η Στρατιές Κρούσης (122.100 άνδρες) πέτυχαν βαθιά διείσδυση στις εχθρικές γραμμές, δημιουργώντας απειλή για τα νώτα της Ομάδας Στρατιών «Κέντρο», έχοντας συγκριτικά μέτριες απώλειες 29.210 ανδρών.

14. Πολεμικές επιχειρήσεις στη χερσόνησο του Κερτς (14 Ιανουαρίου – 12 Απριλίου 1942)³⁵.

 Μετά την απόβαση του χειμώνα, το Μέτωπο της Κριμαίας (181.680 άνδρες) επιχείρησε επί μήνες να σπάσει τις γερμανικές άμυνες για να προελάσει προς τη Σεβαστούπολη. Ο αιματηρός αγώνας ορυγμάτων στοίχισε 110.339 απώλειες.

15. Επιθετική επιχείρηση Μπαρβένκοβο-Λοζόβαγια (18 – 31 Ιανουαρίου 1942): Τα Νοτιοδυτικό και Νότιο Μέτωπα (361.690 άνδρες) διέσπασαν το μέτωπο νοτίως του Χάρκοβο, δημιουργώντας μια μεγάλη εξέχουσα. Η επιτυχία αυτή κόστισε 40.881 απώλειες, αλλά έθεσε τις βάσεις για την επερχόμενη καταστροφή της άνοιξης.

16. Αμυντική επιχείρηση της Κριμαίας (8 – 19 Μαΐου 1942).

 Μια καταστροφική ήττα. Ο Μάνσταϊν εξαπέλυσε επίθεση στο προγεφύρωμα του Κερτς. Το Μέτωπο Κριμαίας (249.800 άνδρες) κατέρρευσε ολοκληρωτικά σε 12 μέρες, υποχωρώντας στη χερσόνησο Ταμάν, με τεράστιες απώλειες ύψους 176.566 ανδρών (162.282 ανεπανόρθωτες).

17. Μάχη του Χάρκοβο (12 – 29 Μαΐου 1942)³⁶.

 Η εαρινή επίθεση του Κόκκινου Στρατού (765.300 άνδρες) για την ανακατάληψη του Χάρκοβο κατέληξε σε περικύκλωση και συντριβή ολόκληρων στρατιών. Οι απώλειες ανήλθαν στους 277.190 στρατιώτες (οι 170.958 νεκροί και αιχμάλωτοι).

18. Επιχείρηση απαγκίστρωσης 2ης Στρατιάς Κρούσης (13 Μαΐου – 10 Ιουλίου 1942)³⁷.

 Οι απεγνωσμένες προσπάθειες του Μετώπου Βολχόφ (231.900 άνδρες) να ανοίξουν διάδρομο για να διαφύγει η εγκλωβισμένη 2η Στρατιά Κρούσης στο Λιουμπάν. Η επιχείρηση στοίχισε 94.751 απώλειες, και το μεγαλύτερο μέρος της στρατιάς εξοντώθηκε.

19. Αμυντική επιχείρηση στην περιοχή του Μπέλι (2 – 27 Ιουλίου 1942)³⁸.

 Τοπικές αμυντικές μάχες κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού από το Μέτωπο Καλίνιν (187.690 άνδρες). Αποτέλεσε μια σχετική ανάπαυλα στο κεντρικό μέτωπο με 20.360 απώλειες.

20. Επιθετική επιχείρηση Ρζεφ-Σιτσόφκα (30 Ιουλίου – 23 Αυγούστου 1942)³⁹.

 Αιματηρή επιθετική προσπάθεια των Μετώπων Καλίνιν και Δυτικού (345.100 άνδρες) για την εξάλειψη της γερμανικής προεξοχής του Ρζεφ. Προσέκρουσε σε εξαιρετικά οργανωμένη άμυνα, κοστίζοντας 193.683 απώλειες σε λιγότερο από έναν μήνα.

21. Επιθετική επιχείρηση του Σινιάβινο (19 Αυγούστου – 10 Οκτωβρίου 1942)⁴⁰.

Νέα, συντονισμένη προσπάθεια των Μετώπων Λένινγκραντ και Βολχόφ (190.000 άνδρες) για τη διάσπαση της πολιορκίας του Λένινγκραντ. Παρά τη μαζική συγκέντρωση δυνάμεων, η επίθεση απέτυχε με απώλειες 113.674 ανδρών (40.085 ανεπανόρθωτες).

22. Αντεπίθεση του Δυτικού μετώπου σε Σουχίνιτσι, Κοζέλσκ (22 – 29 Αυγούστου 1942)⁴¹.

 Μια σύντομη (οκταήμερη) αλλά σφοδρή τοπική αντεπίθεση από 218.412 άνδρες του Δυτικού Μετώπου. Κατάφερε να ανακόψει τις τοπικές γερμανικές επιθέσεις στην περιοχή, με συνολικές απώλειες 34.549 στρατιωτών.

Β. Η Δεύτερη Περίοδος του Πολέμου (19 Νοεμβρίου 1942 – 31 Δεκεμβρίου 1943)

Η δεύτερη περίοδος του πολέμου σηματοδότησε την κομβική αλλαγή της πορείας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ξεκινώντας με τη γιγαντιαία αντεπίθεση στο Στάλινγκραντ, ο Κόκκινος Στρατός απέσπασε οριστικά τη στρατηγική πρωτοβουλία από τη Βέρμαχτ και πέρασε σε μαζικές επιθετικές εκστρατείες, διαθέτοντας πλέον υπεροχή σε έμψυχο δυναμικό και πολεμική βιομηχανία. Αν και επιτιθέμενος, το ανθρώπινο κόστος παρέμεινε τεράστιο απέναντι σε έναν πεισματικά αμυνόμενο εχθρό.

Εξετάζοντας και τις 408 ημερολογιακές ημέρες της Δεύτερης Περιόδου, τα δεδομένα ενσωματώνουν τη συνεχή και καθημερινή φθορά των στρατευμάτων σε όλο το μήκος του μετώπου. Σύμφωνα με τον Πίνακα 1, ο συνολικός απολογισμός για τον μάχιμο Κόκκινο Στρατό ανήλθε σε 8.538.700 απώλειες. Αναλυτικότερα:

• Οι ανεπανόρθωτες απώλειες έφτασαν τα 2.553.400 άτομα.
• Οι υγειονομικές απώλειες άγγιξαν τα 5.985.300 άτομα.
• Ο μέσος ημερήσιος όρος για αυτές τις 408 ημέρες διαμορφώθηκε στους 20.900 στρατιώτες.

Περνώντας στο καθαρά επιχειρησιακό επίπεδο, ο Κόκκινος Στρατός διεξήγαγε συνολικά 37 μεγάλες επιχειρήσεις (14 Στρατηγικές και 23 Ανεξάρτητες Μετώπου), όπως δείχνουν οι συγκεντρωτικοί Πίνακες 2 και 3 και ο αναλυτικός Πίνακας 5. Αυτές οι επιχειρήσεις διήρκεσαν αυστηρά 317 ημέρες και διακρίνονται οργανικά σε δύο μεγάλες εκστρατείες: τη Χειμερινή (1942/43) και τη Θερινή-Φθινοπωρινή (1943).

Βασιζόμενοι αυστηρά και μόνο στη δύναμη των στρατευμάτων που διατέθηκαν σε αυτές τις 37 συγκρούσεις και μετρώντας αποκλειστικά τις ημέρες διεξαγωγής τους, οι απώλειες διαμορφώνονται ως εξής:

• Σύνολο Απωλειών: 5.798.255 άνδρες (3.862.142 στις Στρατηγικές Επιχειρήσεις και 1.936.113 στις Ανεξάρτητες Επιχειρήσεις Μετώπου).
• Ανεπανόρθωτες: 1.651.004 άνδρες (1.084.640 στις Στρατηγικές και 566.364 στις Ανεξάρτητες).
• Υγειονομικές: 4.147.251 άνδρες (2.777.502 στις Στρατηγικές και 1.369.749 στις Ανεξάρτητες).

Το στατιστικό κενό των περίπου 2,74 εκατομμυρίων απωλειών ανάμεσα στα 8,53 εκατομμύρια του Πίνακα 1 και τα 5,79 εκατομμύρια των Πινάκων 2, 3 και 5, αντιπροσωπεύει ακριβώς εκείνους τους στρατιώτες που χάθηκαν εκτός των μεγάλων επιχειρήσεων. Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση τέτοιας απόκλισης είναι η λεγόμενη «Επιχειρησιακή-Στρατηγική Παύση» (1 Απριλίου – 30 Ιουνίου 1943). Μετά τις εξαντλητικές χειμερινές μάχες του 1942/1943 και πριν τη γιγαντιαία Μάχη του Κουρσκ το καλοκαίρι, υπήρξε ένα κενό 91 ημερών. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, καμία πλευρά δεν διεξήγαγε μεγάλες στρατηγικές ή ανεξάρτητες επιχειρήσεις, καθώς ανασυντάσσονταν. Ωστόσο, το μέτωπο δεν ήταν ειρηνικό. Σύμφωνα με τον Πίνακα 1, μόνο σε αυτές τις 91 ημέρες της «Παύσης», ο Κόκκινος Στρατός είχε 682.500 συνολικές απώλειες (εκ των οποίων οι 191.900 ήταν ανεπανόρθωτες). Οι απώλειες αυτές οφείλονταν σε τοπικές συμπλοκές, ανταλλαγές πυρών πυροβολικού, δράση ελεύθερων σκοπευτών και αναγνωριστικές αποστολές.

Το σοβιετο-γερμανικό μέτωπο είχε μήκος χιλιάδων χιλιομέτρων. Ακόμα και όταν διεξαγόταν μια τιτανομαχία στον Νότο (π.χ. στο Στάλινγκραντ ή στο Κουρσκ), τα σοβιετικά στρατεύματα στον Βορρά ή στο Κέντρο (π.χ. στο μέτωπο της Καρελίας ή του Λένινγκραντ) διεξήγαγαν καθημερινά μικρές, εξουθενωτικές τοπικές επιθέσεις «τακτικής σημασίας». Στόχος τους ήταν να κρατήσουν δεσμευμένες τις γερμανικές δυνάμεις ώστε να μην μεταφερθούν ως ενισχύσεις στο κύριο μέτωπο. Αυτές οι μάχες κόστιζαν χιλιάδες ζωές, αλλά δεν καταγράφονταν ως «Στρατηγικές Επιχειρήσεις», ούτε «Επιχειρήσεις Μετώπου».

Σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, η αναλογία των απωλειών έχει πλέον εξομαλυνθεί σημαντικά σε σχέση με το 1941: οι τραυματίες είναι σταθερά πάνω από 2 φορές περισσότεροι από τους νεκρούς και τους αιχμαλώτους, γεγονός που αντανακλά τον επιτυχημένο και συντεταγμένο χαρακτήρα της σοβιετικής προέλασης.

Ι. Χειμερινή Εκστρατεία 1942-1943 (Επιθετική).

Χρονικό Διάστημα: 19 Νοεμβρίου 1942 – 31 Μαρτίου 1943 (133 ημέρες).

Η εκστρατεία αυτή άνοιξε τον δρόμο για τη ριζική καμπή του πολέμου. Μέσα σε αυτές τις 133 ημέρες, διεξήχθησαν 5 γιγαντιαίες Στρατηγικές Επιχειρήσεις (4 επιθετικές και 1 αμυντική), οι οποίες οδήγησαν στην καταστροφή των γερμανικών δυνάμεων στον Βόλγα και την ευρύτερη υποχώρησή τους από τον Καύκασο. Βασιζόμενοι αυστηρά στα στρατεύματα που ενεπλάκησαν σε αυτές τις 5 στρατηγικές επιχειρήσεις, οι σοβιετικές δυνάμεις είχαν συνολικά 995.428 απώλειες (359.146 ανεπανόρθωτες και 636.282 υγειονομικές), με τον μέσο ημερήσιο όρο να διαμορφώνεται στους 7.484 άνδρες (βλ. Πίνακα 2).

1. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση του Στάλινγκραντ⁴²

Χρονικό Διάστημα: 19 Νοεμβρίου 1942 – 2 Φεβρουαρίου 1943 (76 ημέρες).

Η περίφημη Επιχείρηση «Ουρανός» που άλλαξε τον ρου του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τα σοβιετικά Μέτωπα εξαπέλυσαν μια γιγαντιαία κυκλωτική κίνηση, διασπώντας τα πλευρά του εχθρού και εγκλωβίζοντας την 6η Γερμανική Στρατιά, καθώς και ρουμανικές δυνάμεις, στα ερείπια του Στάλινγκραντ. Η επιχείρηση κατέληξε στην πλήρη εξόντωση και παράδοση του εχθρικού θύλακα, καταφέροντας ένα ανεπανόρθωτο στρατηγικό και ψυχολογικό πλήγμα στη ναζιστική Γερμανία.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Νοτιοδυτικό Μέτωπο, Μέτωπο του Ντον, Μέτωπο του Στάλινγκραντ και Στολίσκος του Βόλγα. Αρχική δύναμη: 1.143.500 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Ντον», Ομάδα Στρατιών «Β». Περιλάμβανε την 6η Στρατιά, την 4η Τεθωρακισμένη Στρατιά, ρουμανικές δυνάμεις και 5 ιταλικές μεραρχίες πεζικού.

Απώλειες ΕΣΣΔ: Σύνολο 485.777 (154.885 ανεπανόρθωτες, 330.892 υγειονομικές).

2. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση του Βορείου Καυκάσου – «Ντον»⁴³.

Χρονικό Διάστημα: 1 Ιανουαρίου – 4 Φεβρουαρίου 1943 (35 ημέρες).

Οι Σοβιετικοί πέρασαν στην αντεπίθεση για να αποκόψουν τις γερμανικές δυνάμεις που βρίσκονταν βαθιά στον Καύκασο. Ο εχθρός αναγκάστηκε σε βιαστική υποχώρηση, αποτρέποντας την απειλή για τα σοβιετικά πετρέλαια.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Νότιο Μέτωπο, η Βόρεια Ομάδα Στρατευμάτων και η Ομάδα Στρατευμάτων Μαύρης Θάλασσας του Μετώπου του Υπερκαυκάσου, καθώς και ο Στόλος της Μαύρης Θάλασσας. Αρχική δύναμη: 1.145.300 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Δον» και Ομάδα Στρατιών «Α» (1η Τεθωρακισμένη και 17η Στρατιά).

Απώλειες ΕΣΣΔ: Σύνολο 154.539 (69.627 ανεπανόρθωτες, 84.912 υγειονομικές).

3. Επιχείρηση «Ίσκρα» για τη διάσπαση της πολιορκίας του Λένινγκραντ⁴⁴.

Χρονικό Διάστημα: 12 Ιανουαρίου – 30 Ιανουαρίου 1943 (19 ημέρες).

Τα Μέτωπα Λένινγκραντ και Βολχόφ εξαπέλυσαν ταυτόχρονες επιθέσεις. Οι σοβιετικές δυνάμεις ενώθηκαν, ανοίγοντας έναν χερσαίο διάδρομο 8-11 χιλιομέτρων που διέσωσε τον πληθυσμό από την πείνα, έστω κι αν δεν ήρε πλήρως την πολιορκία.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Μέτωπο Λένινγκραντ, Μέτωπο Βολχόφ, Στόλος της Βαλτικής. Αρχική δύναμη: 302.800 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Βορράς» (κυρίως τμήματα της 18ης Στρατιάς).

Απώλειες ΕΣΣΔ: Σύνολο 115.082 (33.940 ανεπανόρθωτες, 81.142 υγειονομικές).

4. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση Βορόνεζ-Χάρκοβο⁴⁵

Χρονικό Διάστημα: 13 Ιανουαρίου – 3 Μαρτίου 1943 (50 ημέρες).

Μια ευρεία επιθετική προσπάθεια. Τα σοβιετικά στρατεύματα απελευθέρωσαν το Βορόνεζ, το Κουρσκ, το Μπέλγκοροντ και το Χάρκοβο, εξαντλώντας όμως τις δυνάμεις τους και εκτείνοντας τις γραμμές ανεφοδιασμού τους υπερβολικά.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Μέτωπο Βορόνεζ, Μέτωπο Μπριάνσκ, Νοτιοδυτικό Μέτωπο. Αρχική δύναμη: 502.400 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Β» (τμήματα), η 2η Ουγγρική Στρατιά και η 8η Ιταλική Στρατιά (οι οποίες πρακτικά διαλύθηκαν κατά την επιχείρηση).

Απώλειες ΕΣΣΔ: Σύνολο 153.561 (98.086 ανεπανόρθωτες, 55.475 υγειονομικές).

5. Στρατηγική Αμυντική Επιχείρηση του Χάρκοβο⁴⁶

Χρονικό Διάστημα: 4 Μαρτίου – 25 Μαρτίου 1943 (22 ημέρες).

Ο φον Μάνσταϊν, έχοντας συγκεντρώσει ισχυρές εφεδρείες τεθωρακισμένων, εξαπέλυσε αντεπίθεση απέναντι στα εξαντλημένα σοβιετικά στρατεύματα. Ο Κόκκινος Στρατός αναγκάστηκε να υποχωρήσει, εγκαταλείποντας εκ νέου το Χάρκοβο. Το μέτωπο σταθεροποιήθηκε διαμορφώνοντας το «τόξο» του Κουρσκ.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Νοτιοδυτικό Μέτωπο και Μέτωπο Βορόνεζ. Αρχική δύναμη: 345.900 άνδρες.

Άξονας: 4η Τεθωρακισμένη Στρατιά, 1η Τεθωρακισμένη Στρατιά, Επιχειρησιακή Ομάδα «Κεμπφ», 2ο Σώμα Τεθωρακισμένων των SS.

Απώλειες ΕΣΣΔ: Σύνολο 86.469 (45.219 ανεπανόρθωτες, 41.250 υγειονομικές).

Στις 5 Στρατηγικές Επιχειρήσεις αυτής της εκστρατείας, οι υλικές απώλειες των σοβιετικών δυνάμεων ήταν: 364.300 όπλα πεζικού, 4.521 άρματα μάχης και САУ, 10.194  πυροβόλα και όλμοι, 1.400 αεροσκάφη.

Η εκστρατεία αυτή υπήρξε το σημείο καμπής του πολέμου. Ο Κόκκινος Στρατός προέλασε 600-700 χιλιόμετρα προς τα δυτικά, συντρίβοντας το νότιο σκέλος του εχθρικού μετώπου, όπου ήταν συγκεντρωμένο πάνω από το 40% των δυνάμεων του Άξονα. Οι δυνάμεις της Γερμανίας και των συμμάχων της υπέστησαν καταστροφικές απώλειες που άγγιξαν το 1.700.000 άνδρες, περισσότερα από 3.500 άρματα και πυροβόλα εφόδου, 24.000 πυροβόλα και 4.300 αεροσκάφη. Για να αναπληρώσει αυτές τις κολοσσιαίες απώλειες, η γερμανική διοίκηση αναγκάστηκε να μεταφέρει εσπευσμένα στο Ανατολικό Μέτωπο πάνω από 34 μεραρχίες από τη Δυτική Ευρώπη και την Αφρική. Η κίνηση αυτή αποδυνάμωσε καθοριστικά τον Άξονα στη Μεσόγειο και διευκόλυνε σημαντικά την αγγλοαμερικανική επίθεση στη Βόρεια Αφρική.

ΙΙ. Θερινή-Φθινοπωρινή Εκστρατεία του 1943 (Επιθετική)

Χρονικό Διάστημα: 1 Ιουλίου – 31 Δεκεμβρίου 1943 (184 ημέρες).

Μετά την «Επιχειρησιακή Παύση» της άνοιξης του 1943, η Θερινή-Φθινοπωρινή Εκστρατεία ήρθε να επικυρώσει την οριστική απώλεια της πρωτοβουλίας από τη Γερμανία. Ωστόσο, σε μακρο-ιστορικό επίπεδο, αποτέλεσε την πιο αιματηρή μεμονωμένη εκστρατεία ολόκληρου του πολέμου για τον Κόκκινο Στρατό όσον αφορά τις απόλυτες συνολικές απώλειες, συγκεντρώνοντας το 17% του γενικού φόρου αίματος. Σύμφωνα με τον Πίνακα 1 (που μετρά τη συνολική, αδιάλειπτη φθορά), μέσα σε αυτές τις 184 ημέρες οι μάχιμες σοβιετικές δυνάμεις κατέγραψαν 5.022.600 συνολικές απώλειες (1.393.800 ανεπανόρθωτες και 3.628.800 υγειονομικές). Ο μέσος ημερήσιος όρος απωλειών σε ολόκληρο το μέτωπο έφτασε τον τρομακτικό αριθμό των 27.300 ανδρών (ο υψηλότερος του πολέμου).

1. Στρατηγική Αμυντική Επιχείρηση του Κουρσκ⁴⁷.

Χρονικό Διάστημα: 5 Ιουλίου – 23 Ιουλίου 1943 (19 ημέρες).

Η έναρξη της Τιτανομαχίας του Κουρσκ. Οι Σοβιετικοί οργάνωσαν πολυεπίπεδη άμυνα και απέκρουσαν τη μεγαλύτερη συγκέντρωση γερμανικών τεθωρακισμένων του πολέμου (Επιχείρηση «Ακρόπολη»), διαλύοντας την επιθετική ισχύ της Βέρμαχτ.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Κεντρικό Μέτωπο, Μέτωπο Βορόνεζ, Μέτωπο της Στέπας. Αρχική δύναμη: 1.272.700 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Κέντρο» (9η Στρατιά), Ομάδα Στρατιών «Νότος» (4η Τεθωρακισμένη Στρατιά, Ομάδα «Κεμπφ»).

Απώλειες ΕΣΣΔ: Σύνολο 177.847 (70.330 ανεπανόρθωτες, 107.517 υγειονομικές).

2. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση του Οριόλ – «Κουτούζοφ»⁴⁸.

Χρονικό Διάστημα: 12 Ιουλίου – 18 Αυγούστου 1943 (38 ημέρες).

Το βόρειο σκέλος της σοβιετικής αντεπίθεσης. Τα στρατεύματα επιτέθηκαν στη βαριά οχυρωμένη προεξοχή του Οριόλ, διαλύοντας τις γραμμές της Ομάδας Στρατιών «Κέντρο» και ανοίγοντας τον δρόμο για τη Λευκορωσία.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Δυτικό Μέτωπο, Μέτωπο Μπριάνσκ, Κεντρικό Μέτωπο. Αρχική δύναμη: 1.287.600 άνδρες.

Άξονας: 2η Τεθωρακισμένη Στρατιά και 9η Στρατιά της Ομάδας Στρατιών «Κέντρο».

Απώλειες ΕΣΣΔ: Σύνολο 429.890 (112.529 ανεπανόρθωτες, 317.361 υγειονομικές).

3. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση Μπέλγκοροντ-Χάρκοβο – «Ρουμιάντσεφ»⁴⁹.

Χρονικό Διάστημα: 3 Αυγούστου – 23 Αυγούστου 1943 (21 ημέρες).

Το νότιο σκέλος της αντεπίθεσης του Κουρσκ. Παρά τις σκληρές αντεπιθέσεις τεθωρακισμένων των SS, τα σοβιετικά Μέτωπα διέσπασαν την άμυνα και απελευθέρωσαν οριστικά το Μπέλγκοροντ και το Χάρκοβο.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Μέτωπο Βορόνεζ, Μέτωπο της Στέπας. Αρχική δύναμη: 1.144.000 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Νότος» (Μάνσταϊν: 4η Τεθωρακισμένη Στρατιά, Επιχειρησιακή Ομάδα «Κεμπφ», 4ος Αεροπορικός Στόλος).

Απώλειες ΕΣΣΔ: Σύνολο 255.566 (71.611 ανεπανόρθωτες, 183.955 υγειονομικές).

4. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση του Σμολένσκ – «Σουβόροφ»⁵⁰.

Χρονικό Διάστημα: 7 Αυγούστου – 2 Οκτωβρίου 1943 (57 ημέρες).

Μια εξαιρετικά κρίσιμη προέλαση εναντίον της Ομάδας Στρατιών «Κέντρο». Διέσπασαν τις εχθρικές γραμμές, απελευθερώνοντας το Σμολένσκ και εξαλείφοντας οριστικά την απειλή για τη Μόσχα από τα δυτικά.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Μέτωπο Καλίνιν, Δυτικό Μέτωπο. Αρχική δύναμη: 1.252.600 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Κέντρο» (τμήματα της 3ης Τεθωρακισμένης, 4ης και 9ης Στρατιάς).

Απώλειες ΕΣΣΔ: Σύνολο 451.466 (107.645 ανεπανόρθωτες, 343.821 υγειονομικές).

5. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση του Ντονμπάς⁵¹.

Χρονικό Διάστημα: 13 Αυγούστου – 22 Σεπτεμβρίου 1943 (41 ημέρες).

Διέσπασαν τη γερμανική άμυνα κατά μήκος του ποταμού Μιούς και προήλασαν ταχύτατα, απελευθερώνοντας το Ντονμπάς, την πιο σημαντική βιομηχανική περιοχή της χώρας.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Νοτιοδυτικό Μέτωπο, Νότιο Μέτωπο. Αρχική δύναμη: 1.011.900 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Νότος» (Μάνσταϊν: 1η Τεθωρακισμένη Στρατιά και 6η Στρατιά).

Απώλειες ΕΣΣΔ: Σύνολο 273.522 (66.166 ανεπανόρθωτες, 207.356 υγειονομικές).

6. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση Τσερνίγκοφ-Πολτάβα⁵².

Χρονικό Διάστημα: 26 Αυγούστου – 30 Σεπτεμβρίου 1943 (36 ημέρες).

Το πρώτο στάδιο της γιγαντιαίας «Μάχης του Δνείπερου». Προκάλεσαν μαζική υποχώρηση του εχθρού, απελευθέρωσαν μεγάλα αστικά κέντρα (Σούμι, Πολτάβα) και κατέλαβαν τα πρώτα προγεφυρώματα στον Δνείπερο.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Κεντρικό Μέτωπο, Μέτωπο Βορόνεζ, Μέτωπο της Στέπας. Αρχική δύναμη: 1.581.300 άνδρες.

Άξονας: 2η Στρατιά (Ομάδα Στρατιών «Κέντρο»), 4η Τεθωρακισμένη και 8η Στρατιά (Ομάδα Στρατιών «Νότος»).

Απώλειες ΕΣΣΔ: Σύνολο 427.952 (102.957 ανεπανόρθωτες, 324.995 υγειονομικές).

7. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση Νοβοροσίσκ-Ταμάν⁵³.

Χρονικό Διάστημα: 10 Σεπτεμβρίου – 9 Οκτωβρίου 1943 (30 ημέρες).

Μια χερσαία και αμφίβια επιχείρηση που οδήγησε στην οριστική εκδίωξη των Γερμανών από τον Καύκασο. Απελευθέρωσαν το Νοβοροσίσκ και ολόκληρη τη χερσόνησο του Ταμάν.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Μέτωπο Βορείου Καυκάσου, Στόλος Μαύρης Θάλασσας, Στολίσκος Αζοφικής. Αρχική δύναμη: 317.400 άνδρες.

Άξονας: 17η Γερμανική Στρατιά της Ομάδας Στρατιών «Α».

Απώλειες ΕΣΣΔ: Σύνολο 65.510 (14.564 ανεπανόρθωτες, 50.946 υγειονομικές).

8. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση του Κάτω Δνείπερου⁵⁴. Χρονικό Διάστημα: 26 Σεπτεμβρίου – 20 Δεκεμβρίου 1943 (86 ημέρες).

Η τελική φάση της Μάχης του Δνείπερου στο νότιο σκέλος. Ολοκλήρωσαν την απελευθέρωση της Αριστερής Όχθης της Ουκρανίας, εγκλώβισαν γερμανικές δυνάμεις στην Κριμαία και εδραίωσαν προγεφυρώματα στην απέναντι όχθη του ποταμού.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: 2ο, 3ο και 4ο Ουκρανικό Μέτωπο. Αρχική δύναμη: 1.506.400 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Νότος» (1η Τεθωρακισμένη Στρατιά, 8η και 6η Στρατιά).

Απώλειες ΕΣΣΔ: Σύνολο 754.392 (173.201 ανεπανόρθωτες, 581.191 υγειονομικές).

9. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση του Κιέβου⁵⁵.

Χρονικό Διάστημα: 3 Νοεμβρίου – 13 Νοεμβρίου 1943 (11 ημέρες).

Εκμεταλλευόμενοι το προγεφύρωμα στο Λιούτεζ, οι Σοβιετικοί διέσπασαν την άμυνα και απελευθέρωσαν την ιστορική πρωτεύουσα της Ουκρανίας (6 Νοεμβρίου), δημιουργώντας ένα τεράστιο στρατηγικό προγεφύρωμα στη Δεξιά Όχθη του Δνείπερου.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: 1ο Ουκρανικό Μέτωπο. Αρχική δύναμη: 671.000 άνδρες.

Άξονας: 4η Τεθωρακισμένη Στρατιά (τμήμα της Ομάδας Στρατιών «Νότος»).

Απώλειες ΕΣΣΔ: Σύνολο 30.569 (6.491 ανεπανόρθωτες, 24.078 υγειονομικές).

Στις 9 Στρατηγικές Επιχειρήσεις αυτής της εκστρατείας, οι απώλειες υλικού των σοβιετικών δυνάμεων ήταν κολοσσιαίες: 465.600 όπλα πεζικού, 11.974 άρματα μάχης και Α/Κ πυροβόλα, 10.507 πυροβόλα και όλμοι και 3.320 αεροσκάφη.

Η εκστρατεία άνοιξε με τη Μάχη του Κουρσκ, όπου ο Κόκκινος Στρατός κατάφερε να απορροφήσει και να καταστρέψει τη μεγαλύτερη συγκέντρωση εχθρικών τεθωρακισμένων, εκμηδενίζοντας οριστικά την ικανότητα της Βέρμαχτ να αναλαμβάνει στρατηγικές επιθέσεις. Μέσα σε λίγους μήνες, οι ραγδαίες σοβιετικές επιθέσεις απελευθέρωσαν ολόκληρη την Αριστερή Όχθη της Ουκρανίας και το βιομηχανικό κέντρο του Ντονμπάς.

Η κορύφωση της εκστρατείας οδήγησε στο επιτυχές, αν και εξαιρετικά αιματηρό, πέρασμα του ποταμού Δνείπερου. Ο Κόκκινος Στρατός εξασφάλισε βαθιά στρατηγικά προγεφυρώματα (όπως αυτό του Κιέβου), καταρρίπτοντας τις ελπίδες του Χίτλερ να σταθεροποιήσει το μέτωπο πίσω από ένα φυσικό «Ανατολικό Τείχος», και άνοιξε τον δρόμο για τις μεγάλες απελευθερωτικές επιχειρήσεις του 1944.

ΙΙΙ. Ανεξάρτητες Επιχειρήσεις Μετώπου

Την Δεύτερη Περίοδο του πολέμου εκτός από τις 14 Στρατηγικές Επιχειρήσεις, διεξήχθησαν και 23 Ανεξάρτητες Επιχειρήσεις Μετώπου (βλ. Πίνακα 5):

1. Επιθετική επιχείρηση του Βελίκιγιε Λούκι (24 Νοεμβρίου 1942 – 20 Ιανουαρίου 1943)⁵⁶.

Δυνάμεις: 86.700 άνδρες (Μέτωπο του Καλίνιν).

Απώλειες: Σύνολο 104.022 (31.674 ανεπανόρθωτες, 72.348 υγειονομικές).

Επιχείρηση με στόχο την καθήλωση της Ομάδας Στρατιών «Κέντρο» ώστε να αποτραπεί η μεταφορά γερμανικών ενισχύσεων στο Στάλινγκραντ. Παρά τις εξαιρετικά βαριές απώλειες (που ξεπέρασαν την αρχική δύναμη λόγω συνεχών ενισχύσεων), οι Σοβιετικοί απελευθέρωσαν το Βελίκιγιε Λούκι εξοντώνοντας την τοπική εχθρική φρουρά.

2. Επιθετική επιχείρηση Ρζεφ-Σιτσόφκα (25 Νοεμβρίου – 20 Δεκεμβρίου 1942)⁵⁷.

Δυνάμεις: 545.070 άνδρες (Μέτωπο του Καλίνιν, Δυτικό Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 215.674 (70.373 ανεπανόρθωτες, 145.301 υγειονομικές).

Ευρύτερα γνωστή ως Επιχείρηση «Άρης», αποτέλεσε μια γιγαντιαία αλλά αποτυχημένη προσπάθεια εξάλειψης της προεξοχής του Ρζεφ. Προσέκρουσε σε πανίσχυρη γερμανική άμυνα κοστίζοντας τρομακτικές απώλειες, ωστόσο εκπλήρωσε τον στρατηγικό της ρόλο, στερώντας κρίσιμες εφεδρείες από το μέτωπο του Βόλγα.

3. Επιθετική επιχείρηση Μιλλέροβο-Βοροσίλοβγκραντ (1 Ιανουαρίου – 22 Φεβρουαρίου 1943)⁵⁸.

Δυνάμεις: 265.180 άνδρες (Νοτιοδυτικό Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 101.733 (38.049 ανεπανόρθωτες, 63.684 υγειονομικές).

Γνωστή και ως Επιχείρηση «Καλπασμός», στόχευε στην ταχύτατη προέλαση προς τον Δνείπερο μετά την πτώση του Στάλινγκραντ. Απελευθέρωσε το βόρειο Ντονμπάς και το Βοροσίλοβγκραντ, αλλά τα σοβιετικά στρατεύματα εξαντλήθηκαν και τελικά αναχαιτίστηκαν από τη γερμανική αντεπίθεση.

4. Επιθετική επιχείρηση του Ροστόφ (1 Ιανουαρίου – 18 Φεβρουαρίου 1943)⁵⁹

Δυνάμεις: 259.440 άνδρες (Νότιο Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 28.231 (9.809 ανεπανόρθωτες, 18.422 υγειονομικές).

Διεξήχθη με σκοπό την αποκοπή της οδού διαφυγής της Ομάδας Στρατιών «Α» από τον Καύκασο. Οι Σοβιετικοί κατάφεραν να απελευθερώσουν το στρατηγικό Ροστόφ-ον-Ντον, αναγκάζοντας τον εχθρό να συμπτυχθεί βιαστικά πίσω από τον ποταμό Μιούς.

5. Επιθετική επιχείρηση του Μάλο-Αρχάνγκελσκ (5 Φεβρουαρίου – 2 Μαρτίου 1943)⁶⁰.

Δυνάμεις: 240.160 άνδρες (Μέτωπο του Μπριάνσκ).

Απώλειες: Σύνολο 54.299 (19.684 ανεπανόρθωτες, 34.615 υγειονομικές).

Τοπική επιθετική προσπάθεια με κατεύθυνση το Μάλο-Αρχάνγκελσκ για την υποστήριξη της μελλοντικής προέλασης προς το Οριόλ. Αν και η εδαφική προώθηση ήταν περιορισμένη, εξασφάλισε ευνοϊκές θέσεις που αποδείχθηκαν κρίσιμες για το βόρειο τμήμα του τόξου του Κουρσκ.

6. Επιθετική επιχείρηση του Κρασνοντάρ (9 Φεβρουαρίου – 24 Μαΐου 1943)⁶¹.

Δυνάμεις: 390.000 άνδρες (Μέτωπο του Βορείου Καυκάσου).

Απώλειες: Σύνολο 240.716 (66.814 ανεπανόρθωτες, 173.902 υγειονομικές).

Παρατεταμένη και εξαιρετικά αιματηρή επιχείρηση που οδήγησε στην απελευθέρωση του Κρασνοντάρ. Η 17η Γερμανική Στρατιά πιέστηκε και αναγκάστηκε να υποχωρήσει, οχυρωνόμενη τελικά στην πανίσχυρη «Γαλάζια Γραμμή» της χερσονήσου του Ταμάν.

7. Επιθετική επιχείρηση του Ντεμιάνσκ (15 – 28 Φεβρουαρίου 1943)⁶².

Δυνάμεις: 327.600 άνδρες (Βορειοδυτικό Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 33.663 (10.016 ανεπανόρθωτες, 23.647 υγειονομικές).

Σκοπός της ήταν η περικύκλωση και εξάλειψη της γερμανικής προεξοχής του Ντεμιάνσκ. Μπροστά στον κίνδυνο, η 16η Γερμανική Στρατιά κατάφερε να εκκενώσει τον θύλακα συντεταγμένα, με τους Σοβιετικούς να εξαλείφουν πάντως οριστικά την απειλή στα νώτα τους.

8. Πολεμικές ενέργειες στην κατεύθυνση του Σεβσκ (25 Φεβρουαρίου – 28 Μαρτίου 1943)⁶³.

Δυνάμεις: 256.820 άνδρες (Κεντρικό Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 70.407 (30.439 ανεπανόρθωτες, 39.968 υγειονομικές).

Μια βαθιά επιθετική διείσδυση προς το Σεβσκ από τις δυνάμεις του Κ. Ροκοσόφσκι. Ανακόπηκε τελικά μετά από σφοδρές γερμανικές αντεπιθέσεις, με τη γραμμή μετώπου να σταθεροποιείται και να διαμορφώνει το βορειοδυτικό άκρο της προεξοχής του Κουρσκ.

9. Επιθετική επιχείρηση Ρζεφ-Βιάζμα (2 – 31 Μαρτίου 1943)⁶⁴.

Δυνάμεις: 876.000 άνδρες (Μέτωπο του Καλίνιν, Δυτικό Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 138.577 (38.862 ανεπανόρθωτες, 99.715 υγειονομικές).

Αποτέλεσε την καταδίωξη της 9ης Γερμανικής Στρατιάς, η οποία εκκένωσε στρατηγικά το προγεφύρωμα του Ρζεφ. Οι Σοβιετικοί απελευθέρωσαν τα ερείπια του Ρζεφ και της Βιάζμα, απομακρύνοντας οριστικά την άμεση απειλή για την πρωτεύουσα, Μόσχα.

10. Επιθετική επιχείρηση στην περιοχή της Στάραγια Ρούσα (4 – 19 Μαρτίου 1943)⁶⁵.

Δυνάμεις: 401.190 άνδρες (Βορειοδυτικό Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 103.108 (31.789 ανεπανόρθωτες, 71.319 υγειονομικές).

Μέρος του ευρύτερου στρατηγικού σχεδίου «Πολικός Αστέρας» με σκοπό την απελευθέρωση της Στάραγια Ρούσα. Η εαρινή λάσπη (ρασπούτιτσα) και η ισχυρή γερμανική άμυνα οδήγησαν σε στασιμότητα και βαριές απώλειες χωρίς να επιτευχθούν οι κύριοι στόχοι.

11. Πολεμικές ενέργειες στις κατευθύνσεις Ριλσκ και Σούμι (4 – 28 Μαρτίου 1943).

Δυνάμεις: 93.770 άνδρες (Μέτωπο του Βορόνεζ).

Απώλειες: Σύνολο 7.534 (2.643 ανεπανόρθωτες, 4.891 υγειονομικές).

Τοπικές επιθετικές και αμυντικές αναμετρήσεις προκειμένου να εξασφαλιστούν ευνοϊκές θέσεις στις περιοχές Ριλσκ και Σούμι, καθώς ολοκληρωνόταν η γερμανική αντεπίθεση στο Χάρκοβο και το μέτωπο περνούσε σε φάση επιχειρησιακής παύσης.

12. Επιθετική επιχείρηση Ιζιούμ-Μπαρβένκοβο (17 – 27 Ιουλίου 1943)⁶⁶.

Δυνάμεις: 202.430 άνδρες (Νοτιοδυτικό Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 38.690 (10.310 ανεπανόρθωτες, 28.380 υγειονομικές).

Διεξήχθη ταυτόχρονα με τη μάχη του Κουρσκ για να εμποδίσει τη μεταφορά γερμανικών εφεδρειών προς τα βόρεια. Παρά την περιορισμένη εδαφική επιτυχία, καθήλωσε με επιτυχία την 1η Τεθωρακισμένη Στρατιά του εχθρού στο Ντονμπάς.

13. Επιθετική επιχείρηση στον ποταμό Μιούς (17 Ιουλίου – 2 Αυγούστου 1943)⁶⁷.

Δυνάμεις: 271.790 άνδρες (Νότιο Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 61.070 (15.303 ανεπανόρθωτες, 45.767 υγειονομικές).

Αιφνιδιαστική διάσπαση της γερμανικής οχυρωματικής γραμμής του Μιούς, που υποχρέωσε τον Μάνσταϊν να ανακαλέσει εσπευσμένα το 2ο Σώμα Τεθωρακισμένων των SS από το Κουρσκ. Οι Γερμανοί ανέκτησαν τελικά τις θέσεις τους, αλλά η μάχη του Κουρσκ είχε κερδηθεί.

14. Επιθετική επιχείρηση της Μγκα (22 Ιουλίου – 22 Αυγούστου 1943).

Δυνάμεις: 253.300 άνδρες (Μέτωπα του Λένινγκραντ και του Βολχόφ).

Απώλειες: Σύνολο 79.937 (20.890 ανεπανόρθωτες, 59.047 υγειονομικές).

Στόχευε στη διεύρυνση του χερσαίου διαδρόμου του Λένινγκραντ και την απελευθέρωση του στρατηγικού κόμβου της Μγκα. Η πόλη δεν καταλήφθηκε, αλλά η 18η Γερμανική Στρατιά υπέστη μεγάλη φθορά, αποτρέποντας νέες εχθρικές επιθέσεις κατά του Λένινγκραντ.

15. Επιθετική επιχείρηση του Μπριάνσκ (1 Σεπτεμβρίου – 3 Οκτωβρίου 1943)⁶⁸.

Δυνάμεις: 530.000 άνδρες (Μέτωπο του Μπριάνσκ).

Απώλειες: Σύνολο 56.657 (13.033 ανεπανόρθωτες, 43.624 υγειονομικές).

Σαρωτική επιτυχία που διέσπασε την οχυρωματική γραμμή «Hagen». Οδήγησε στην απελευθέρωση του Μπριάνσκ και εκδίωξε την 9η Γερμανική Στρατιά δυτικά προς τον ποταμό Σοζ, υποστηρίζοντας τη μαζική προέλαση προς τον Δνείπερο.

16. Επιθετική επιχείρηση του Λιούτεζ (1 Οκτωβρίου – 2 Νοεμβρίου 1943)⁶⁹.

Δυνάμεις: 253.830 άνδρες (Μέτωπο του Βορόνεζ / μετέπειτα 1ο Ουκρανικό Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 85.064 (24.422 ανεπανόρθωτες, 60.642 υγειονομικές).

Κρίσιμη επιχείρηση βόρεια του Κιέβου για την εδραίωση και επέκταση του προγεφυρώματος του Λιούτεζ στη δεξιά όχθη του Δνείπερου. Αποτέλεσε το κυρίως εφαλτήριο για την απελευθέρωση της ουκρανικής πρωτεύουσας λίγες μέρες αργότερα.

17. Επιθετική επιχείρηση Νέβελ-Γκοροντόκ (6 Οκτωβρίου – 31 Δεκεμβρίου 1943)⁷⁰.

Δυνάμεις: 198.000 άνδρες (Μέτωπο του Καλίνιν / μετέπειτα 1ο Βαλτικό Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 168.902 (43.551 ανεπανόρθωτες, 125.351 υγειονομικές).

Αιφνιδιαστικό χτύπημα στη συμβολή των γερμανικών Ομάδων Στρατιών «Βορράς» και «Κέντρο». Απελευθερώθηκαν το Νέβελ και το Γκοροντόκ, δημιουργώντας μια βαθιά σφήνα που απείλησε σοβαρά την εχθρική άμυνα στο Βιτέμπσκ.

18. Επιθετική επιχείρηση του Μπουκρίν (12 – 24 Οκτωβρίου 1943)⁷¹.

Δυνάμεις: 185.960 άνδρες (Μέτωπο του Βορόνεζ / μετέπειτα 1ο Ουκρανικό Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 27.938 (6.498 ανεπανόρθωτες, 21.440 υγειονομικές).

Προσπάθεια διάσπασης του μετώπου νοτίως του Κιέβου από το προγεφύρωμα του Μπουκρίν. Λόγω του εξαιρετικά δύσβατου εδάφους και της σκληρής γερμανικής άμυνας, η Στάβκα μετέφερε τελικά την κύρια προσπάθεια βόρεια, στο προγεφύρωμα του Λιούτεζ.

19. Επιθετική επιχείρηση στην κατεύθυνση της Όρσα (12 Οκτωβρίου – 2 Δεκεμβρίου 1943)⁷².

Δυνάμεις: 310.900 άνδρες (Δυτικό Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 104.420 (24.553 ανεπανόρθωτες, 79.867 υγειονομικές).

Επανειλημμένες, αιματηρές μετωπικές επιθέσεις για τη διάσπαση της γερμανικής άμυνας στον κομβικό σταθμό της Όρσα. Η 4η Γερμανική Στρατιά απέκρουσε τις επιθέσεις, με τους Σοβιετικούς να κερδίζουν ελάχιστο έδαφος με πολύ βαρύ τίμημα.

20. Αποβατική επιχείρηση Κερτς-Ελτιγκέν (31 Οκτωβρίου – 11 Δεκεμβρίου 1943)⁷³.

Δυνάμεις: 150.000 άνδρες (Μέτωπο του Βορείου Καυκάσου, Στόλος Μαύρης Θάλασσας).

Απώλειες: Σύνολο 27.397 (6.985 ανεπανόρθωτες, 20.412 υγειονομικές).

Τολμηρή αμφίβια απόβαση στη χερσόνησο του Κερτς (Κριμαία). Παρά την τραγική απώλεια του νότιου προγεφυρώματος στο Ελτιγκέν, το βόρειο προγεφύρωμα στο Κερτς εδραιώθηκε και αποτέλεσε τη βάση για την απελευθέρωση της Κριμαίας την άνοιξη του 1944.

21. Επιθετική επιχείρηση Γκόμελ-Ρέτσιτσα (10 – 30 Νοεμβρίου 1943)⁷⁴.

Δυνάμεις: 761.300 άνδρες (Λευκορωσικό Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 88.206 (21.650 ανεπανόρθωτες, 66.556 υγειονομικές).

Μεγάλη επίθεση που διέσπασε το δεξί πλευρό της Ομάδας Στρατιών «Κέντρο». Οδήγησε στην απελευθέρωση του Γκόμελ (το πρώτο περιφερειακό κέντρο της Λευκορωσίας) και ανάγκασε τους Γερμανούς να συμπτυχθούν βαθύτερα πίσω από τον Δνείπερο.

22. Αμυντική επιχείρηση του Κιέβου (13 Νοεμβρίου – 22 Δεκεμβρίου 1943)⁷⁵.

Δυνάμεις: 730.000 άνδρες (1ο Ουκρανικό Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 87.473 (26.443 ανεπανόρθωτες, 61.030 υγειονομικές).

Αιματηρή αμυντική μάχη για την απόκρουση της ισχυρής γερμανικής αντεπίθεσης του Μάνσταϊν, ο οποίος επιχείρησε να ανακαταλάβει το Κίεβο. Οι Σοβιετικοί αμύνθηκαν πεισματικά στο Φάστοφ και το Ζιτόμιρ, εξαντλώντας την εχθρική ορμή.

23. Καταδίωξη του εχθρού στην κατεύθυνση του Νοβοσοκόλνικι (30 Δεκεμβρίου 1943 – 8 Ιανουαρίου 1944)⁷⁶.

Δυνάμεις: 199.700 άνδρες (2ο Βαλτικό Μέτωπο).

Απώλειες: Σύνολο 12.395 (2.574 ανεπανόρθωτες, 9.821 υγειονομικές).

Σύντομη επιχείρηση εκμετάλλευσης της γερμανικής σύμπτυξης από την επικίνδυνη προεξοχή του Νοβοσοκόλνικι. Οι σοβιετικές δυνάμεις πίεσαν τον εχθρό και βελτίωσαν άμεσα τις επιχειρησιακές τους θέσεις ενόψει των μεγάλων επιθέσεων του 1944.

Γ. Η Τρίτη Περίοδος του Πολέμου (1 Ιανουαρίου 1944 – 9 Μαΐου 1945)

Η τρίτη και τελευταία περίοδος του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου χαρακτηρίζεται από τις σαρωτικές στρατηγικές επιθέσεις του Κόκκινου Στρατού, οι οποίες οδήγησαν στην πλήρη εκδίωξη των κατακτητών από τα σοβιετικά εδάφη, στην απελευθέρωση των χωρών της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης, και τελικά στην άνευ όρων συνθηκολόγηση της ναζιστικής Γερμανίας.

Σύμφωνα με τη σύγχρονη ιστοριογραφία, στις αρχές του 1944 το σοβιετο-γερμανικό μέτωπο παρέμενε το κύριο θέατρο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η Γερμανία και οι σύμμαχοί της διατηρούσαν εκεί 236 μεραρχίες και ταξιαρχίες, συγκεντρώνοντας περίπου 4 εκατομμύρια άνδρες, 5.400 άρματα μάχης/πυροβόλα εφόδου και 3.100 αεροσκάφη. Απέναντί τους, ο μάχιμος Σοβιετικός Στρατός διέθετε πλέον συντριπτική υπεροχή, παρατάσσοντας έως και 6,4 εκατομμύρια άνδρες, υποστηριζόμενους από περίπου 5.300 άρματα/αυτοκινούμενα πυροβόλα και 11.000 αεροσκάφη⁷⁷

Εξετάζοντας τις 495 ημερολογιακές ημέρες της Τρίτης Περιόδου (βλ. Πίνακα 1), ο συνολικός απολογισμός φθοράς για τις σοβιετικές δυνάμεις ανήλθε σε 9.892.100 απώλειες (το 33,4% του συνόλου του πολέμου). Αναλυτικότερα:

• Οι ανεπανόρθωτες απώλειες μειώθηκαν στα 2.564.700 άτομα.
• Οι υγειονομικές απώλειες ανήλθαν στο ιστορικό υψηλό των 7.327.400 ατόμων (το 40,0% του συνόλου του πολέμου για αυτή την κατηγορία).
• Ο μέσος ημερήσιος όρος για αυτές τις 495 ημέρες διαμορφώθηκε στους 20.000 στρατιώτες.

Στο αυστηρό επιχειρησιακό επίπεδο (βλ. Πίνακες 2,3 και 6), η Τρίτη Περίοδος οργανώνεται σε τρεις μεγάλες εκστρατείες (Χειμερινή-Εαρινή του 1944, Θερινή-Φθινοπωρινή του 1944 και Εκστρατεία στην Ευρώπη το 1945). Μέσα σε αυτές, ο Κόκκινος Στρατός διεξήγαγε συνολικά 47 μεγάλες επιχειρήσεις (19 Στρατηγικές και 28 Ανεξάρτητες).

Μετρώντας αυστηρά τα στρατεύματα που διατέθηκαν σε αυτές τις 47 επιχειρήσεις αποκλειστικά για τις ημέρες διεξαγωγής τους, οι απώλειες διαμορφώνονται ως εξής:

• Σύνολο Απωλειών: 6.764.315 άνδρες.
• Ανεπανόρθωτες: 1.542.606 άνδρες (1.190.797 στις Στρατηγικές Επιχειρήσεις και 351.809 στις Ανεξάρτητες Επιχειρήσεις Μετώπου).
• Υγειονομικές: 5.221.709 άνδρες (3.954.919 στις Στρατηγικές και 1.266.790 στις Ανεξάρτητες).

Υπάρχει μια διαφορά 1.022.094 ανεπανόρθωτων απωλειών ανάμεσα στα 2.564.700 άτομα του Πίνακα 1 και στα 1.542.606 των επίσημα καταγεγραμμένων επιχειρήσεων (Πίνακες 2, 3 και 6). Το νούμερο αυτό αντιπροσωπεύει τη συνεχή, καθημερινή φθορά (μάχες χαρακωμάτων, τοπικές επιθέσεις τακτικής σημασίας) ανάμεσα στις μεγάλες εκστρατείες και σε δευτερεύοντες τομείς του μετώπου.

Ας πάρουμε την Εκστρατεία στην Ευρώπη (1 Ιανουαρίου – 9 Μαΐου 1945), η οποία διήρκεσε 129 ημέρες. Σε αυτήν ανήκει η περίφημη Στρατηγική Επιχείρηση Βιστούλα-Όντερ (12 Ιανουαρίου – 3 Φεβρουαρίου 1945). Αυτή η επιχείρηση διήρκεσε μόνο 23 ημέρες. Οι απώλειες του 1ου Λευκορωσικού και του 1ου Ουκρανικού Μετώπου για αυτές τις 23 ημέρες μπήκαν στον Πίνακα 2 και 6. Όμως, τα Μέτωπα αυτά βρίσκονταν στο πεδίο της μάχης και τις υπόλοιπες 106 ημέρες της Εκστρατείας! Τις ημέρες εκείνες διατηρούσαν προγεφυρώματα, απέκρουαν λυσσαλέες γερμανικές αντεπιθέσεις, έχαναν άνδρες από το πυροβολικό και προετοιμάζονταν για την επίθεση στο Βερολίνο (η οποία κράτησε άλλες 23 ημέρες τον Απρίλιο). Οι απώλειες αυτών των «ενδιάμεσων» ημερών, όπου δεν διεξάγονταν οργανωμένες πολεμικές επιχειρήσεις για τα συγκεκριμένα Μέτωπα, καταγράφηκαν μόνο στον Πίνακα 1.

Επιπλέον, την ίδια στιγμή που στον Νότο διεξαγόταν μια μεγάλη επιχείρηση, τα στρατεύματα στον Βορρά μπορεί να μην συμμετείχαν σε καμία επίσημη επιχείρηση για μήνες, αλλά συνέχιζαν να υφίστανται την καθημερινή φθορά των χαρακωμάτων.

Ι. Χειμερινή-Εαρινή Εκστρατεία 1944 (Επιθετική)

Χρονικό Διάστημα: 1 Ιανουαρίου – 31 Μαΐου 1944 (152 ημέρες).

Η πρώτη μεγάλη εκστρατεία του 1944 περιλάμβανε 3 κομβικές Στρατηγικές Επιχειρήσεις, οι οποίες οδήγησαν στην πλήρη απελευθέρωση της Δεξιάς Όχθης της Ουκρανίας, της Κριμαίας, καθώς και στην οριστική άρση της πολιορκίας του Λένινγκραντ.

Βασιζόμενοι αυστηρά στα στρατεύματα που ενεπλάκησαν αποκλειστικά σε αυτές τις 3 στρατηγικές επιχειρήσεις (όπως καταγράφονται στον Πίνακα 2 και 6), οι μάχιμες σοβιετικές δυνάμεις είχαν συνολικά 1.508.300 απώλειες. Αναλυτικότερα, ο φόρος αίματος για την επιτυχία αυτών των επιχειρήσεων κατανεμήθηκε σε 364.638 ανεπανόρθωτες απώλειες και 1.143.662 υγειονομικές, με τον μέσο ημερήσιο όρο φθοράς να διαμορφώνεται στους 9.923 άνδρες.

1. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση του Δνείπερου-Καρπαθίων (Απελευθέρωση της Δεξιάς Όχθης της Ουκρανίας)⁷⁸.  Χρονικό Διάστημα: 24 Δεκεμβρίου 1943 – 17 Απριλίου 1944 (116 ημέρες).

Αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, σχεδιασμένη να συντρίψει ολόκληρη τη νότια πτέρυγα του γερμανικού μετώπου. Ήταν μάλιστα η μοναδική επιχείρηση του πολέμου στην οποία συμμετείχαν ταυτόχρονα και οι έξι σοβιετικές τεθωρακισμένες στρατιές. Τα σοβιετικά στρατεύματα προήλασαν 250-450 χιλιόμετρα δυτικά, απελευθερώνοντας τη Δεξιά Όχθη της Ουκρανίας, και έφτασαν στα προπολεμικά σύνορα με τη Ρουμανία.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Το 1ο, 2ο, 3ο και 4ο Ουκρανικό Μέτωπο, και στο τελικό στάδιο το 2ο Λευκορωσικό Μέτωπο. Συνολικά ενεπλάκησαν 22 στρατιές συνδυασμένων όπλων, 6 τεθωρακισμένες και 4 αεροπορικές στρατιές. Η αρχική τους δύναμη ανερχόταν σε 2.406.100 άνδρες, 28.654 πυροβόλα/όλμους, 2.015 άρματα μάχης/САУ και 2.600 αεροσκάφη.

Άξονας: Η Ομάδα Στρατιών «Νότος» (η οποία από τις 5 Απριλίου μετονομάστηκε σε «Βόρεια Ουκρανία») και η Ομάδα Στρατιών «Α» (αντίστοιχα «Νότια Ουκρανία»). Η εχθρική δύναμη αριθμούσε 1.800.000 άνδρες (σε 69 μεραρχίες πεζικού, 18 τεθωρακισμένες και 4 μηχανοκίνητες), 16.800 πυροβόλα/όλμους, 2.200 άρματα/πυροβόλα εφόδου και 1.460 αεροσκάφη.

Απώλειες ΕΣΣΔ:

Ανθρώπινες: Σύνολο 1.109.528 απώλειες, εκ των οποίων 288.596 ανεπανόρθωτες και 820.932 υγειονομικές, με τον μέσο ημερήσιο όρο να διαμορφώνεται στους 9.565 άνδρες.

Υλικές: 362.600 όπλα πεζικού, 4.666 άρματα και Α/Κ πυροβόλα, 7.532 πυροβόλα/όλμοι και 676 αεροσκάφη.

2. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση Λένινγκραντ-Νόβγκοροντ⁷⁹.

Χρονικό Διάστημα: 14 Ιανουαρίου – 1 Μαρτίου 1944 (48 ημέρες).

Κύριος στόχος της επιχείρησης ήταν η συντριβή της Ομάδας Στρατιών «Βορράς» και η οριστική άρση της πολιορκίας του Λένινγκραντ. Οι σοβιετικές δυνάμεις διέσπασαν την εχθρική άμυνα, απωθώντας τους Γερμανούς 60-100 χλμ. από το Λένινγκραντ και 50-80 χλμ. από το Νόβγκοροντ, καθαρίζοντας παράλληλα την κομβική σιδηροδρομική γραμμή Οκτιάμπρσκαγια.

Δυνάμεις ΕΣΣΔ: Το Μέτωπο του Λένινγκραντ, το Μέτωπο του Βολχόφ, τμήμα των δυνάμεων του 2ου Βαλτικού Μετώπου, και ο Στόλος της Βαλτικής.

Άξονας: Η Ομάδα Στρατιών «Βορράς».

Απώλειες ΕΣΣΔ:

Ανθρώπινες απώλειες: Σύνολο 313.953 απώλειες (76.686 ανεπανόρθωτες, 237.267 υγειονομικές). Σε αυτή την επιχείρηση παρατηρήθηκε μια από τις πιο ευνοϊκές αναλογίες του πολέμου μεταξύ ανεπανόρθωτων και υγειονομικών απωλειών, η οποία διαμορφώθηκε στο 1 : 3.

Υλικές απώλειες: 77.100 όπλα πεζικού, 462 άρματα και Α/Κ πυροβόλα, 1.832 πυροβόλα/όλμοι και 260 αεροσκάφη.

3. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση της Κριμαίας⁸⁰.

Χρονικό Διάστημα: 8 Απριλίου – 12 Μαΐου 1944 (35 ημέρες).

Περίληψη: Αναγνωρισμένη ως ο «Τρίτος Σταλινικός Χτύπος», η επιχείρηση στόχευε στην απελευθέρωση της Κριμαίας και την αποτροπή κάθε πιθανότητας εχθρικής εκκένωσης. Τα σοβιετικά στρατεύματα διέσπασαν την πολυεπίπεδη άμυνα στον ισθμό του Περεκόπ. Στις 9 Μαΐου η Σεβαστούπολη απελευθερώθηκε έπειτα από σφοδρή έφοδο, και τα υπολείμματα της 17ης Γερμανικής Στρατιάς (21.000 στρατιώτες) αιχμαλωτίστηκαν στο ακρωτήριο Χερσόνησος. Παράλληλα, ο Στόλος της Μαύρης Θάλασσας ανέκτησε την κύρια ναυτική του βάση.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Το 4ο Ουκρανικό Μέτωπο, η Ανεξάρτητη Παράκτια Στρατιά, ο Στόλος της Μαύρης Θάλασσας, και ο Στολίσκος της Αζοφικής. Υποστηρίζονταν από την 4η και την 8η Αεροπορική Στρατιά, καθώς και από την αεροπορία του Στόλου. Αρχική δύναμη 462.400 άνδρες.

Άξονας: Η 17η Γερμανική Στρατιά, αποτελούμενη από 5 γερμανικές και 7 ρουμανικές μεραρχίες. Η δύναμή τους έφτανε τους 195.000 άνδρες, με περίπου 3.600 πυροβόλα/όλμους και 215 άρματα/πυροβόλα εφόδου.

Απώλειες ΕΣΣΔ:

Ανθρώπινες απώλειες: Σύνολο 84.819 απώλειες (17.754 ανεπανόρθωτες, 67.065 υγειονομικές).

Υλικές: 29.700 όπλα πεζικού, 171 άρματα και Α/Κ πυροβόλα, 521 πυροβόλα/όλμοι και 179 αεροσκάφη.

ΙΙ. Θερινή-Φθινοπωρινή Εκστρατεία 1944 (Επιθετική)

Χρονικό Διάστημα: 1 Ιουνίου – 31 Δεκεμβρίου 1944 (214 ημέρες).

Η εκστρατεία αυτή διεξήχθη σε ολόκληρο το μήκος του μετώπου και περιλάμβανε συνολικά 9 κομβικές Στρατηγικές Επιχειρήσεις. Βασιζόμενοι αυστηρά στα στρατεύματα που ενεπλάκησαν αποκλειστικά σε αυτές (σύμφωνα με τον Πίνακα 2 και 6), οι μάχιμες σοβιετικές δυνάμεις κατέγραψαν 1.985.070 συνολικές απώλειες. Ο φόρος αίματος κατανεμήθηκε σε 459.150 ανεπανόρθωτες απώλειες και 1.525.920 υγειονομικές, με τον μέσο ημερήσιο όρο φθοράς να αγγίζει τους 9.276 άνδρες.

1. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση Βίμποργκ-Πετροζαβόντσκ⁸¹.

Χρονικό Διάστημα: 10 Ιουνίου – 9 Αυγούστου 1944 (61 ημέρες).

Αποτέλεσε την καταληκτική επιχείρηση της ευρύτερης Μάχης του Λένινγκραντ (1941-1944). Στόχευε στη συντριβή των φινλανδικών δυνάμεων στον Ισθμό της Καρελίας και στη Νότια Καρελία. Τα σοβιετικά στρατεύματα διέσπασαν την εχθρική άμυνα, απελευθερώνοντας το Βίμποργκ και το Πετροζαβόντσκ. Η συντριπτική αυτή επιτυχία μετέβαλε ριζικά την κατάσταση στο βόρειο τμήμα του μετώπου και δημιούργησε τις προϋποθέσεις που ανάγκασαν τη Φινλανδία να υπογράψει ανακωχή, να αποχωρήσει από τον Άξονα και να κηρύξει τον πόλεμο στη Γερμανία.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Η δεξιά πτέρυγα του Μετώπου του Λένινγκραντ (21η και 23η Στρατιές και 13η Αεροπορική Στρατιά) και η αριστερή πτέρυγα του Μετώπου της Καρελίας (32η και 7η Στρατιές και 7η Αεροπορική Στρατιά). Υποστηρίζονταν από τον Στόλο της Βαλτικής και τους στρατιωτικούς στολίσκους της Λάντογκα και της Ονέγκα. Συνολικά η δύναμή τους ξεπερνούσε τους 450.000 άνδρες, με περίπου 10.000 πυροβόλα/όλμους, πάνω από 800 άρματα/Α/Κ πυροβόλα και 1.547 αεροσκάφη.

Άξονας: Οι κύριες δυνάμεις του Φινλανδικού Στρατού. Αριθμούσαν 268.000 άνδρες, 1.930 πυροβόλα/όλμους, 110 άρματα/πυροβόλα εφόδου, περίπου 350 αεροσκάφη και 33 πλοία.

Ανθρώπινες Απώλειες: Σύνολο 96.375 απώλειες (εκ των οποίων 23.674 ανεπανόρθωτες και 72.701 υγειονομικές).

Υλικές Απώλειες: 24.100 όπλα πεζικού, 294 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 489 πυροβόλα/όλμοι και 311 αεροσκάφη.

2. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση της Λευκορωσίας – «Μπαγκρατιόν»⁸².

Χρονικό Διάστημα: 23 Ιουνίου – 29 Αυγούστου 1944 (68 ημέρες).

Ήταν μία από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις όχι μόνο του Μεγάλου Πατριωτικού, αλλά ολόκληρου του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τα σοβιετικά στρατεύματα, με τεράστιους κυκλωτικούς ελιγμούς, διέσπασαν την άμυνα σε μέτωπο 500 χλμ. και συνέτριψαν τη γερμανική Ομάδα Στρατιών «Κέντρο». Ο απολογισμός ήταν κολοσσιαίος: 17 γερμανικές μεραρχίες και 3 ταξιαρχίες καταστράφηκαν ολοσχερώς, ενώ 50 μεραρχίες έχασαν πάνω από το μισό της δύναμής τους (με 500.000 νεκρούς, τραυματίες και αιχμαλώτους του Άξονα). Απελευθερώθηκε η Λευκορωσία, μεγάλο μέρος της Λιθουανίας, η Λετονία και οι ανατολικές περιοχές της Πολωνίας, ενώ τα σοβιετικά στρατεύματα έφτασαν στα σύνορα της Ανατολικής Πρωσίας.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Το 1ο Μέτωπο Βαλτικής, το 3ο Λευκορωσικό, το 2ο Λευκορωσικό και το 1ο Λευκορωσικό, συμπεριλαμβανομένης της 1ης Στρατιάς του Πολωνικού Στρατού, καθώς και ο Στολίσκος του Δνείπερου. Συνολικά κινητοποιήθηκαν 20 Στρατιές συνδυασμένων όπλων και 2 Τεθωρακισμένες Στρατιές. Η δύναμή τους έφτανε τα 2,3 έως 2,4 εκατομμύρια άνδρες, με περισσότερα από 36.000 πυροβόλα/όλμους, 5.200 άρματα/Α/Κ πυροβόλα και 5.300 μαχητικά αεροσκάφη. Υποστηρίζονταν επίσης στενά από μεγάλες ομάδες παρτιζάνων.

Άξονας: Η Ομάδα Στρατιών «Κέντρο» (3η Τεθωρακισμένη, 4η, 9η και 2η Στρατιά), πλαισιωμένη από δυνάμεις των Ομάδων Στρατιών «Βορράς» (16η Στρατιά) και «Βόρεια Ουκρανία» (4η Τεθωρακισμένη Στρατιά). Διέθεταν συνολικά 63 μεραρχίες και 3 ταξιαρχίες, αριθμώντας 1.200.000 άνδρες, 9.500 πυροβόλα/όλμους, 900 άρματα/πυροβόλα εφόδου και 1.350 αεροσκάφη.

Ανθρώπινες Απώλειες: Το γενικό σύνολο ανέρχεται σε 765.815 απώλειες (178.507 ανεπανόρθωτες, 587.308 υγειονομικές). Η κατανομή των απωλειών ανά Μέτωπο έχει ως εξής:

1ο Μέτωπο Βαλτικής: 166.301 απώλειες (41.248 ανεπανόρθωτες, 125.053 υγειονομικές).

3ο Λευκορωσικό Μέτωπο: 200.282 απώλειες (45.117 ανεπανόρθωτες, 155.165 υγειονομικές).

2ο Λευκορωσικό Μέτωπο: 117.736 απώλειες (26.315 ανεπανόρθωτες, 91.421 υγειονομικές).

1ο Λευκορωσικό Μέτωπο: 281.496 απώλειες (65.827 ανεπανόρθωτες, 215.669 υγειονομικές).

Υλικές Απώλειες: 183.500 όπλα πεζικού, 2.957 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 2.447 πυροβόλα/όλμοι και 822 αεροσκάφη.

3. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση Λβοφ-Σαντομίρ⁸³.

Χρονικό Διάστημα: 13 Ιουλίου – 29 Αυγούστου 1944 (48 ημέρες).

Μια γιγαντιαία επιχείρηση που οδήγησε στη συντριβή της γερμανικής Ομάδας Στρατιών «Βόρεια Ουκρανία». Οι σοβιετικές δυνάμεις απελευθέρωσαν τις δυτικές περιοχές της Ουκρανίας και τις νοτιοανατολικές περιοχές της Πολωνίας. Το σημαντικότερο στρατηγικό επίτευγμα ήταν η κατάληψη του μεγάλου προγεφυρώματος στην περιοχή του Σαντομίρ, στη δυτική όχθη του ποταμού Βιστούλα, το οποίο αποτέλεσε το εφαλτήριο για τη μετέπειτα προέλαση προς την κεντρική Πολωνία και τα σύνορα της Γερμανίας.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Το 1ο Ουκρανικό Μέτωπο (υπό τη διοίκηση του Στρατάρχη Ι.Σ. Κόνιεφ). Περιλάμβανε την 3η Στρατιά Φρουράς, την 1η Στρατιά Φρουράς και την 5η Στρατιά Φρουράς, καθώς και τις 13η, 60η, 38η και 18η Στρατιές συνδυασμένων όπλων. Επιπλέον, διέθετε την 1η και την 3η Τεθωρακισμένη Στρατιά Φρουράς. Επίσης συμμετείχαν δύο ομάδες μηχανοκίνητου ιππικού και το 1ο Τσεχοσλοβακικό Σώμα Στρατού. Την αεροπορική υποστήριξη παρείχαν η 2η και η 8η Αεροπορική Στρατιά. Η συνολική δύναμη ξεπερνούσε το 1.000.000 άνδρες, με 16.100 πυροβόλα και όλμους, πάνω από 2.000 άρματα μάχης και Α/Κ πυροβόλα, και 3.250 αεροσκάφη.

Άξονας: Η Ομάδα Στρατιών «Βόρεια Ουκρανία» (υπό τον Στρατηγό Γ. Χάρπε), η οποία περιλάμβανε την 4η και 1η Τεθωρακισμένη Στρατιά καθώς και την 1η Ουγγρική Στρατιά. Διέθετε 900.000 άνδρες, 6.300 πυροβόλα και όλμους, 900 άρματα και πυροβόλα εφόδου, και 700 αεροσκάφη (του 4ου Αεροπορικού Στόλου). Η άμυνα ήταν ιδιαίτερα ισχυρή, με 3 αμυντικές ζώνες βάθους 40-50 χλμ.

Απώλειες ΕΣΣΔ:

Ανθρώπινες απώλειες: Σημειώθηκαν συνολικά 289.296 απώλειες (65.001 ανεπανόρθωτες και 224.295 υγειονομικές), με τον μέσο ημερήσιο όρο να ανέρχεται στους 6.027 άνδρες.

Υλικές απώλειες: 79.000 όπλα πεζικού, 1.269 άρματα και Α/Κ πυροβόλα, 1.832 πυροβόλα και όλμοι, 289 αεροσκάφη.

4. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση Ιασίου-Κισινιόφ⁸⁴.

Χρονικό Διάστημα: 20 – 29 Αυγούστου 1944 (10 ημέρες).

Σκοπός της ήταν η συντριβή της γερμανικής Ομάδας Στρατιών «Νότια Ουκρανία», η ολοκλήρωση της απελευθέρωσης της ΣΣΔ Μολδαβίας και η έξοδος της Ρουμανίας από τον πόλεμο στο πλευρό της φασιστικής Γερμανίας. Η επιχείρηση διεξήχθη σε μέτωπο άνω των 500 χλμ. και το βάθος προέλασης των σοβιετικών στρατευμάτων έφτασε τα 300-320 χλμ., επιτυγχάνοντας τον ιλιγγιώδη μέσο ημερήσιο ρυθμό των 20-25 χλμ. για το πεζικό και 30-32 χλμ. για τα τεθωρακισμένα και μηχανοκίνητα σχήματα. Στο πλαίσιό της διεξήχθησαν οι επιμέρους μετωπικές επιχειρήσεις Ιασίου-Φοξάνι και Κισινιόφ-Ισμαηλίας. Ως αποτέλεσμα, οι Σοβιετικοί διέσπασαν ταχύτατα την άμυνα, περικύκλωσαν και κατέστρεψαν 22 γερμανικές μεραρχίες, συνέτριψαν σχεδόν όλες τις ρουμανικές δυνάμεις στο μέτωπο και αιχμαλώτισαν 208.600 στρατιώτες (εκ των οποίων 25 στρατηγοί). Ως άμεσο πολιτικό αποτέλεσμα, ξέσπασε αντιφασιστική ένοπλη εξέγερση στο Βουκουρέστι (23 Αυγούστου), η Ρουμανία ανέτρεψε το φιλοφασιστικό καθεστώς της, αποχώρησε από τον Άξονα και κήρυξε τον πόλεμο στη Γερμανία.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Το 2ο Ουκρανικό Μέτωπο και το 3ο Ουκρανικό Μέτωπο υποστηριζόμενα από τον Στόλο της Μαύρης Θάλασσας  και τον Στολίσκο του Δούναβη. Συνολικά τα δύο Μέτωπα διέθεταν 1.314.200 άνδρες, με 16.000 πυροβόλα/όλμους, 1.870 άρματα μάχης/Α/Κ πυροβόλα και 2.200 αεροσκάφη.

Άξονας: Η Ομάδα Στρατιών «Νότια Ουκρανία». Διέθεταν 47 μεραρχίες και 5 ταξιαρχίες, αριθμώντας συνολικά 900.000 άνδρες, 7.600 πυροβόλα/όλμους, άνω των 400 αρμάτων/πυροβόλων εφόδου και 800 αεροσκάφη (του 4ου Αεροπορικού Στόλου και ρουμανικών σωμάτων).

Ανθρώπινες απώλειες: Το γενικό σύνολο ανήλθε σε 67.130 απώλειες (13.197 ανεπανόρθωτες, δηλαδή μόλις το 1% της αρχικής τους δύναμης και 53.933 υγειονομικές).

Υλικές απώλειες: 6.200 όπλα πεζικού, 75 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 108 πυροβόλα/όλμοι, 111 αεροσκάφη.

5. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση των Ανατολικών Καρπαθίων⁸⁵.

Χρονικό Διάστημα: 8 Σεπτεμβρίου – 28 Οκτωβρίου 1944 (51 ημέρες).

Η επιχείρηση διεξήχθη με διττό σκοπό: τη συντριβή των γερμανοφασιστικών στρατευμάτων στα Ανατολικά Καρπάθια και την παροχή άμεσης βοήθειας στη Σλοβακική Εθνική Εξέγερση. Παρά το εξαιρετικά δύσβατο, ορεινό έδαφος, τα σοβιετικά στρατεύματα διέσχισαν την κύρια οροσειρά των Καρπαθίων, απελευθέρωσαν την Υπερκαρπάθια στην Ουκρανία και εισήλθαν στην Τσεχοσλοβακία. Η πίεση αυτή ανάγκασε τον εχθρό να αποσύρει μεγάλες δυνάμεις προς τα εκεί, γεγονός που συνέδραμε ουσιαστικά τους Σλοβάκους αντάρτες.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Το 4ο Ουκρανικό Μέτωπο (1η Στρατιά Φρουράς, 18η Στρατιά, 8η Αεροπορική) και η αριστερή πτέρυγα του 1ου Ουκρανικού Μετώπου (38η Στρατιά με υποστήριξη από το 1ο Σώμα Ιππικού Φρουράς, 25ο Τεθωρακισμένο Σώμα, και τμήματα της 2ης Αεροπορικής). Μαζί τους πολεμούσε το 1ο Τσεχοσλοβακικό Σώμα Στρατού. Συνολική δύναμη: 380.000 άνδρες (μαζί με τους Τσεχοσλοβάκους), με 5.140 πυροβόλα/όλμους, 322 άρματα/Α/Κ πυροβόλα και 1.165 αεροσκάφη.

Άξονας: Η γερμανική Ομάδα Στρατιάς «Χάινριτσι» (1η Γερμανική Τεθωρακισμένη Στρατιά και 1η Ουγγρική Στρατιά) από την Ομάδα Στρατιών «Α». Υπερασπιζόταν τη βαριά οχυρωμένη «Γραμμή Αρπάντ». Συνολική δύναμη 19 μεραρχιών: περίπου 300.000 άνδρες, 3.250 πυροβόλα/όλμους, 100 άρματα/πυροβόλα εφόδου και 450 αεροσκάφη.

Ανθρώπινες απώλειες: Τα σοβιετικά Μέτωπα κατέγραψαν 126.211 συνολικές απώλειες (26.843 ανεπανόρθωτες και 99.368 υγειονομικές). Οι συνολικές απώλειες του συμμαχικού 1ου Τσεχοσλοβακικού Σώματος ήταν επιπλέον 5.699 άνδρες, εκ των οποίων 1.630 ανεπανόρθωτες.

Υλικές απώλειες: 47.900 όπλα πεζικού, 478 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 962 πυροβόλα/όλμοι και 192 αεροσκάφη.

6. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση της Βαλτικής⁸⁶.

Χρονικό Διάστημα: 14 Σεπτεμβρίου – 24 Νοεμβρίου 1944 (72 ημέρες).

Είχε στόχο την ολοκλήρωση της απελευθέρωσης των βαλτικών δημοκρατιών. Μέσα από 4 επιμέρους επιθετικές και αποβατικές επιχειρήσεις (Ρίγας, Ταλίν, Μόονζουντ, Μέμελ), ο Κόκκινος Στρατός συνέτριψε ολοσχερώς 3 εχθρικές μεραρχίες, ενώ άλλες 26 διαλύθηκαν. Ως άμεσο αποτέλεσμα, η γερμανική Ομάδα Στρατιών «Βορράς» αποκόπηκε από την Ανατολική Πρωσία και τα υπολείμματά της εγκλωβίστηκαν οριστικά στη χερσόνησο της Κουρλάνδης (Λετονία).

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Ένα κολοσσιαίο στρατηγικό συγκρότημα από το 3ο, 2ο και 1ο Μέτωπο Βαλτικής, την αριστερή πτέρυγα του Μετώπου του Λένινγκραντ, και τμήματα του 3ου Λευκορωσικού (39η Στρατιά). Συνολικά 15 Στρατιές συνδυασμένων όπλων, 1 Τεθωρακισμένη και 4 Αεροπορικές Στρατιές, υποστηριζόμενες από τον Στόλο της Βαλτικής. Η δύναμή τους έφτανε το 1.500.000 άνδρες, με 17.500 πυροβόλα/όλμους, 3.080 άρματα/Α/Κ πυροβόλα και 2.640 αεροσκάφη.

Άξονας: Η Ομάδα Στρατιών «Βορράς» (16η, 18η Στρατιές) και από τις 21/9 η 3η Τεθωρακισμένη Στρατιά (που αποσπάστηκε από την Ομάδα Στρατιών «Κέντρο»). Σύνολο 56 μεραρχιών (συμπεριλαμβανομένων 5 τεθωρακισμένων). Διέθεταν 730.000 άνδρες, 7.000 πυροβόλα/όλμους, 1.216 άρματα/πυροβόλα εφόδου και 400 αεροσκάφη.

Ανθρώπινες απώλειες: Το γενικό σύνολο ανήλθε σε 280.090 απώλειες (61.468 ανεπανόρθωτες και 218.622 υγειονομικές). Από αυτές, το 1ο Μέτωπο Βαλτικής επωμίστηκε το μεγαλύτερο βάρος με 103.946 απώλειες, και το 2ο Μέτωπο Βαλτικής 73.735.

Υλικές απώλειες: 172.700 όπλα πεζικού, 522 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 2.593 πυροβόλα/όλμοι και 779 αεροσκάφη.

7. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση του Βελιγραδίου⁸⁷.

Χρονικό Διάστημα: 28 Σεπτεμβρίου – 20 Οκτωβρίου 1944 (23 ημέρες).

Μια υποδειγματική κοινή επιχείρηση των Σοβιετικών με τον Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό της Γιουγκοσλαβίας (ΝΟΑΓ) του Γιόσιπ Μπροζ Τίτο και δυνάμεις της Βουλγαρίας. Το μέτωπο απωθήθηκε 200 χλμ. δυτικά, απελευθερώθηκε το Βελιγράδι, αποκόπηκε η βασική οδός επικοινωνίας Θεσσαλονίκης-Βελιγραδίου και η γερμανική Ομάδα Στρατιάς «Σερβία» συντρίφτηκε, αναγκάζοντας τους Γερμανούς σε ραγδαία υποχώρηση από τα νότια Βαλκάνια.

Δυνάμεις:

Σύμμαχοι (ΕΣΣΔ/Γιουγκοσλαβία/Βουλγαρία): Το 3ο Ουκρανικό Μέτωπο (57η Στρατιά, 17η Αεροπορική, 4ο Μηχανοκίνητο Σώμα Φρουράς), τμήμα του 2ου Ουκρανικού (46η Στρατιά, 5η Αεροπορική) και ο Στολίσκος του Δούναβη. Οι συμμαχικές δυνάμεις έφταναν τους 660.000 άνδρες (εκ των οποίων περίπου 300.000 Σοβιετικοί, 130.000 Γιουγκοσλάβοι και 156.000 Βούλγαροι), 4.477 πυροβόλα/όλμους, 421 άρματα/Α/Κ πυροβόλα και 1.250 αεροσκάφη.

Άξονας: Η Ομάδα Στρατιών «F» (2η Τεθωρακισμένη Στρατιά και Ομάδα Στρατιάς «Σερβία»). Αριθμούσε 150.000 άνδρες, 2.130 πυροβόλα/όλμους, 125 άρματα/πυροβόλα εφόδου, 352 αεροσκάφη και 74 πλοία.

Απώλειες ΕΣΣΔ:

Ανθρώπινες: Οι σοβιετικές δυνάμεις είχαν συνολικά μόλις 18.838 απώλειες (4.350 ανεπανόρθωτες και 14.488 υγειονομικές). (Στη μελέτη του Κριβοσέεφ δε διατίθενται στοιχεία για τις απώλειες προσωπικού των στρατών της Γιουγκοσλαβίας και της Βουλγαρίας).

Υλικές απώλειες ΕΣΣΔ: 16.600 όπλα πεζικού, 53 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 184 πυροβόλα/όλμοι και 66 αεροσκάφη.

8. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση Πετσάμο-Κίρκενες⁸⁸.

Χρονικό Διάστημα: 7 – 29 Οκτωβρίου 1944 (23 ημέρες).

Μια μοναδική επιχείρηση στις ακραίες συνθήκες του Αρκτικού Βορρά. Τα σοβιετικά στρατεύματα διέσπασαν την ισχυρή γερμανική άμυνα, κατέλαβαν την αρκτική περιοχή Πετσάμο της Φιλανδίας (μέχρι το 1920 ήταν ρωσική με την ονομασία Πετσένγκα) και τις βόρειες περιοχές της Νορβηγίας (Κίρκενες). Αυτό στέρησε από τη Γερμανία στρατηγικά κοιτάσματα νικελίου και περιόρισε δραστικά τη δράση του γερμανικού ναυτικού στις βόρειες επικοινωνίες.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Η 14η Στρατιά του Μετώπου της Καρελίας και ο Βόρειος Στόλος. Αρχική δύναμη: 133.500 άνδρες (113.200 ο στρατός και 20.300 ο στόλος), υποστηριζόμενοι από 2.100 πυροβόλα/όλμους, 126 άρματα/Α/Κ πυροβόλα και πάνω από 1.000 αεροσκάφη.

Άξονας: Το 19ο Ορεινό Σώμα Στρατού της 20ής Ορεινής Στρατιάς. 53.000 άνδρες, 800 πυροβόλα/όλμοι, 30 άρματα/πυροβόλα εφόδου, 160 αεροσκάφη και 200 πλοία.

Απώλειες ΕΣΣΔ:

Ανθρώπινες απώλειες: Σύνολο 21.233 απώλειες (6.084 ανεπανόρθωτες και 15.149 υγειονομικές).

Υλικές απώλειες: 2.900 όπλα πεζικού, 21 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 40 πυροβόλα/όλμοι, 62 αεροσκάφη.

9. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση της Βουδαπέστης⁸⁹.

Χρονικό Διάστημα: 29 Οκτωβρίου 1944 – 13 Φεβρουαρίου 1945 (108 ημέρες).

Μία εξαιρετικά μακρά και αιματηρή πολιορκία. Τα σοβιετικά στρατεύματα περικύκλωσαν και κατέστρεψαν την εχθρική δύναμη 180.000 ανδρών στη Βουδαπέστη. Η επιχείρηση οδήγησε στην έξοδο της Ουγγαρίας από τον πόλεμο στο πλευρό της Γερμανίας και άνοιξε τον δρόμο προς την Αυστρία και την Τσεχοσλοβακία.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Το 2ο Ουκρανικό Μέτωπο, μέρος δυνάμεων του 3ου Ουκρανικού και ο Στολίσκος του Δούναβη (συμμετείχαν επίσης ρουμανικές δυνάμεις). Αρχική δύναμη: 719.500 άνδρες.

Άξονας: Η Ομάδα Στρατιών «Νότος» και τμήμα της «F». Συνολικά 510.000 άνδρες, 4.150 πυροβόλα/όλμοι, 790 άρματα/πυροβόλα εφόδου, 500 αεροσκάφη.

Ανθρώπινες απώλειες: Σύνολο 320.082 απώλειες (80.026 ανεπανόρθωτες και 240.056 υγειονομικές).

Υλικές απώλειες: 135.100 όπλα πεζικού, 1.766 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 4.127 πυροβόλα/όλμοι, 293 αεροσκάφη.

ΙΙΙ. Εκστρατεία στην Ευρώπη (Επιθετική)

Χρονικό Διάστημα: 1 Ιανουαρίου – 9 Μαΐου 1945 (129 ημέρες)΄

Η «Εκστρατεία στην Ευρώπη» αποτελεί το επιστέγασμα της πολεμικής προσπάθειας του Κόκκινου Στρατού και την τελική, θριαμβευτική πράξη της Τρίτης Περιόδου του πολέμου. Ο πρωταρχικός της στόχος ήταν σαφής: η τελική και ολοκληρωτική συντριβή της ναζιστικής Γερμανίας, η μεταφορά του πολέμου στο ίδιο της το έδαφος, η κατάληψη του Βερολίνου και η επιβολή της άνευ όρων συνθηκολόγησης του εχθρού.

Για την επίτευξη αυτού του σκοπού, συγκεντρώθηκε μια ασύλληπτη στρατιωτική δύναμη. Περίπου 7 εκατομμύρια Σοβιετικοί στρατιώτες πέρασαν τα σύνορα της χώρας τους και ενεπλάκησαν σε εξαιρετικά σκληρές μάχες στα εδάφη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, απελευθερώνοντας (πλήρως ή μερικώς) χώρες με συνολικό πληθυσμό άνω των 147 εκατομμυρίων ανθρώπων. Παρά το γεγονός ότι η πλάστιγγα είχε γείρει οριστικά υπέρ της ΕΣΣΔ και των Συμμάχων, η γερμανική αντίσταση υπήρξε λυσσαλέα, αναζητώντας απεγνωσμένα να κερδίσει χρόνο και να αποφύγει τη μεταφορά των μαχών στα εδάφη του Ράιχ.

Η κλίμακα των επιχειρήσεων και η σφοδρότητα των μαχών αποτυπώνονται ανάγλυφα στα στατιστικά δεδομένα της εκστρατείας.

Λαμβάνοντας υπόψη τη συνεχή, καθημερινή φθορά σε ολόκληρο το μήκος του μετώπου και για τις 129 ημέρες της εκστρατείας, οι Σοβιετικές Ένοπλες Δυνάμεις κατέγραψαν 3.013.500 συνολικές απώλειες (βλ. Πίνακα 1). Το τρομακτικό αυτό μέγεθος αναλύεται σε 800.800 ανεπανόρθωτες απώλειες (νεκροί, αγνοούμενοι, αιχμάλωτοι) και 2.212.700 υγειονομικές (τραυματίες, ασθενείς), με τον μέσο ημερήσιο όρο απωλειών να εκτοξεύεται στους 23.400 άνδρες την ημέρα.

Απομονώνοντας αυστηρά τα στρατεύματα που ενεπλάκησαν στις 7 κομβικές Στρατηγικές Επιχειρήσεις αυτής της εκστρατείας, το άθροισμα των απωλειών ανήλθε στους 1.652.346 άνδρες. Ο φόρος αίματος για αυτές τις συγκεκριμένες τιτανομαχίες κατανεμήθηκε σε 367.009 ανεπανόρθωτες και 1.285.337 υγειονομικές απώλειες, με τον ημερήσιο μέσο όρο κατά τις ημέρες διεξαγωγής τους να διαμορφώνεται στους 12.809 άνδρες.

1. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση Βιστούλα-Όντερ⁹⁰.

Χρονικό Διάστημα: 12 Ιανουαρίου – 3 Φεβρουαρίου 1945 (23 ημέρες).

Μία από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ξεκίνησε νωρίτερα από το προβλεπόμενο για να ανακουφίσει τους Δυτικούς Συμμάχους στις Αρδέννες. Οι Σοβιετικοί διέσπασαν την άμυνα σε τεράστιο μέτωπο, απελευθέρωσαν τη Βαρσοβία και την Πολωνία, και προήλασαν 500 χλμ., φτάνοντας στον ποταμό Όντερ, μόλις 60-70 χλμ. από το Βερολίνο.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Το 1ο Λευκορωσικό και το 1ο Ουκρανικό Μέτωπο. Ένα τεράστιο συγκρότημα 2.112.700 ανδρών  (συνολικά 2,2 εκατ. μαζί με τους Πολωνούς), με 33.500 πυροβόλα/όλμους, πάνω από 7.000 άρματα/Α/Κ πυροβόλα και 5.000 αεροσκάφη.

Άξονας: Η Ομάδα Στρατιών «Α» (μετέπειτα «Κέντρο»). 560.000 άνδρες, περίπου 5.000 πυροβόλα, πάνω από 1.200 άρματα/πυροβόλα εφόδου και 630 αεροσκάφη.

Ανθρώπινες απώλειες: Σύνολο 193.125 απώλειες (43.251 ανεπανόρθωτες και 149.874 υγειονομικές).

Υλικές απώλειες: 25.300 όπλα πεζικού, 1.267 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 374 πυροβόλα/όλμοι, 343 αεροσκάφη.

2. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση Δυτικών Καρπαθίων⁹¹.

Χρονικό Διάστημα: 12 Ιανουαρίου – 18 Φεβρουαρίου 1945 (38 ημέρες).

Μια εξαιρετικά δύσκολη προέλαση στα βουνά των Καρπαθίων. Συνέτριψε τις εχθρικές δυνάμεις, απελευθερώνοντας τη νότια Πολωνία και το μεγαλύτερο μέρος της Σλοβακίας, στερώντας παράλληλα από τον Άξονα ζωτικής σημασίας μεταλλεύματα.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Το 4ο Ουκρανικό και η δεξιά πτέρυγα του 2ου Ουκρανικού Μετώπου. 482.200 άνδρες (σοβιετικά στρατεύματα).

Άξονας: Στοιχεία της 17ης Στρατιάς, 1ης Τεθωρακισμένης, 1ης Ουγγρικής και 8ης Γερμανικής Στρατιάς. Περίπου 550.000 άνδρες, 5.000 πυροβόλα/όλμοι, 330 άρματα και 680 αεροσκάφη.

Ανθρώπινες απώλειες: Σύνολο 78.988 απώλειες (16.337 ανεπανόρθωτες και 62.651 υγειονομικές).

Υλικές απώλειες: 21.500 όπλα πεζικού, 359 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 753 πυροβόλα/όλμοι, 94 αεροσκάφη.

3. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση Ανατολικής Πρωσίας⁹².

Χρονικό Διάστημα: 13 Ιανουαρίου – 25 Απριλίου 1945 (103 ημέρες).

Σκοπός ήταν η συντριβή της εχθρικής δύναμης στην ιστορική κοιτίδα του γερμανικού μιλιταρισμού, την Ανατολική Πρωσία. Παρά την πολυεπίπεδη και τρομακτική οχύρωση, τα σοβιετικά στρατεύματα την κατέλαβαν, αλώνοντας το τεράστιο φρούριο του Κένιγκσμπεργκ και αποστερώντας τον γερμανικό στόλο από κρίσιμες ναυτικές βάσεις.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Το 3ο και 2ο Λευκορωσικό Μέτωπο, μέρος του 1ου Μετώπου Βαλτικής και ο Στόλος της Βαλτικής. Σύνολο 1.669.100 άνδρες, 25.426 πυροβόλα/όλμοι, 3.859 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 3.097 αεροσκάφη.

Άξονας: Η Ομάδα Στρατιών «Κέντρο» (μετέπειτα «Βορράς»). 780.000 άνδρες, 8.200 πυροβόλα, 700 άρματα, 775 αεροσκάφη.

Ανθρώπινες απώλειες: Σύνολο 584.778 απώλειες (126.464 ανεπανόρθωτες και 458.314 υγειονομικές).

Υλικές απώλειες: 119.400 όπλα πεζικού, 3.525 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 1.644 πυροβόλα/όλμοι, 1.450 αεροσκάφη.

4. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση Ανατολικής Πομερανίας⁹³.

Χρονικό Διάστημα: 10 Φεβρουαρίου – 4 Απριλίου 1945 (54 ημέρες).

Σχεδιάστηκε για να εξαλείψει τον κίνδυνο γερμανικής αντεπίθεσης από τα βόρεια, καθώς οι Σοβιετικοί ετοιμάζονταν να χτυπήσουν το Βερολίνο. Οδήγησε στην απελευθέρωση των ακτών της Βαλτικής (Γκντίνια, Ντάντσιχ) και στην αποκοπή εχθρικών δυνάμεων.

Δυνάμεις (ΕΣΣΔ): Το 2ο Λευκορωσικό και η δεξιά πτέρυγα του 1ου Λευκορωσικού Μετώπου. Δύναμη: 920.500 άνδρες.

Άξονας: Μέρος των δυνάμεων της Ομάδας Στρατιών «Βιστούλα», στη σύνθεση των οποίων βρίσκονταν η 2η και η 11η Στρατιά.

Ανθρώπινες απώλειες: Σύνολο 225.692 απώλειες (52.740 ανεπανόρθωτες και 172.952 υγειονομικές).

Υλικές απώλειες: 89.400 όπλα πεζικού, 1.027 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 1.005 πυροβόλα/όλμοι, 1.073 αεροσκάφη.

5. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση της Βιέννης⁹⁴.

Χρονικό Διάστημα: 16 Μαρτίου – 15 Απριλίου 1945 (31 ημέρες).

Ξεκίνησε αμέσως μετά την απόκρουση της τελευταίας γερμανικής αντεπίθεσης στο Μπάλατον. Οδήγησε στη συντριβή των γερμανικών δυνάμεων στη δυτική Ουγγαρία και στην απελευθέρωση της πρωτεύουσας της Αυστρίας, της Βιέννης.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: Το 3ο Ουκρανικό Μέτωπο, μέρος του 2ου Ουκρανικού και ο Στολίσκος του Δούναβη. Σύνολο 644.700 άνδρες.

Άξονας: Ομάδα Στρατιών «Νότος» και τμήμα της «F». Πάνω από 400.000 άνδρες, 5.900 πυροβόλα, 700 άρματα, 700 αεροσκάφη.

Απώλειες ΕΣΣΔ:

Ανθρώπινες απώλειες: Σύνολο 167.940 απώλειες (38.661 ανεπανόρθωτες και 129.279 υγειονομικές).

Υλικές απώλειες: 29.600 όπλα πεζικού, 603 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 764 πυροβόλα/όλμοι, 614 αεροσκάφη.

6. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση του Βερολίνου⁹⁵.

Χρονικό Διάστημα: 16 Απριλίου – 8 Μαΐου 1945 (23 ημέρες).

Το αποκορύφωμα της ευρωπαϊκής εκστρατείας. Μετά τη διάσπαση της άμυνας στον Όντερ, οι σοβιετικές δυνάμεις περικύκλωσαν τη φρουρά της γερμανικής πρωτεύουσας, εκπόρθησαν το Βερολίνο και συναντήθηκαν με τους Συμμάχους στον ποταμό Έλβα. Στις 8 Μαΐου, η ναζιστική Γερμανία συνθηκολόγησε άνευ όρων.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ: 1ο και 2ο Λευκορωσικό, 1ο Ουκρανικό Μέτωπο, Στόλος Βαλτικής, Στολίσκος Δούναβη. Μαχητική δύναμη Μετώπων: 1.906.200 άνδρες (συνολικά διατέθηκαν περίπου 2,5 εκατ.), με 41.600 πυροβόλα/όλμους, 6.250 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 7.500 αεροσκάφη.

Άξονας: Ομάδες Στρατιών «Βιστούλα» και «Κέντρο». Περίπου 1.000.000 άνδρες στην ευρύτερη πολιορκία.

Απώλειες ΕΣΣΔ:

Ανθρώπινες απώλειες: Σύνολο 352.475 απώλειες (78.291 ανεπανόρθωτες και 274.184 υγειονομικές).

Υλικές απώλειες: 215.900 όπλα πεζικού, 1.997 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 2.108 πυροβόλα/όλμοι, 917 αεροσκάφη.

7. Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση της Πράγας⁹⁶.

Χρονικό Διάστημα: 6 – 11 Μαΐου 1945 (6 ημέρες).

Η τελική επιχείρηση του Κόκκινου Στρατού στην Ευρώπη. Οι Σοβιετικοί επενέβησαν ταχύτατα για να υποστηρίξουν την εξέγερση της Πράγας εναντίον των τελευταίων φανατικών θυλάκων της Ομάδας Στρατιών «Κέντρο», ολοκληρώνοντας την απελευθέρωση της Τσεχοσλοβακίας.

Δυνάμεις (ΕΣΣΔ): 1ο, 2ο και 4ο Ουκρανικό Μέτωπο. Σύνολο 1.770.700 άνδρες.

Άξονας: Μονάδες της Ομάδας Στρατιών «Κέντρο», στη σύνθεση της οποίας περιλαμβάνονταν η 1η και η 4η Τεθωρακισμένη Στρατιά, και η 17η Στρατιά, καθώς και μέρος των δυνάμεων της Ομάδας Στρατιών «Αυστρία» – η 8η Στρατιά και η 6η Τεθωρακισμένη Στρατιά των SS. Συνολικά, στις ομάδες στρατιών σε αυτήν την κατεύθυνση υπήρχαν πάνω από 900 χιλιάδες άνδρες, περίπου 10 χιλιάδες πυροβόλα και όλμοι, πάνω από 2.200 άρματα και αυτοκινούμενα πυροβόλα, και περίπου 1.000 αεροσκάφη.

Ανθρώπινες απώλειες: Σύνολο 49.348 απώλειες (11.265 ανεπανόρθωτες και 38.083 υγειονομικές).

Υλικές απώλειες: 59.800 όπλα πεζικού, 373 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 1.006 πυροβόλα/όλμοι, 80 αεροσκάφη.

ΙV. Ανεξάρτητες Επιχειρήσεις Μετώπου

Την Τρίτη Περίοδο του πολέμου εκτός από τις 19 Στρατηγικές Επιχειρήσεις, διεξήχθησαν και 28 Ανεξάρτητες Επιχειρήσεις Μετώπου (βλ. Πίνακα 6):

1. Επιθετική επιχείρηση Καλίνκοβιτσι-Μοζίρ (8 – 30 Ιανουαρίου 1944)⁹⁷.

Διεξήχθη από το Λευκορωσικό Μέτωπο με στόχο την ήττα της γερμανικής άμυνας στην περιοχή Καλίνκοβιτσι και Μοζίρ. Οδήγησε στην απελευθέρωση των δύο πόλεων, στη δημιουργία προγεφυρώματος στη δεξιά όχθη του ποταμού Πρίπιατ και στην υπερφαλάγγιση της γερμανικής ομάδας του Μπομπρούισκ από τον νότο.

Δυνάμεις: Λευκορωσικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 232.600).

Απώλειες: 56.157 (12.350 ανεπανόρθωτες, 43.807 υγειονομικές).

2. Επιθετική επιχείρηση του Βιτέμπσκ (3 Φεβρουαρίου – 13 Μαρτίου 1944)⁹⁸.

Εκτελέστηκε από το 1ο Μέτωπο Βαλτικής και το Δυτικό Μέτωπο προκειμένου να καταληφθεί το Βιτέμπσκ και να περικυκλωθεί η 3η Τεθωρακισμένη Στρατιά των Γερμανών. Παρά τις πολύμηνες αιματηρές μάχες, οι Σοβιετικοί κατάφεραν μόνο να υπερφαλαγγίσουν βαθιά την πόλη, χωρίς να την καταλάβουν, λόγω της ισχυρής γερμανικής άμυνας.

Δυνάμεις: 1ο Μέτωπο Βαλτικής και Δυτικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 436.180).

Απώλειες: 135.012 (27.639 ανεπανόρθωτες, 107.373 υγειονομικές).

3. Επιθετική επιχείρηση Ρογκατσόφ-Ζλόμπιν (21 – 26 Φεβρουαρίου 1944)⁹⁹.

Η 3η Στρατιά πέρασε τον Δνείπερο πάνω στον πάγο, επιτέθηκε αιφνιδιαστικά και κατέλαβε το Ρογκατσόφ (24 Φεβρουαρίου), εξαλείφοντας το εχθρικό προγεφύρωμα στην αριστερή όχθη. Προκάλεσε βαριές απώλειες στη γερμανική 9η Στρατιά και εξασφάλισε ένα κρίσιμο προγεφύρωμα για τη μετέπειτα επίθεση στο Μπομπρούισκ.

Δυνάμεις: Λευκορωσικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 232.000).

Απώλειες: 31.277 (7.164 ανεπανόρθωτες, 24.113 υγειονομικές).

4. Επιθετική επιχείρηση του Πσκοφ (9 Μαρτίου – 15 Απριλίου 1944)¹⁰⁰.

Προσπάθεια του Μετώπου του Λένινγκραντ να διασπάσει την καλά οχυρωμένη γερμανική γραμμή «Πάνθηρας» κοντά στο Πσκοφ. Παρά τις σφοδρές επιθέσεις που διήρκεσαν εβδομάδες, τα σοβιετικά στρατεύματα είχαν μόνο μικρές τακτικές επιτυχίες και η επίθεση τελικά ανεστάλη.

Δυνάμεις: Μέτωπο του Λένινγκραντ (Αρχική δύναμη: 173.120).

Απώλειες: 42.133 (10.453 ανεπανόρθωτες, 31.680 υγειονομικές).

5. Επιθετική επιχείρηση Ρέζιτσα-Ντβίνσκ (10 – 27 Ιουλίου 1944)¹⁰¹.

Διεξήχθη από το 2ο Μέτωπο Βαλτικής με σκοπό την απελευθέρωση των περιοχών Ρέζιτσα (Ρέζεκνε) και Ντβίνσκ (Νταουγκάβπιλς) στη Λετονία. Τα στρατεύματα διέσπασαν τη γραμμή «Πάνθηρας» και απελευθέρωσαν τις πόλεις, διευκολύνοντας την προέλαση βαθύτερα στη Βαλτική.

Δυνάμεις: 2ο Μέτωπο Βαλτικής (Αρχική δύναμη: 391.200).

Απώλειες: 57.995 (12.880 ανεπανόρθωτες, 45.115 υγειονομικές).

6. Επιθετική επιχείρηση Πσκοφ-Οστρόφ (11 – 31 Ιουλίου 1944)¹⁰².

Εκτελέστηκε από το 3ο Μέτωπο Βαλτικής. Με ισχυρή αεροπορική και πυροβολική υποστήριξη, τα σοβιετικά στρατεύματα διέσπασαν την άμυνα και απελευθέρωσαν το Οστρόφ (21 Ιουλίου) και το Πσκοφ (23 Ιουλίου), προελαύνοντας σε βάθος έως και 40 χιλιομέτρων.

Δυνάμεις: 3ο Μέτωπο Βαλτικής (Αρχική δύναμη: 258.400).

Απώλειες: 33.584 (7.633 ανεπανόρθωτες, 25.951 υγειονομικές).

7. Επιθετική επιχείρηση της Νάρβα (24 – 30 Ιουλίου 1944)¹⁰³.

Επιχείρηση του Μετώπου του Λένινγκραντ για τη συντριβή της γερμανικής άμυνας στον ισθμό της Νάρβα. Οδήγησε στην απελευθέρωση της πόλης της Νάρβα και ανάγκασε τη γερμανική Ομάδα Στρατιών «Βορράς» να υποχωρήσει στην οχυρωμένη γραμμή Τάνενμπεργκ της Εσθονίας.

Δυνάμεις: Μέτωπο του Λένινγκραντ (Αρχική δύναμη: 136.830).

Απώλειες: 23.287 (4.685 ανεπανόρθωτες, 18.602 υγειονομικές).

8. Επιθετική επιχείρηση της Μαντόνα (1 – 28 Αυγούστου 1944)¹⁰⁴.

Διεξήχθη από το 2ο Βαλτικό Μέτωπο στην ανατολική Λετονία με κατεύθυνση τη Ρίγα. Οι Σοβιετικοί αντιμετώπισαν πεισματική αντίσταση στο δύσβατο ανάγλυφο του Βίντζεμε, καταλαμβάνοντας τελικά τον συγκοινωνιακό κόμβο της Μαντόνα με βαρύ τίμημα σε απώλειες.

Δυνάμεις: 2ο Βαλτικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 390.000).

Απώλειες: 65.406 (14.669 ανεπανόρθωτες, 50.737 υγειονομικές).

9. Επιθετική επιχείρηση της Τάρτου (10 Αυγούστου – 6 Σεπτεμβρίου 1944)¹⁰⁵.

Επιχείρηση του 3ου Μετώπου Βαλτικής στη νότια Εσθονία για τη συντριβή στοιχείων της 18ης Γερμανικής Στρατιάς. Η επιτυχής απελευθέρωση της πόλης Τάρτου άνοιξε τον δρόμο για τη μετέπειτα προέλαση προς το Ταλίν και τον κόλπο της Ρίγας.

Δυνάμεις: 3ο Μέτωπο Βαλτικής (Αρχική δύναμη: 272.800).

Απώλειες: 71.806 (16.292 ανεπανόρθωτες, 55.514 υγειονομικές).

10. Επιθετική επιχείρηση Λόμζα-Ρουζάνσκ (30 Αυγούστου – 2 Νοεμβρίου 1944)¹⁰⁶.

Περίληψη (Εξωτερική πληροφορία): Εκτελέστηκε από το 2ο Λευκορωσικό Μέτωπο στην Πολωνία. Τα στρατεύματα προήλασαν προς τον ποταμό Νάρεφ, κατέλαβαν τις πόλεις Λόμζα και Ρουζάν και εξασφάλισαν κρίσιμα προγεφυρώματα στη δυτική όχθη του ποταμού, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν το 1945.

Δυνάμεις: 2ο Λευκορωσικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 153.760).

Απώλειες: 57.621 (11.771 ανεπανόρθωτες, 45.850 υγειονομικές).

11. Επιθετική επιχείρηση του Σέροτσκ (30 Αυγούστου – 2 Νοεμβρίου 1944)¹⁰⁷.

Διεξήχθη από το 1ο Λευκορωσικό Μέτωπο βόρεια της Βαρσοβίας. Τα σοβιετικά στρατεύματα διέσχισαν τον ποταμό Νάρεφ, κατέλαβαν το προγεφύρωμα του Σέροτσκ και απέκρουσαν μαζικές γερμανικές αντεπιθέσεις, εδραιώνοντας τη θέση τους για την επερχόμενη επίθεση του Ιανουαρίου 1945.

Δυνάμεις: 1ο Λευκορωσικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 269.500).

Απώλειες: 101.445 (23.090 ανεπανόρθωτες, 78.355 υγειονομικές).

12. Επιθετική επιχείρηση Βουκουρέστι-Αράντ (30 Αυγούστου – 3 Οκτωβρίου 1944)¹⁰⁸.

Εκτελέστηκε από το 2ο Ουκρανικό Μέτωπο από κοινού με ρουμανικές δυνάμεις. Οδήγησε στην απελευθέρωση της κεντρικής Ρουμανίας και του Βουκουρεστίου (31 Αυγούστου). Τα στρατεύματα διέσχισαν τις Τρανσυλβανικές Άλπεις, απέκρουσαν γερμανο-ουγγρικές αντεπιθέσεις, απελευθέρωσαν το Αράντ και έφτασαν στα ουγγρικά σύνορα.

Δυνάμεις: 2ο Ουκρανικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 681.556).

Απώλειες: 55.286 (8.447 ανεπανόρθωτες, 46.839 υγειονομικές).

13. Πολεμικές ενέργειες επέκτασης του προγεφυρώματος του Σαντομίρ στον Βιστούλα (30 Αυγούστου – 2 Νοεμβρίου 1944).

Μετά την κατάληψη του προγεφυρώματος του Σαντομίρ στον Βιστούλα, το 1ο Ουκρανικό Μέτωπο δέχθηκε σφοδρές γερμανικές αντεπιθέσεις με ισχυρές τεθωρακισμένες εφεδρείες. Οι Σοβιετικοί τις απέκρουσαν, σταθεροποίησαν τη θέση τους και επέκτειναν το προγεφύρωμα, μετατρέποντάς το στο κύριο εφαλτήριο για την επιχείρηση Βιστούλα-Όντερ.

Δυνάμεις: 1ο Ουκρανικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 205.160).

Απώλειες: 26.023 (5.279 ανεπανόρθωτες, 20.744 υγειονομικές).

14. Καταδίωξη εχθρού στην κατεύθυνση Κανταλάκσα-Κεστένγκα (5 Σεπτεμβρίου – 5 Οκτωβρίου 1944).

Διεξήχθη από το Μέτωπο Καρελίας στον Αρκτικό Βορρά. Εκμεταλλευόμενα την ανακωχή με τη Φινλανδία, τα σοβιετικά στρατεύματα καταδίωξαν την υποχωρούσα γερμανική 20ή Ορεινή Στρατιά προς τη Νορβηγία, εκκαθαρίζοντας οριστικά τους τομείς της Κανταλάκσα.

Δυνάμεις: Μέτωπο Καρελίας (Αρχική δύναμη: 89.100).

Απώλειες: 9.831 (2.550 ανεπανόρθωτες, 7.281 υγειονομικές).

15. Επιθετική επιχείρηση του Ντέμπρετσεν (6 – 28 Οκτωβρίου 1944)¹⁰⁹.

Σκοπός του 2ου Ουκρανικού Μετώπου ήταν η συντριβή της Ομάδας Στρατιών «Νότος». Μέσω ταχύτατων προελάσεων των μηχανοκίνητων ομάδων, οι Σοβιετικοί προχώρησαν κατά 100 χλμ., απελευθέρωσαν το Ντέμπρετσεν (12 Οκτωβρίου) και απέκοψαν την υποχώρηση εχθρικών δυνάμεων φτάνοντας στον ποταμό Τίσα.

Δυνάμεις: 2ο Ουκρανικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 698.200).

Απώλειες: 84.010 (19.713 ανεπανόρθωτες, 64.297 υγειονομικές).

16. Επιθετική επιχείρηση Γκούμπινεν-Γκόλνταπ (16 – 30 Οκτωβρίου 1944)¹¹⁰.

Η πρώτη μεγάλη προσπάθεια του 3ου Λευκορωσικού Μετώπου να εισβάλει στην Ανατολική Πρωσία. Τα στρατεύματα διέσπασαν τις συνοριακές άμυνες και κατέλαβαν το Γκόλνταπ, ωστόσο ισχυρές γερμανικές αντεπιθέσεις από το Γκούμπινεν τους ανάγκασαν να περάσουν σε άμυνα, καθυστερώντας την πτώση της περιοχής.

Δυνάμεις: 3ο Λευκορωσικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 404.500).

Απώλειες: 79.527 (16.819 ανεπανόρθωτες, 62.708 υγειονομικές).

17. Επιθετική επιχείρηση Απατίν-Κάποσβαρ (7 Νοεμβρίου – 10 Δεκεμβρίου 1944)¹¹¹.

Εκτελέστηκε από το 3ο Ουκρανικό Μέτωπο στη νότια Ουγγαρία. Μετά την επιτυχή διάβαση του Δούναβη στην περιοχή του Απατίν, ο στρατός προήλασε, κατέλαβε το Κάποσβαρ και δημιούργησε ένα εκτενές προγεφύρωμα απαραίτητο για τις μελλοντικές επιχειρήσεις προς το Μπάλατον.

Δυνάμεις: 3ο Ουκρανικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 205.370).

Απώλειες: 32.250 (6.790 ανεπανόρθωτες, 25.460 υγειονομικές).

18. Επιθετική επιχείρηση της Οντάβα (20 Νοεμβρίου – 15 Δεκεμβρίου 1944)¹¹².

Πραγματοποιήθηκε από το 4ο Ουκρανικό Μέτωπο στο δύσβατο ανάγλυφο των Ανατολικών Καρπαθίων. Παρά τις ακραίες καιρικές συνθήκες και τη σκληρή γερμανική άμυνα, τα στρατεύματα πίεσαν τον εχθρό και κατάφεραν να φτάσουν στην κοιλάδα του ποταμού Οντάβα στην ανατολική Σλοβακία.

Δυνάμεις: 4ο Ουκρανικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 131.750).

Απώλειες: 20.568 (4.096 ανεπανόρθωτες, 16.472 υγειονομικές).

19. Επιθετική επιχείρηση συντριβής του εχθρού στην Κλάιπεντα (25 Ιανουαρίου – 4 Φεβρουαρίου 1945)¹¹³.

Το 1ο Μέτωπο Βαλτικής εξάλειψε οριστικά το γερμανικό προγεφύρωμα (Μέμελ) στη Λιθουανία. Μετά από πολύμηνη πολιορκία, τα σοβιετικά στρατεύματα συνέτριψαν τις άμυνες, κατέλαβαν το σημαντικό λιμάνι και ασφάλισαν τις ακτές της Βαλτικής στην περιοχή.

Δυνάμεις: 1ο Μέτωπο Βαλτικής (Αρχική δύναμη: 56.200).

Απώλειες: 1.469 (403 ανεπανόρθωτες, 1.066 υγειονομικές).

20. Πολεμικές ενέργειες διατήρησης και επέκτασης του προγεφυρώματος του Όντερ στο Κιούστριν (3 Φεβρουαρίου – 30 Μαρτίου 1945)¹¹⁴.

Σκληρές μάχες φθοράς από το 1ο Λευκορωσικό Μέτωπο για τη διατήρηση και ενοποίηση των προγεφυρωμάτων στη δυτική όχθη του Όντερ. Η πτώση του οχυρού του Κιούστριν στο τέλος Μαρτίου δημιούργησε το κεντρικό εφαλτήριο για την τελική έφοδο στο Βερολίνο.

Δυνάμεις: 1ο Λευκορωσικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 151.600).

Απώλειες: 61.799 (15.466 ανεπανόρθωτες, 46.333 υγειονομικές).

21. Επιθετική επιχείρηση της Κάτω Σιλεσίας (8 – 24 Φεβρουαρίου 1945)¹¹⁵.

Το 1ο Ουκρανικό Μέτωπο, με στόχο τη συντριβή της εχθρικής ομάδας στην Κάτω Σιλεσία, προήλασε από τα προγεφυρώματα του Όντερ. Περικύκλωσε τα φρούρια του Γκλογκάου και τη μεγάλη φρουρά του Μπρεσλάου (40.000 άνδρες) και έφτασε στον ποταμό Νάισσε, ευθυγραμμιζόμενο με το 1ο Λευκορωσικό Μέτωπο ενόψει του Βερολίνου.

Δυνάμεις: 1ο Ουκρανικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 980.800).

Απώλειες: 99.386 (23.577 ανεπανόρθωτες, 75.809 υγειονομικές).

22. Επιθετική επιχείρηση της Κουρλάνδης (16 Φεβρουαρίου – 8 Μαΐου 1945)¹¹⁶.

Αποτέλεσε τον συνεχή στρατιωτικό αποκλεισμό από το 2ο Μέτωπο Βαλτικής (και έπειτα από το Μέτωπο Λένινγκραντ) κατά της εγκλωβισμένης γερμανικής Ομάδας Στρατιών «Βορράς» στη χερσόνησο της Κουρλάνδης. Οι επιχειρήσεις καθήλωσαν περίπου 30 εχθρικές μεραρχίες μέχρι τη συνθηκολόγησή τους.

Δυνάμεις: 2ο Μέτωπο Βαλτικής και Μέτωπο Λένινγκραντ (Αρχική δύναμη: 429.230).

Απώλειες: 160.948 (30.501 ανεπανόρθωτες, 130.447 υγειονομικές).

23. Αμυντική επιχείρηση του Μπάλατον (6 – 15 Μαρτίου 1945)¹¹⁷.

Η τελευταία μεγάλη αμυντική επιχείρηση του Κόκκινου Στρατού στον πόλεμο. Το 3ο Ουκρανικό Μέτωπο αντιμετώπισε την ύστατη, μαζική γερμανική αντεπίθεση τεθωρακισμένων στην Ουγγαρία. Βασιζόμενοι σε πολυεπίπεδη αντιαρματική άμυνα και στην αεροπορία, οι Σοβιετικοί διέλυσαν τις εχθρικές επιλαρχίες και πέρασαν άμεσα σε αντεπίθεση.

Δυνάμεις: 3ο Ουκρανικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 465.000).

Απώλειες: 32.899 (8.492 ανεπανόρθωτες, 24.407 υγειονομικές).

24. Επιθετική επιχείρηση Μπάνσκα-Μπίστριτσα (10 – 30 Μαρτίου 1945)¹¹⁸.

Το 2ο Ουκρανικό Μέτωπο διεξήγαγε μια εξαιρετικά απαιτητική προέλαση στα Σλοβακικά Ορυχεία υπό συνθήκες εαρινής απόψυξης και πλημμυρών. Μέσω κυκλωτικών ελιγμών, τα στρατεύματα απελευθέρωσαν την πόλη Μπάνσκα-Μπίστριτσα και άνοιξαν τον δρόμο για τη Μπρατισλάβα.

Δυνάμεις: 2ο Ουκρανικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 79.780).

Απώλειες: 11.137 (2.104 ανεπανόρθωτες, 9.033 υγειονομικές).

25. Επιθετική επιχείρηση Μοράβσκα-Οστράβα (10 Μαρτίου – 5 Μαΐου 1945)¹¹⁹.

Σκοπός του 4ου Ουκρανικού Μετώπου ήταν η κατάληψη της ομώνυμης βιομηχανικής περιοχής στην Τσεχοσλοβακία. Μετά από εβδομάδες αργής προέλασης απέναντι στην Ομάδα Στρατιάς Χάινριτσι και μεταφορά του κύριου άξονα επίθεσης, η πόλη απελευθερώθηκε στις 30 Απριλίου, στερώντας στρατηγικούς πόρους από το Ράιχ.

Δυνάμεις: 4ο Ουκρανικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 317.300).

Απώλειες: 112.621 (23.964 ανεπανόρθωτες, 88.657 υγειονομικές).

26. Επιθετική επιχείρηση της Άνω Σιλεσίας (15 – 31 Μαρτίου 1945)¹²⁰.

Το 1ο Ουκρανικό Μέτωπο επιτέθηκε με διπλή λαβίδα για να εξαλείψει την απειλή στο νότιο πλευρό του. Κατέστρεψε 5 γερμανικές μεραρχίες νοτιοδυτικά του Όπελν, εξασφαλίζοντας το νοτιοδυτικό τμήμα της βιομηχανικής Άνω Σιλεσίας και ανοίγοντας την οδό προς τη Δρέσδη.

Δυνάμεις: 1ο Ουκρανικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 408.400).

Απώλειες: 66.801 (15.876 ανεπανόρθωτες, 50.925 υγειονομικές).

27. Επιθετική επιχείρηση Μπρατισλάβα-Μπρνο (25 Μαρτίου – 5 Μαΐου 1945)¹²¹.

Οι κύριες δυνάμεις του 2ου Ουκρανικού Μετώπου, υποστηριζόμενες από τον Στολίσκο του Δούναβη, διέσχισαν τον ποταμό Χρον εν μέσω πλημμυρών. Απελευθέρωσαν άμεσα τη Μπρατισλάβα (4 Απριλίου) και κατόπιν διέσπασαν τη μοραβική άμυνα καταλαμβάνοντας το Μπρνο (26 Απριλίου).

Δυνάμεις: 2ο Ουκρανικό Μέτωπο και Στολίσκος Δούναβη (Αρχική δύναμη: 272.200).

Απώλειες: 79.596 (16.933 ανεπανόρθωτες, 62.663 υγειονομικές).

28. Επιθετική επιχείρηση Γκρατς-Αμστέτεν (15 Απριλίου – 9 Μαΐου 1945)¹²².

Η καταληκτική επιχείρηση του 3ου Ουκρανικού Μετώπου στο έδαφος της Αυστρίας. Εκκαθαρίζοντας τα υπολείμματα του εχθρού μετά την πτώση της Βιέννης, οι Σοβιετικοί προήλασαν δυτικά, φτάνοντας στη γραμμή επαφής και συναντώντας τα προελαύνοντα αμερικανικά στρατεύματα.

Δυνάμεις: 3ο Ουκρανικό Μέτωπο (Αρχική δύναμη: 294.760).

Απώλειες: 8.725 (2.173 ανεπανόρθωτες, 6.552 υγειονομικές).

Δ. Εκστρατεία στην Άπω Ανατολή¹²³

Στρατηγική Επιθετική Επιχείρηση της Μαντζουρίας

Χρονικό Διάστημα: 9 Αυγούστου – 2 Σεπτεμβρίου 1945 (25 ημέρες).

Η εκστρατεία αυτή καθόρισε το νικηφόρο τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Εκπληρώνοντας τις δεσμεύσεις που ανέλαβε στις διασκέψεις της Γιάλτας και του Πότσνταμ, η ΕΣΣΔ κατήγγειλε στις 5 Απριλίου 1945 το Σύμφωνο Ουδετερότητας του 1941. Στις 8 Αυγούστου προσχώρησε στη Διακήρυξη του Πότσνταμ της 26ης Ιουλίου 1945, στην οποία η Μεγάλη Βρετανία, οι ΗΠΑ και η Κίνα απαιτούσαν από την Ιαπωνία άνευ όρων συνθηκολόγηση. Καθώς η ιαπωνική κυβέρνηση στις 28 Ιουλίου απέρριψε αυτό το αίτημα, στις 11 μ.μ. ώρα Υπερβαϊκάλης (UTC+10) της 8ης Αυγούστου 1945, η ΕΣΣΔ ανακοίνωσε ότι από τις 9 Αυγούστου θεωρεί εαυτήν σε κατάσταση πολέμου με την Ιαπωνία. Ένα λεπτό πριν τα μεσάνυχτα (ώρα Υπερβαϊκάλης) στις 9 Αυγούστου 1945 οι Σοβιετικοί ξεκίνησαν την εισβολή τους από τρία μέτωπα στην ανατολική, βόρεια και δυτική Μαντζουρία ταυτόχρονα.

Δυνάμεις:

ΕΣΣΔ & Μογγολία: Το Μέτωπο Υπερβαϊκάλης, το 1ο Μέτωπο της Άπω Ανατολής, το 2ο Μέτωπο της Άπω Ανατολής, ο Στόλος του Ειρηνικού και ο Στολίσκος του Αμούρ. Στις επιχειρήσεις συνέδραμε και η Μογγολική Λαϊκή Επαναστατική Στρατιά. Συνολικά συγκεντρώθηκαν 1.669.500 άνδρες, με 27.000 έως 30.000 πυροβόλα και όλμους, 5.250 άρματα μάχης/Α/Κ πυροβόλα και 3.700 έως 5.200 αεροσκάφη.

Άξονας (Ιαπωνία): Η Στρατιά του Κβαντούνγκ και υποστηρικτικά στρατεύματα των κρατών-μαριονετών (Μαντσουκούο, Εσωτερική Μογγολία). Διέθεταν συνολικά 1.320.000 άνδρες, 6.260 πυροβόλα/όλμους, 1.155 άρματα, 1.900 αεροσκάφη και 25 πλοία. Η ιαπωνική άμυνα στηριζόταν σε 17 ισχυρούς οχυρωμένους τομείς με 8.000 μόνιμα πυροβολεία.

Η επιχείρηση διεξήχθη σε ένα γιγαντιαίο μέτωπο 2.700 χιλιομέτρων (με βάθος προέλασης 200 έως 800 χλμ.), επιτυγχάνοντας τον απόλυτο τακτικό αιφνιδιασμό.

 Η αεροπορία εξαπέλυσε μαζικούς βομβαρδισμούς εναντίον στρατιωτικών εγκαταστάσεων, κόμβων επικοινωνιών και συγκοινωνιακών αρτηριών στο Χαρμπίν, στο Τσανγκτσούν και στο Τσιρίν. Ο Στόλος του Ειρηνικού εισήλθε στη Θάλασσα της Ιαπωνίας και διέκοψε τις συγκοινωνίες που συνέδεαν την Ιαπωνία με την Κορέα και τη Μαντζουρία. Πραγματοποιήθηκαν επίσης πλήγματα από τη ναυτική αεροπορία και το πυροβολικό των πλοίων εναντίον των κορεατικών βάσεων του αντιπάλου στο Γιουκί, στο Ρασίν και στο Σέισιν.

Τα σοβιετικά στρατεύματα του Μετώπου  της Υπερβαϊκάλης, αφού διέσχισαν την άνυδρη έρημο και τις οροσειρές του Μεγάλου Χινγκάν, συντρίβοντας τις εχθρικές δυνάμεις, στις 18–19 Αυγούστου έφθασαν στα προάστια των κύριων βιομηχανικών και διοικητικών κέντρων της Μαντζουρίας. Για να μην έχουν οι Ιάπωνες τη δυνατότητα να καταστρέψουν υλικά αγαθά και να απομακρυνθούν, στις 18 Αυγούστου στο Χαρμπίν, στις 19 Αυγούστου στο Μούκντεν, στο Τσιρίν και σε άλλες πόλεις πραγματοποιήθηκαν αεραποβάσεις. Κατά την επιχείρηση, οι κύριες δυνάμεις της 6ης Τεθωρακισμένης Στρατιάς Φρουρών προέλασαν επιτυχώς κατά μήκος της χερσονήσου Λιαοντόν, στο νότιο τμήμα της Μαντζουρίας, προς τις πόλεις Ντάλιαν και Πορτ‑Άρθουρ.

Παράλληλα τα  στρατεύματα του 1ου Μετώπου της Άπω Ανατολής διέρρηξαν τη ζώνη των οχυρωμένων περιοχών του αντιπάλου και, αποκρούοντας αντεπιθέσεις, έφθασαν στο Τσιρίν. Την ίδια στιγμή οι ναύτες του Στόλου του Ειρηνικού είχαν καταλάβει τις βάσεις στη Βόρεια Κορέα, αποκόπτοντας τις οδούς υποχώρησης των Ιαπώνων προς τη μητρόπολη.

Τα στρατεύματα του 2ου Μετώπου της Άπω Ανατολής, σε συνεργασία με το Στολίσκο του Αμούρ, διέσχισαν τους ποταμούς Αμούρ και Ουσούρι και, υπερνικώντας την οροσειρά του Μικρού Χινγκάν, στις 20 Αυγούστου, αφού συνέτριψαν τον αντίπαλο, κατέλαβαν το Χαρμπίν. Στις 22 Αυγούστου πραγματοποιήθηκαν αποβάσεις στο Πορτ‑Άρθουρ και στο Ντάλιαν, και την επόμενη ημέρα εισήλθαν εκεί τεθωρακισμένα και πεζικά τμήματα.

Η ταχύτατη αυτή προέλαση οδήγησε στην πλήρη συντριβή της ιαπωνικής Στρατιάς Κβαντούνγκ, απελευθερώνοντας τη Μαντζουρία, τη Βόρεια Κορέα, τη Νότια Σαχαλίνη και τις Κουρίλες Νήσους. Στις 2 Σεπτεμβρίου, η Ιαπωνία υπέγραψε την πράξη άνευ όρων συνθηκολόγησης. Το ιστορικό αυτό γεγονός έλαβε χώρα στον Κόλπο του Τόκιο, επί του θωρηκτού «Μισούρι».

Ανθρώπινες απώλειες: Ο συνολικός φόρος αίματος της Σοβιετικής Ένωσης σε αυτές τις 25 ημέρες ανήλθε σε 36.456 απώλειες, οι οποίες αναλύονται σε 12.031 ανεπανόρθωτες (νεκροί και αγνοούμενοι) και 24.425 υγειονομικές (τραυματίες και ασθενείς). Οι μέσες ημερήσιες απώλειες ήταν μόλις 1.458 άνδρες, καταδεικνύοντας την ταχύτητα και την αποτελεσματικότητα της επιχείρησης.

Υλικές απώλειες: 11.000 όπλα πεζικού, 78 άρματα/Α/Κ πυροβόλα, 232 πυροβόλα/όλμοι και 62 αεροσκάφη.

Το επιχειρησιακό και το εκκαθαριστικό μέγεθος των ανεπανόρθωτων απωλειών

Στον Πίνακα 8, το σύνολο των ανεπανόρθωτων απωλειών Στρατού και Ναυτικού ανέρχεται σε 11.285.100. Αν σε αυτό προστεθούν και οι απώλειες των συνοριακών στρατευμάτων (61,4 χιλιάδες άτομα) και των στρατευμάτων Εσωτερικής Ασφάλειας (97,7 χιλιάδες άτομα), το συνολικό επιχειρησιακό μέγεθος φτάνει τους 11.444.100 άνδρες. Σε αυτούς συμπεριλαμβάνονται όλοι όσοι αγνοούνταν ή είχαν πιαστεί αιχμάλωτοι τη στιγμή της αναφοράς.

Εάν αφαιρεθούν όσοι τελικά βρέθηκαν ζωντανοί μετέπειτα δηλαδή:

Ι. 1.836.000 Σοβιετικοί αιχμάλωτοι πολέμου, οι οποίοι επαναπατρίστηκαν και επέστρεψαν από τα γερμανικά στρατόπεδα μετά τη λήξη του πολέμου.

ΙΙ. 939.700 στρατιώτες που είχαν καταγραφεί αρχικά ως «αγνοούμενοι» επειδή είχαν εγκλωβιστεί ή αποκοπεί στην αρχή του πολέμου, αλλά είχαν επιβιώσει στις κατεχόμενες περιοχές και επιστρατεύτηκαν εκ νέου όταν ο Κόκκινος Στρατός απελευθέρωσε αυτά τα εδάφη.

Σύνολο αφαιρέσεων: 2.775.700 άνδρες, τότε το τελικό αποτέλεσμα (Καθαρές Ανεπανόρθωτες Απώλειες) θα ανέλθει σε: 11.444.100 – 2.775.700 = 8.668.400 άνδρες.

Επομένως, ο Πίνακας 1 παρουσιάζει τη συνολική «φθορά» του στρατεύματος όπως αυτή φαινόταν στα χαρτιά των επιτελείων κατά τη διάρκεια των εκστρατειών (11+ εκατομμύρια), ενώ ο Πίνακας 8 παρουσιάζει  και τον τελικό, ιστορικό απολογισμό των ανεπανόρθωτων απωλειών (συνολικά 8.668.400 νεκροί στο πεδίο της μάχης, θανόντες από τραύματα/ασθένειες και αγνοούμενοι/αιχμάλωτοι που δεν επέστρεψαν ποτέ), αφού έγινε η εκκαθάριση με όσους αιχμαλώτους και αγνοούμενους τελικά διασώθηκαν.

Απώλειες του Κόκκινου Στρατού κατά την απελευθέρωση ξένων κρατών

Ο Κόκκινος Στρατός πορευόταν προς την ημέρα της νίκης μέσα από μεγάλες δοκιμασίες, δυσκολίες και θυσίες των αμυντικών και επιθετικών μαχών. Ήδη το 1942 άρχισε η απελευθέρωση των πρώτων σπιθαμών πατρίδας που είχε καταλάβει ο αντίπαλος, και το 1943 τα σοβιετικά στρατεύματα προχώρησαν στη μαζική εκδίωξη των γερμανοφασιστών κατακτητών από τα εδάφη που είχαν καταλάβει. Στις 7 Νοεμβρίου 1944, στην διαταγή του Ανώτατου Αρχιστρατήγου αναφερόταν ότι τα κρατικά σύνορα της ΕΣΣΔ, που είχαν παραβιαστεί δολίως από τις χιτλερικές ορδές στις 22 Ιουνίου 1941, είχαν αποκατασταθεί σε όλο το μήκος τους – από τη Μαύρη Θάλασσα έως τη Θάλασσα Μπάρεντς.

Την άνοιξη του 1944, οι Σοβιετικές Ένοπλες Δυνάμεις, χωρίς να αναμένουν το άνοιγμα του δεύτερου μετώπου, άρχισαν την άμεση απελευθέρωση των ευρωπαϊκών λαών από τη γερμανοφασιστική κατοχή. Πρώτη στον απελευθερωτικό τους δρόμο ήταν η Ρουμανία. Τη νύχτα της 28ης Μαρτίου 1944, ο Κόκκινος Στρατός διέσχισε τον συνοριακό ποταμό Προύθο¹²⁴.

 Στις στρατηγικές επιχειρήσεις που διεξήχθησαν το 1944-1945 σε Ευρώπη και Ασία ενεπλάκησαν 11 Μέτωπα, 4 Στόλοι, 50 στρατιές συνδυασμένων όπλων, 6 τεθωρακισμένες και 13 αεροπορικές στρατιές. Περίπου 7 εκατομμύρια Σοβιετικοί στρατιώτες πολεμούσαν αδιάκοπα για πάνω από έναν χρόνο εκτός συνόρων. Το αποτέλεσμα ήταν η πλήρης ή μερική απελευθέρωση 13 χωρών της Ευρώπης και της Ασίας, με συνολικό πληθυσμό άνω των 147 εκατομμυρίων ανθρώπων.

Ο Κριβοσέεφ υπογραμμίζει ότι η ΕΣΣΔ πλήρωσε πολύ ακριβά την απελευθέρωση αυτών των κρατών από τον γερμανικό φασισμό και τον ιαπωνικό μιλιταρισμό. Οι συνολικές απώλειες για την εκπλήρωση αυτής της αποστολής ανήλθαν σε 3.889.686 άτομα (ανεπανόρθωτες απώλειες: 1.099.465 άτομα και υγειονομικές απώλειες: 2.790.221 άτομα).

Στον Πίνακα 9 η στήλη με τον συγκεντρωτικό αριθμό των ανεπανόρθωτων απωλειών  περιλαμβάνει το σύνολο των στρατιωτών που διεγράφησαν οριστικά από τη δύναμη της εκάστοτε μονάδας. Η στήλη «Εκ των οποίων νεκροί/θανόντες από τραύματα ή ασθένειες» καταγράφει αποκλειστικά τους επιβεβαιωμένους νεκρούς, οι οποίοι στο γενικό σύνολο ανέρχονται σε 967.594 άτομα.

Η μαθηματική διαφορά των 131.871 ανδρών (1.099.465 μείον 967.594) αντιπροσωπεύει τις υπόλοιπες κατηγορίες ανεπανόρθωτων απωλειών που δεν αφορούν επιβεβαιωμένους νεκρούς, δηλαδή τους αγνοούμενους στο πεδίο της μάχης, τους αιχμαλώτους, τις μη πολεμικές απώλειες, όπως θανάτους από ατυχήματα, αυτοκτονίες, ή εκτελέσεις από στρατοδικεία.

Η στήλη με τον συγκεντρωτικό αριθμό των υγειονομικών απωλειών περιλαμβάνει όλους όσους απομακρύνθηκαν από το μέτωπο και διακομίστηκαν σε ιατρικές μονάδες. Η στήλη «Εκ των οποίων τραυματίες, με διάσειση, με εγκαύματα και με κρυοπαγήματα» ανέρχεται σε 2.270.405 άτομα και καταγράφει αυστηρά τις απώλειες που προκλήθηκαν από την άμεση πολεμική εμπλοκή με τον εχθρό ή από τις ακραίες καιρικές συνθήκες (κρυοπαγήματα). Η διαφορά των 519.816 ανδρών (2.790.221 μείον 2.270.405) αντιπροσωπεύει αποκλειστικά τους ασθενείς, δηλαδή τους στρατιώτες που χρειάστηκαν νοσηλεία λόγω επιδημιών ή απλών ασθενειών που αναπόφευκτα εμφανίστηκαν κατά τις εκστρατείες.

Επομένως, αυτές οι υποστήλες παρέχουν στον ερευνητή τη δυνατότητα να δει την καθαρή εικόνα του «αίματος» στο πεδίο της μάχης, απομονώνοντας τους ασθενείς, τους αιχμαλώτους, τους αγνοούμενους και τα ατυχήματα.

Συνολικά, πάνω από ένα εκατομμύριο Σοβιετικοί στρατιώτες αναπαύονται σήμερα στα εδάφη των απελευθερωμένων χωρών, εκ των οποίων πάνω από 600.000 ήταν Ρώσοι.

Η κατανομή του 1,1 εκατομμυρίου νεκρών και αγνοουμένων δείχνει ξεκάθαρα πού δόθηκαν οι πιο σκληρές και παρατεταμένες μάχες:

• Πολωνία (51,84% των απωλειών): Το βαρύτερο τίμημα πληρώθηκε για την Πολωνία. Η απελευθέρωσή της διήρκεσε 9 μήνες και κόστισε 600.212 ανεπανόρθωτες απώλειες (πάνω από 2 εκατομμύρια συνολικά μαζί με τους τραυματίες). Στο έδαφός της υπάρχουν περίπου 500 τόποι ταφής σοβιετικών στρατιωτών.
• Τσεχοσλοβακία (14,18%): Οι μάχες στα δύσβατα Καρπάθια και η προέλαση προς την Πράγα άφησαν πίσω 139.918 νεκρούς.
• Ουγγαρία (12,45%): Οι σκληρές μάχες γύρω από τη Βουδαπέστη και το Μπάλατον κόστισαν 140.004 ανεπανόρθωτες απώλειες.
• Γερμανία (9,38%): Οι μάχες στην ίδια την κοιτίδα του εχθρού οδήγησαν σε 101.961 ανεπανόρθωτες απώλειες (και 364.822 συνολικές).
• Ρουμανία (7,36%): 68.993 νεκροί και αγνοούμενοι.
• Αυστρία (2,42%): 26.006 ανεπανόρθωτες απώλειες.
• Γιουγκοσλαβία (0,76%): 7.995 νεκροί.
• Κίνα (0,77%): Η σύντομη αλλά σαρωτική επιχείρηση εναντίον των Ιαπώνων κόστισε 9.272 ανεπανόρθωτες απώλειες.
• Νορβηγία (0,47%): Στον Αρκτικό Βορρά χάθηκαν 3.436 στρατιώτες.
• Βουλγαρία (0,33%): 977 ανεπανόρθωτες απώλειες.
• Βόρεια Κορέα (0,05%): 691 νεκροί στην επιχείρηση κατά της Ιαπωνίας.

Ο Κριβοσέεφ στο κείμενό του δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο γεγονός ότι οι απώλειες αυτές δεν έφεραν μόνο στρατιωτική νίκη, αλλά έσωσαν εκατομμύρια ζωές που ήταν καταδικασμένοι σε εξόντωση στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Για παράδειγμα, μόνο Σιλεσία, μέχρι τις 20 Μαρτίου 1945, τα στρατεύματα του 1ου Ουκρανικού Μετώπου απελευθέρωσαν 91.300 Σοβιετικούς και 22.500 ξένους πολίτες¹²⁵.

Στις απελευθερωμένες χώρες τα σοβιετικά στρατεύματα βοήθησαν άμεσα στην αποκατάσταση της ειρηνικής ζωής.

Στην Ρουμανία επισκεύασαν 380 χλμ. σιδηροδρομικών γραμμών, πάνω από 1.000 γέφυρες, παρείχαν τρακτέρ και καύσιμα για τις αγροτικές εργασίες, καθώς και δάνεια τροφίμων ύψους 300.000 τόνων σιτηρών¹²⁶.

Με την απόφαση της Κρατικής Επιτροπής Άμυνας της 29ης Ιανουαρίου 1945, «Περί παροχής βοήθειας προς την Προσωρινή Πολωνική Κυβέρνηση για την αποκατάσταση της πρωτεύουσας της Πολωνίας, Βαρσοβίας», προβλεπόταν η αποστολή στην κατεστραμμένη Βαρσοβία 500 φορτηγών αυτοκινήτων εγχώριας παραγωγής με καύσιμα και λιπαντικά, 30 τρόλεϊ, τα αναγκαία μηχανήματα και τεχνικό εξοπλισμό για τις ανάγκες της δημοτικής οικονομίας, φάρμακα και εργαλεία για νοσοκομεία και ιατρεία. Οι σοβιετικοί μαχητές εξουδετέρωσαν τα ναρκοπέδια στους δρόμους, ενώ τέσσερα τάγματα διαβιβάσεων αποκαθιστούσαν το τηλεφωνικό δίκτυο. Στην Πολωνία στάλθηκαν συρμοί με 60 χιλιάδες τόνους σιτηρών. Στην πολωνική πρωτεύουσα έστελναν ψωμί και τρόφιμα η Ουκρανία, η Λευκορωσία και άλλες σοβιετικές δημοκρατίες¹²⁷.

Σημαντική βοήθεια παρασχέθηκε και στον πληθυσμό της Αυστρίας, ιδιαίτερα στους κατοίκους της πρωτεύουσάς της, Βιέννης, που είχαν υποφέρει από τα γερμανικά στρατεύματα τα οποία επί επτά χρόνια δρούσαν εκεί. Οι σοβιετικοί μαχητές αποκαθιστούσαν τις γέφυρες πάνω από τον Δούναβη, καθάρισαν την κοίτη του ποταμού από νάρκες, ανέλκυσαν περίπου 130 βυθισμένα πλοία.

Στις 23 Μαΐου 1945, η Κρατική Επιτροπή Άμυνας εξέδωσε την απόφαση «Περί παροχής βοήθειας για τον επισιτισμό του πληθυσμού της Βιέννης». Η απόφαση υποχρέωνε το Στρατιωτικό Συμβούλιο του 3ου Ουκρανικού Μετώπου (στρατάρχης Φ.Ι. Τολμπούχιν και στρατηγός Α.Σ. Ζελτόφ) να εισαγάγει από την 1η Ιουνίου 1945 κανονισμούς επισιτισμού για τον πληθυσμό της Βιέννης. Με εντολή της Επιτροπής, από τα αποθέματα του μετώπου είχαν ήδη διατεθεί ως την 1η Μαΐου χιλιάδες τόνοι σιτηρών, καλαμποκιού, φασολιών, εκατοντάδες τόνοι κρέατος, ζάχαρης και πολλά άλλα. Αν υπολογιστεί όλο το επισιτιστικό υλικό που στάλθηκε από τη Σοβιετική Ένωση στην Αυστρία μόνο κατά τον πρώτο μεταπολεμικό χρόνο, το σύνολο φθάνει τους 132.612 τόνους. Η ΕΣΣΔ παρείχε στην Αυστρία ίση ποσότητα τροφίμων με τις ΗΠΑ, την Αγγλία και τη Γαλλία μαζί¹²⁸.

Στις απελευθερωμένες χώρες, στα μεταπολεμικά χρόνια, πραγματοποιήθηκε μεγάλο έργο για τη διατήρηση της μνήμης των σοβιετικών μαχητών που έφεραν τη σωτηρία από τον φασισμό. Ωστόσο, τα γεγονότα και τα δεδομένα της πρόσφατης περιόδου μαρτυρούν, δυστυχώς, ότι για ορισμένους αυτή η μνήμη αποδείχθηκε βραχεία. Προκαλεί απογοήτευση ηγετών των χωρών που απελευθερώθηκαν από τον φασισμό, και ενίοτε η δική τους πρωτοβουλία για αναθεώρηση των αποτελεσμάτων του πολέμου και ακόμη και για δικαιολόγηση της συμμετοχής τους στη χιτλερική επιθετικότητα κατά της ΕΣΣΔ.

Απώλειες άλλων σχηματισμών

Η ομάδα του Κριβοσέεφ εξετάζει τον φόρο αίματος ομάδων που συμμετείχαν ενεργά στον ένοπλο αγώνα, αλλά δεν ανήκαν στους τακτικούς σχηματισμούς του Κόκκινου Στρατού και του Πολεμικού Ναυτικού.

Το κείμενο αναφέρει αναλυτικά τους εξής σχηματισμούς¹²⁹:

Λαϊκή Πολιτοφυλακή, Παρτιζάνοι και Μέλη της Αντίστασης: Οι πληροφορίες για τις απώλειές τους είναι εξαιρετικά περιορισμένες. Στοιχεία για τη λαϊκή πολιτοφυλακή υπάρχουν μόνο για τις μονάδες που ενσωματώθηκαν επίσημα στις τακτικές δυνάμεις των μετώπων και των στρατιών. Όσον αφορά τους παρτιζάνους, οι συγγραφείς στηρίχθηκαν σε σύντομες αναφορές του Κεντρικού Επιτελείου του Παρτιζάνικου Κινήματος, οι οποίες όμως δεν επαρκούν για τον ακριβή και πλήρη υπολογισμό των απωλειών τους.

Για να καταδείξει τη δυσκολία καταγραφής στους παρτιζάνους, ο Κριβοσέεφ αναφέρει ότι στην περιοχή του Οριόλ οι αντάρτες αυξήθηκαν από 9.693 (Ιούλιος 1942) σε 14.142 (Απρίλιος 1943). Σε μια γερμανική εκκαθαριστική επιχείρηση (Μάιος-Ιούλιος 1943), αναφέρθηκαν 841 νεκροί, 128 πνιγμένοι, 697 τραυματίες και 2.450 αγνοούμενοι (αν και διευκρινίζεται ότι οι περισσότεροι από τους αγνοούμενους κατάφεραν αργότερα να βγουν στις σοβιετικές γραμμές).

Σύμφωνα με ελλιπή στοιχεία που προήλθαν από τις περιοχές Τσερνίγκοφ, Στάλιν (Ντονέτσκ), Κιροβογκράντ, Νικολάεφ, Πολτάβα, Οδησσός, Ντνιπροπετρόφσκ, Οριόλ, από την περιφέρεια Κρασνοντάρ, από την Καρελο‑Φινλανδική ΣΣΔ, οι ανεπανόρθωτες απώλειες των παρτιζάνων (νεκροί, αγνοούμενοι και αιχμάλωτοι) ανήλθαν σε 5.510 ανθρώπους, ενώ 1.018 τραυματίστηκαν. Ο αριθμός των νεκρών μελών των παράνομων οργανώσεων δεν έχει καθοριστεί.

Στην Εγκυκλοπαίδεια «Ο Μεγάλος Πατριωτικός Πόλεμος» που εκδόθηκε το 2025, αντί για την παράθεση ενός απόλυτου συγκεντρωτικού αριθμού νεκρών, αποτυπώνεται το βαρύ τίμημα του παρτιζάνικου αγώνα αναφέροντας το ποσοστό θνησιμότητάς τους. Συγκεκριμένα, υπογραμμίζει ότι κατά τη διάρκεια των χρόνων του πολέμου «σκοτώθηκε κάθε έβδομος παρτιζάνος» (δηλαδή υπήρξε αναλογία θανάτου 1 στους 7).  Για να γίνει αντιληπτή η κλίμακα αυτής της αναλογίας (1 στους 7), η Εγκυκλοπαίδεια σημειώνει ότι ο συνολικός αριθμός των παρτιζάνων, συνυπολογίζοντας και τις οργανωμένες εφεδρείες τους, ανερχόταν σε περισσότερα από 2,6 εκατομμύρια άτομα.

Η προσέγγιση αυτή της Εγκυκλοπαίδειας επιβεβαιώνει πρακτικά αυτό που και η ομάδα του Κριβοσέεφ υποστήριξε: εξαιτίας της φύσης του ανταρτοπόλεμου δεν υπήρχε η δυνατότητα ακριβούς και συστηματικής επιτελικής καταγραφής, γι’ αυτό και ο φόρος αίματος των παρτιζάνων αποδίδεται κυρίως ως μέρος του γενικού πληθυσμιακού κόστους της χώρας¹³⁰.

Ναυτικοί του Εμπορικού και Ποτάμιου Στόλου: Δεν συμπεριλαμβάνονται στα στρατιωτικά στατιστικά αυτού του έργου, παρά το γεγονός ότι τα πληρώματα αυτών των πλοίων συμμετείχαν σε αποβατικές επιχειρήσεις και μετέφεραν κρίσιμα φορτία για το μέτωπο κάτω από διαρκείς επιθέσεις από την εχθρική αεροπορία και το ναυτικό.

Εργαζόμενοι στους Σιδηροδρόμους και τις Οδικές Μεταφορές: Σήκωσαν τεράστιο βάρος, δουλεύοντας σε εντατικούς ρυθμούς για να μεταφέρουν ενισχύσεις, να εκκενώσουν τραυματίες και βιομηχανικό εξοπλισμό, και να επισκευάσουν τις κατεστραμμένες υποδομές (γέφυρες, γραμμές). Επειδή οι εργασίες αυτές γίνονταν συχνά υπό εχθρικούς βομβαρδισμούς, υπήρξαν πολλές απώλειες σε ανθρώπινες ζωές και μεταφορικά μέσα.

Εξαιτίας της απουσίας επαρκών εγγράφων στα στρατιωτικά αρχεία, δεν κατέστη δυνατός ο ακριβής στατιστικός υπολογισμός των μεμονωμένων στρατιωτικών απωλειών αυτών των «άλλων σχηματισμών». Ωστόσο, το έγγραφο ξεκαθαρίζει ότι όλες αυτές οι ανθρώπινες απώλειες έχουν συνυπολογιστεί στις γενικές δημογραφικές απώλειες της χώρας, δηλαδή στο συνολικό νούμερο των 26,6 εκατομμυρίων θυμάτων. Επιπλέον, τα ονόματα αυτών των ανθρώπων έχουν καταγραφεί ονομαστικά στα κατά τόπους «Βιβλία της Μνήμης» που εκδόθηκαν στις διάφορες περιοχές και δημοκρατίες της πρώην ΕΣΣΔ.

Σημειώσεις

1. Το Μέτωπο περιελάμβανε 5–9 Στρατιές Συνδυασμένων Όπλων, 1–3 Στρατιές Τεθωρακισμένων, 1–2 Αεροπορικές Στρατιές, καθώς και αυτόνομα Σώματα. Η δύναμή του κυμαινόταν από 300.000 έως πάνω από 900.000 άνδρες. Στην αρχή του πολέμου είχαν αναπτυχθεί 5 Μέτωπα, τον Δεκέμβριο του 1941 – 8, ως το τέλος του 1942 – 12, και το 1943 ο αριθμός τους έφθασε τα 13. Αυτές οι μεταβολές συνδέονταν με τη διεύρυνση της περιοχής των πολεμικών επιχειρήσεων και με την ανάγκη αποσυμπίεσης των ομαδοποιήσεων στρατευμάτων προς όφελος της καλύτερης διοίκησης. Στο δεύτερο μισό του 1943 ο αριθμός των Μετώπων άρχισε να μειώνεται και ως το τέλος του πολέμου ανήλθε σε 8 μέτωπα (Λένινγκραντ, 1ο, 2ο και 3ο Λευκορωσικά, 1ο, 2ο, 3ο και 4ο Ουκρανικά).

2. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 71-74

3. Πάλι εκεί, σ. 75

4. Πάλι εκεί, σ. 50

5.  Πάλι εκεί, σ. 75

6. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 75, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 505-506

7. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 77, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 499-501

8. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 79, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 501-502

9.  Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 81, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 503-505

10. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 83, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 346-348

11.  Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 85, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 415-417

12. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 89, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 651-653

13.  Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 91

14.  Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 93, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 470-472

15. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 96, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σ. 708

16. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 97, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 616-617

17. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 99, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 467-470

18. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 101, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 340-341

19. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 103, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σ. 608

20. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 105, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 183-184

21. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 107, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 669-671

22. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σ. 109, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 637-638

23. Приграничные сражения в Молдове, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

24. Одесская оборона (1941), στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

25. Тираспольско-Мелитопольская оборонительная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

26. Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σ. 645

27. Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 708-709

28. Крымская оборонительная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

29. Оборона Севастополя, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

30. Курско-Обоянская операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

31. Любанская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

32. Демянская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

33. Болховская операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

34. Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 712-713

35. Боевые действия на Керченском полуострове, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

36. Харьковское сражение, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

37. Операция по выводу из окружения 2-й ударной армии, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

38. Оборонительная операция в районе города Белый, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

39. Первая Ржевско-Сычёвская операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

40. Синявинская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

41. Контрудар левого крыла Западного фронта в районе Сухиничи и Козельск, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

42. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ.  112-115, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 671-674

43. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 115-117, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 639-640

44. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 117-119

45. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 119-121, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 183-185

46. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 121-123, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 755-756

47. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 123-125, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 395-399

48. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 125-128, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 521-522

49. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 127-128, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 91-93

50. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 128-130, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 649-650

51. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 130-131, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 267-268

52. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 131-133, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 766-767

53. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 133-134, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 493-494

54. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 134-136, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 483-485

55. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 136, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 345-346

56. Великолукская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

57. Рже́вско-Сычёвская наступа́тельная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

58. Миллерово-Ворошиловградская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

59. Ростовская наступательная операция 1943 года, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

60. Малоархангельская операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

61. Краснодарская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

62. Демянская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

63. Севская операция, στο https://encyclopaedia-russia.ru/article/sevskaya-operaciya/

64. Операция «Бюффель», στο https://ru.wikipedia.org/wiki

65. Старорусская операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

66. Изюм-Барвенковская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

67. Миусская операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

68. Брянская операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

69. Лютежский плацдарм, https://ru.wikipedia.org/wiki

70. Невельская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

71. Букринский плацдарм, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

72. Оршанская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

73. Керченско-Эльтигенская десантная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

74. Гомельско-Речицкая наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

75. Киевская оборонительная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

76. Преследование противника на новосокольническом направлении, στο https://ru.wikipedia.org/wiki

77. Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σ. 20

78. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 137-139, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 483-485

79. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 139-141, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 417-418

80. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 141-143, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 387-388

81. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 143-144, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 209-211

82. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 144-147, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 96-98

83. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 147-148, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 423-425

84. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 148-150, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 797-799

85. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 150-152, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 188-190

86. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 152-154, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 572-574

87. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 154-156, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 93-95

88. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 156-157, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 549-551

89. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 158-159, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 136-138

90. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 160-161, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 154-156

91. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 161-163, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 296-297

92. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 163-165, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 191-192

93. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 165-167, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 190-191

94. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 167-169, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 146-147

95. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 169-172, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 100-104

96. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 172-175, Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 568-569

97. Калинковичско-Мозырская операция στο: https://ru.wikipedia.org/

98. Витебская наступательная операция στο: https://ru.wikipedia.org/

99. https://www.warmuseum.by/news/hronika_pobedy/rogachevsko-zhlobinskaya-nastupatelnaya-operatsiya/

100. Псковская наступательная операция στο: https://ru.wikipedia.org/

101. Режицко-Двинская операция, στο: https://ru.wikipedia.org/

102. Псковско-Островская операция στο: https://ru.wikipedia.org/

103. Нарвская операция (1944) στο: https://ru.wikipedia.org/

104. Мадонская операция στο: https://ru.wikipedia.org/

105. Тартуская наступательная операция, στο: https://ru.wikipedia.org/

106. Ломжа-Ружанская наступательная операция, στο: https://ru.wikipedia.org/

107. Сероцкая наступательная операция, στο: https://ru.wikipedia.org/

108. Бухарестско-Арадская наступательная операция, στο: https://ru.wikipedia.org/

109. Дебреценская операция, στο: https://ru.wikipedia.org/

110. Гумбиннен-Гольдапская операция, στο: https://ru.wikipedia.org/

111. Апатин-Капошварская операция, στο: https://ru.wikipedia.org/

112. Ондавская наступательная операция, στο https://cyclowiki.org/

113. Наступательная операция по разгрому группировки противника в районе Клайпеды, στο https://ru.ruwiki.ru/wiki/

114. Бои за Кюстринский плацдарм, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

115. Нижнесилезская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

116. Курляндский котёл, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

117. Балатонская оборонительная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

118. Банска-Быстрицкая наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

119. Моравско-Остравская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

120. Верхнесилезская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

121. Братиславско-Брновская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

122. Грацско-Амштеттенская наступательная операция, στο https://ru.wikipedia.org/wiki/

123. Кривошеев Г. Ф. и др., 2009, σσ. 175-177

124. Πάλι εκεί, σ. 306

125. Πάλι εκεί, 2009, σ. 310

126. Πάλι εκεί, 2009, σ. 312

127. Πάλι εκεί, σ. 313

128. Πάλι εκεί

129. Πάλι εκεί, 2009, σσ. 314 – 316

130. Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание, σσ. 539-542

Βιβλιογραφία

Кривошеев Г. Ф. и др., 1993. Гриф секретности снят. Потери Вооружённых сил СССР в войнах, боевых действиях и военных конфликтах. Под общ. ред. канд. воен. наук, проф. АВН ген.-полк. Г. Ф. Кривошеева. — М.: Воениздат

Кривошеев Г. Ф. и др., 2001. Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил: Статистическое исследование. Под общ. ред. канд. воен. наук, проф. АВН ген.-полк. Г. Ф. Кривошеева. — М.: Олма-Пресс

Кривошеев Г. Ф. и др., 2009. Великая Отечественная без грифа секретности. Книга потерь. М.: Вече

Великая Отечественная война 1941–1945 годов: энциклопедическое издание / НИИ (военной истории) Военной академии Генерального штаба ВС РФ. Москва, 2025.

Αυτή η εργασία χορηγείται με άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού-Μη Εμπορική Χρήση-Όχι Παράγωγα Έργα 4.0 Διεθνές .