Ο θάνατος του Στάλιν και η μάχη της διαδοχής (Πέμπτο μέρος)

Η κηδεία

Τα μέλη του Πρεζίντιουμ στις 10:25 μ.μ. στις 5 Μαρτίου επιστρέφουν στη «γωνίτσα» όπως συνήθιζαν οι παροικούντες στο Κρεμλίνο να ονομάζουν το γραφείο του Στάλιν, είχαν μεταξύ άλλων να οργανώσουν και μία κηδεία. Σύστησαν για το σκοπό αυτό μια ειδική επιτροπή και όρισαν επικεφαλής της τον Χρουστσόφ. Στην επιτροπή μετέχουν επίσης οι Λ.Μ. Καγκανόβιτς, Ν.Μ.Σβέρνικ, Α.Μ. Βασιλέβσκι, Ν.Μ. Πέγκοφ, Π.Α. Αρτιόμιεφ, Μ.Α. Γιασνόφ.

(Πράβντα, 6 Μαρτίου 1953)

Στη χώρα κηρύσσεται τετραήμερο (6, 7, 8, 9 Μαρτίου) εθνικό πένθος.

Αποφασίζεται η νεκροψία και η βαλσάμωση του νεκρού σώματος του Στάλιν να γίνει στο εξειδικευμένο εργαστήριο του Μαυσωλείου Λένιν. Έπειτα η σορός να μεταφερθεί στην Αίθουσα των Κιόνων στον Οίκο των Συνδικάτων για να εκτεθεί σε λαϊκό προσκύνημα. Στην ίδια αίθουσα είχε εκτεθεί για τέσσερις μέρες και η σορός του Λένιν, καθώς και η σορός του Ντιμιτρόφ πριν αναχωρήσει για τη Σόφια. Βέβαια στην ίδια αίθουσα εκτυλίχθηκε και μία από τις περίφημες στημένες δίκες της δεκαετίας του 1930 – αυτή του Νικολάι Μπουχάριν.

(Πράβντα, 6 Μαρτίου 1953)

Αποφασίζεται να τοποθετηθεί η σαρκοφάγος με το ταριχευμένο σώμα του Στάλιν στο Μαυσωλείο στην Κόκκινη πλατεία, δίπλα στη σαρκοφάγο του Λένιν. Όλα έμοιαζαν φυσιολογικά. Το πανάρχαιο έθιμο του βαλσαμώματος και της μουμιοποίησης των ηγεμόνων, κατά του οποίου διαμαρτυρήθηκε τόσο έντονα η Κρούπσκαγια μετά το θάνατο του Λένιν και υπέρ του οποίου επέμενε με τόσο πάθος ο Στάλιν, επίσης φαινόταν φυσιολογικό. Οι άνθρωποι με τον καιρό εξοικειώνονται με πολλά πράγματα. Ακόμα και με την ιδέα ότι στη Γη ζει μαζί τους ο θεός. Γι’ αυτό και δεν ήταν εύκολο να δεχτούν ότι ο θεός τους πέθανε, ότι είχε την τύχη των θνητών¹.

(Πράβντα, 6 Μαρτίου 1953)

Επίσης αποφασίζεται η ανέγερση του Πάνθεου των επιφανών ηγετών της Σοβιετικής Ένωσης. «Μετά την αποπεράτωση του Πάνθεου θα μεταφερθούν στο εσωτερικό του οι σαρκοφάγοι με τις σορούς των Λένιν και Στάλιν, και τα λείψανα των επιφανών ηγετών του Κομμουνιστικού Κόμματος και του σοβιετικού κράτους, που έχουν ενταφιαστεί στο τείχος του Κρεμλίνου». Εάν το Πάνθεον στο Παρίσι ήταν ταιριαστός φόρος τιμής στους ήρωες της Γαλλίας, τότε η Μόσχα δεν άξιζε τίποτα λιγότερο για τους ήρωες της Σοβιετική Ένωσης.

Ο διευθυντής της Πράβντα Ντμίτρι Σεπίλοφ και ενώ βρισκόταν σε εξέλιξη η μεταμεσονύχτια σύσκεψη του Πρεζίντιουμ στις 6 Μαρτίου, καλείται να πάρει μέρος. Να τι αναφέρει σχετικά στις αναμνήσεις του: «Ήμουν τότε διευθυντής της Πράβντα. Ολόκληρη η χώρα, βυθισμένη στη σιωπή, καρτερούσε τι θα αναγγείλει η Μόσχα: πώς ήταν ο Στάλιν… Στις πέντε το πρωί με πήρε τηλέφωνο ο Σούσλοφ: “Ελάτε επειγόντως στη ‘γωνίτσα’. Ο σύντροφος Στάλιν πέθανε…” είπε, κατεβάζοντας απότομα το ακουστικό. Στο γραφείο του Στάλιν συζητούσαν τα οργανωτικά ζητήματα της ταφής. Μου έκανε εντύπωση ο τρόπος με τον οποίο συμπεριφέρονταν τα μέλη του ΠΓ. Είχαν καθίσει γύρω από το μακροσκελές γραφείο, ενώ η θέση του Στάλιν στην κεφαλή παρέμενε κενή. Εκατέρωθεν της προεδρικής θέσης κάθισαν ο Μπέρια και ο Μαλενκόφ. Ήταν έκδηλη η ανησυχία και των δύο. Διακόπτοντας εν ψυχρώ τους συνεργάτες τους, μίλησαν περισσότερο απ’ όλους τους άλλους… Ο Μπέρια άστραφτε. Ο Χρουστσιόφ μίλησε λίγο κι έδειχνε έντονα σοκαρισμένος… Ο Καγκάνοβιτς επίσης κάτι πήγε να πει, αλλά τελείως εκτός θέματος… Μου έκανε κάτι εντύπωση (γεγονός που αποτύπωσα καλά στη μνήμη μου): ο Μόλοτοφ καθόταν σιωπηλός, φαινόταν να μην επικοινωνεί με τους γύρω, με μια πέτρινη μάσκα στο πρόσωπο και, απ’ ό,τι θυμάμαι, σ’ όλη τη διάρκεια της γενικόλογης και ασυνάρτητης εκείνης συνεδρίασης, που κράτησε μιάμιση ώρα, δεν είπε λέξη… Ο καθένας ένιωθε διαφορετικά: στις 5 του Μάρτη μπορούσε να μην είχε σημάνει μόνο το τέλος του “αρχηγού”, αλλά να ανέτειλε και μια νέα “παλατιανή” εποχή»².

Ο Σεπίλοφ αναφέρει ότι η καρέκλα στην οποία καθόταν επί τριάντα χρόνια ο Στάλιν ως πρόεδρος ήταν άδεια, κανένας δεν καθόταν σε αυτή. Εκείνη τη στιγμή τις μεγαλύτερες πιθανότητες να καθίσει σε αυτή την καρέκλα φαίνεται να έχει ο Μαλενκόφ. Είναι ο πρόεδρος του Συμβουλίου των υπουργών και θα προεδρεύει στις συνεδριάσεις του Πρεζίντιουμ της Κ.Ε., και της Γραμματείας της Κ.Ε., χωρίς να είναι ο γενικός γραμματέας, αλλά έχοντας διατηρήσει τη θέση του γραμματέα. Το κύριο εμπόδιο του είναι και ο πιο κοντινός του σύμμαχος, ο τελευταίος δήμιος του Στάλιν – ο Μπέρια. Ο παντοδύναμος υπουργός του νέου «υπερυπουργείου» Εσωτερικών είναι ο συνεχιστής του Λαϊκού Κομισάριου εσωτερικών Υποθέσεων της Εν Κα Βε Ντε (НКВД), Γκέρνιχ Γιαγκόντα, ο οποίος ξεκινά τη «Μεγάλη Εκκαθάριση» και του συνεχιστή του Νικολάι Γιεζόφ. Αλλά ας μην προτρέχουμε.

Έξι ώρες και δέκα λεπτά μετά τον θάνατο του βοζντ, δηλαδή στις 04:00 π.μ. στις 6 Μαρτίου, ξεκινά η «Παθολογική – ανατομική εξέταση του σώματος του Ι.Β. Στάλιν». Η νεκροψία μαζί με την αρχική ταρίχευση διήρκησαν εννέα ώρες, μέχρι τις 01:00 μ.μ., 6 Μαρτίου 1953. Από την ενδεκασέλιδη ιατροδικαστική έκθεση δημοσιεύτηκε στις εφημερίδες μια σύντομη αναφορά την επομένη, στις 7 Μαρτίου του 1953.

(Πράβντα, 7 Μαρτίου 1953)

«Ως αποτέλεσμα της παθολογικής και ανατομικής εξέτασης, ανακαλύφθηκε ένα σημαντικό κέντρο αιμορραγίας στην περιοχή των υποφλοιωδών περιοχών του αριστερού ημισφαιρίου του εγκεφάλου. Αυτή η αιμορραγία κατέστρεψε σημαντικές περιοχές του εγκεφάλου και προκάλεσε μη αναστρέψιμες επιπλοκές στην αναπνοή και την κυκλοφορία. Πέρα από την εγκεφαλική αιμορραγία, παρατηρήθηκε και αξιοσημείωτη υπερτονική επιπλοκή του αριστερού κόλπου της καρδιάς, σοβαρές αιμορραγίες του καρδιακού μυός και στη βλέννα του στομάχου και του εντέρου και αρτηριοσκληρωτικές μεταλλαγές σε συγκεκριμένα σημαντικά αγγεία των αρτηριών του εγκεφάλου. Αυτή η διαδικασία ήταν το αποτέλεσμα υψηλής πίεσης του αίματος. Τα αποτελέσματα της παθολογικής και ανατομικής εξέτασης στο ακέραιο επιβεβαιώνουν τη διάγνωση των καθηγητών ιατρικής που θεράπευαν τον Ι.Β. Στάλιν. Τα στοιχεία της παθολόγο-ανατομικής εξέτασης επιβεβαίωσαν το μη αναστρέψιμο χαρακτήρα της ασθένειας του Ι.Β. Στάλιν μετά την παρουσίαση της εγκεφαλικής αιμορραγίας. Εξ αυτού και τα ενεργητικά μέτρα που ελήφθησαν για τη θεραπεία δεν μπόρεσαν να παράγουν θετικά αποτελέσματα, ούτε να αποτρέψουν το μοιραίο». («Πράβντα», 7 Μαρτίου 1953).

Ο ακαδημαϊκός Αλεξάντερ Μιασνικόφ αναφέρει στα απομνημονεύματά του ότι από το συμβούλιο των θεραπόντων γιατρών στην νεκροψία παρευρίσκονταν μόνο ο ίδιος και ο αρχίατρος του υπουργείου Υγείας, καθηγητής καρδιολογίας, Π.Ε. Λουκόμσκι. Την παθολογική – ανατομική εξέταση την υπογράφουν ο υπουργός Υγείας Α.Φ. Τρετιακόφ, ο επικεφαλής της Διεύθυνσης Ιατρικής και Σανατορίων του Κρεμλίνου Ι.Ι Κουπέριν, ο πρόεδρος της Ακαδημίας Ιατρικών Επιστημών Ν.Ν. Ανιτσκόφ, ο επικεφαλής παθολόγος-ανατόμος του υπουργείου Υγείας καθηγητής Μπ.Ι. Μιγκούνοφ, οι παθολόγοι-ανατόμοι καθηγητές Μ.Α. Σκβορτσόφ και Α.Β. Ρουσακόφ, και ο υφηγητής Μπ. Ν. Ουσκόφ, και τέλος ο παθολόγος – ανατόμος καθηγητής Στρουκόφ που διενήργησε την νεκροψία και ο βιοχημικός καθηγητής Σ.Π. Μαρντάσεφ που έκανε την ταρίχευση.

Βαριές κόκκινες σοβιετικές σημαίες με μαύρο πλαίσιο κοσμούν τον Οίκο των Συνδικάτων, ενώ ένα μεγάλο δεκατριάμετρο πορτρέτο με βαρύ επίχρυσο πλαίσιο στολισμένο με κόκκινη κορδέλα, του στρατηλάτη Στάλιν, τοποθετείται στην πρόσοψη του κτιρίου. Αποσπάσματα ανδρών από το υπουργείο Εσωτερικών άρχισαν να κατευθύνουν την κυκλοφορία και τους πεζούς μακριά από το κέντρο της πόλης. Η δημόσια συγκοινωνία διακόπηκε σ’ αρκετή απόσταση από το Κρεμλίνο. Είχε πάει 03:00 μ.μ., όταν ο Σόλσμπερι των New York Times πρόσεξε «ένα μπλε όχημα σαν φορτηγάκι, της Υγειονομικής Υπηρεσίας Μόσχας, με το φέρετρο του Στάλιν να φεύγει από το Κρεμλίνο από την Πύλη Σπάσκι, να κάνει κύκλο γύρω από πολλά τετράγωνα κι έπειτα να πλησιάζει στον Οίκο των Συνδικάτων». Αυτή η νεκρική πομπή συμφωνούσε επίσης με το μύθο ότι ο Στάλιν ήταν άρρωστος στο Κρεμλίνο μέχρι την στιγμή του θανάτου του³.

Η σορός του βoζντ θα εκτίθετο σε λαϊκό προσκύνημα για τρεις ημέρες, αρχίζοντας από την Παρασκευή, 04:00μ.μ.. Το Σάββατο και την Κυριακή, οι ώρες θα παρατείνονταν από τις 06:00π.μ. έως τις 02:00 π.μ. την επομένη. Και κατόπιν, το πρωί της Δευτέρας 9 Μαρτίου, η κηδεία θα λάμβανε χώρα στη Κόκκινη Πλατεία. Τέλος η σαρκοφάγος του θα τοποθετούνταν δίπλα σε εκείνη του Λένιν, στο Μαυσωλείο, που θα μετονομαστεί σε Μαυσωλείο ΛΕΝΙΝ – ΣΤΑΛΙΝ. Εκείνες τις τέσσερις μέρες όλων των ειδών οι ψυχαγωγικές εκδηλώσεις ματαιώθηκαν. Όλοι οι ραδιοφωνικοί σταθμοί της χώρας παίζουν μόνο κλασική μουσική – Τσαϊκόφσκι, Ραχμάνινοφ, Σκριάμπιν, Σοπέν.

Αφού τα μέλη του Πρεζίντιουμ, η Σβετλάνα Αλληλούγιεβα, και ο Βασίλι Στάλιν, υπέβαλαν τα σέβη τους, οι θύρες άνοιξαν στις 04:00 μ.μ., για την ατελείωτη ουρά των πενθούντων, που άρχισαν να περνούν μπροστά απ’ το βάθρο, με το ανοιχτό φέρετρο του Στάλιν και υπό τον ήχο πένθιμων συνθέσεων που εκτελούσαν διαπρεπείς μουσικοί όπως ο Νταβίντ Όιστραχ, η Ορχήστρα Μπολσόι, και η Ορχήστρα του Ωδείου της Μόσχας.

Ο παλαίμαχος συγγραφέας, ποιητής, κριτικός λογοτεχνίας, Αλεξέι Σουρκόφ (А. А. Сурков), που υπογράφει το κύριο άρθρο στην πρώτη σελίδα της Πράβντα στο φύλο της 9^ης Μαρτίου, με τίτλο «Ο μεγάλος αποχαιρετισμός», αναφέρει ότι «τρεις συνεχόμενες μέρες, χωρίς σταματημό, πρωί-βράδυ, ξεχύνονταν ορμητικά στους δρόμους της Μόσχας οι ανθρώπινοι μαίανδροι της αγάπης και του πένθους, συγκλίνοντας στην αίθουσα των Κιόνων»⁴. Ο Αλεξέι Σουρκόφ, θα είναι και ο σεναριογράφος της ταινίας ντοκιμαντέρ, με τον ίδιο τίτλο «Великое прощание», που γυρίστηκε από τις 6 έως τις 9 Μαρτίου 1953, σε όλη την ΕΣΣΔ, καθώς και στις χώρες του σοσιαλιστικού στρατοπέδου, αποτυπώνοντας στο πανί το τετραήμερο πένθος και την κηδεία του Στάλιν. Η απόφαση για την κινηματογράφηση πάρθηκε από την Επιτροπή κηδείας και υπεύθυνος ορίστηκε ο υπουργός Κινηματογραφίας της ΕΣΣΔ Ι. Γ. Μπολσακόφ (И. Г. Большаков). Η κινηματογράφηση έγινε από το Κεντρικό στούντιο ταινιών ντοκιμαντέρ (Центральная студия документальных фильмов – ЦСДФ) και πήραν μέρος 193 εικονολήπτες. Την σκηνοθετική επιμέλεια της ταινίας είχαν οι: Г. В. Александров, С. А. Герасимов, И. П. Копалин, Е. И. Свилова, И. Ф. Сеткина, М. Э. Чиаурели και αφηγητής δεν θα μπορούσε να μην ήταν ο Ю. Б. Левитан. Στο αφιέρωμα έχω χρησιμοποιήσει σκηνές από αυτό το ιστορικής αξίας φιλμ. Όσοι θέλετε μπορείτε να το δείτε στο youtube στην διεύθυνση: https://www.youtube.com/watch?v=_kyJD0lkkpc&t=1791s

Το μόνο που δεν έγραψε, ο Αλεξέι Σουρκόφ στην Πράβντα και στο σενάριό του (αλλά ούτε θα του το επέτρεπαν, βέβαια) ήταν το γεγονός ότι η κοσμοσυρροή ήταν τόσο μεγάλη, που σε ορισμένες περιπτώσεις στους δρόμους της Μόσχας, λόγω του υπερβολικού συνωστισμού, πολλοί άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους! Πόσοι κανείς δεν μπορεί να πει. Όπως αναφέρει ο ιστορικός Όλεγκ Χλεβνιούκ, που είναι και ανώτερος ερευνητικός εταίρος στο Κρατικό Αρχείο της Ρωσικής Ομοσπονδίας, τα αρχεία των ερευνών γύρω από αυτά τα γεγονότα δεν είναι ακόμη διαθέσιμα στους ερευνητές⁵. Πάντως το Ρωσικό περιοδικό «Родина» στο ένθετό του «Источник» τον Ιούνιο του 2003, δημοσίευσε την ομιλία του Χρουστσόφ, κατά την διάρκεια δείπνου στο συγκρότημα του πάλαι ποτέ καλοκαιρινού παλατιού του πρίγκιπα Φέρντιναντ «Евксиноград» στη Βάρνα, στις 16 Μαΐου 1962. Μόλις του είχε απονεμηθεί ο τίτλος του επίτιμου δημότη Βάρνας και για πρώτη φορά δημοσίως ανέφερε ότι τις ημέρες του πένθους, 109 άνθρωποι έχασαν την ζωή τους μέσα στον συνωστισμό και στον πανικό του πλήθους⁶.

Αν και οι εφημερίδες δεν έγραψαν τίποτα για τη συμφορά αυτή στα αρχεία βρέθηκαν επιστολές αυτοπτών μαρτύρων που υπέβαλλαν τα παράπονά τους σε διάφορες κυβερνητικές υπηρεσίες. Ο Χλεβνιούκ παρουσιάζει δύο επιστολές.

Η πρώτη ήταν μία ανώνυμη επιστολή προς τον Γκεόργκι Μαλενκόφ (6 Μαρτίου 1953) που αναφέρει: «Επί πέντε ώρες μάντρωναν τον κόσμο σε ολόκληρη τη Μόσχα, και κανένας αστυνομικός δεν ήξερε που βρισκόταν η γραμμή: Οι αστυνομικοί έπεφταν με τα αυτοκίνητά τους πάνω σε φάλαγγές που αποτελούνταν από χιλιάδες ανθρώπους και προκαλούσαν θύματα, κραυγές και βογκητά πόνου. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι βάδιζαν γύρω γύρω στους μπλοκαρισμένους δρόμους που οδηγούσαν στην Αίθουσα των Κιόνων και δεν έβρισκαν τρόπο μα μπουν! […] Μόνο ένας σαμποτέρ θα ανακοίνωνε ότι η είσοδος θα ξεκινούσε στις 4:00 και θα γνωστοποιούσε την διαδρομή στις 9:00»⁷.

Η δεύτερη ήταν μία επιστολή ομάδας πολιτών προς την Κεντρική Επιτροπή και το Ανώτατο Σοβιέτ (10 Μαρτίου 1953) στην οποία σημειώνεται ότι: «Δεν είναι η πρώτη φορά που κατά τη διάρκεια της μετακίνησης ενός μεγάλου πλήθους ανθρώπων η αστυνομία μετατράπηκε σε ανήμπορο οργανισμό, ή μάλλον σε παραβάτη της έννομης τάξης. Πόσο αξιοθρήνητο υπήρξε το θέαμα – μπροστά σε ένα πλήθος εκατοντάδων ανθρώπων και σε ξένους που έβαζαν σημάδι τους πάντες με τις φωτογραφικές μηχανές τους – όταν άρχισαν να μαζεύουν τους τραυματίες και τους καταπλακωμένους και να τους φορτώνουν σε ασθενοφόρα. Μια σκηνή απλά σοκαριστική.»⁸

Ο ποιητής Γιεβγκένι Γιεφτουσένκο, ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Ιλιά Έρεμπουργκ, ο συγγραφέας Αντρέι Σινιάφσκι που ήταν σπουδαστής, όπως και ο γιος του Χρουστσόφ, Σεργκέι και τόσοι από τους συμπατριώτες τους, βρισκόταν στους δρόμους της Μόσχας και είδαν με τα μάτια τους τον πανικό. Κατά τις τελευταίες νυχτερινές ώρες του λαϊκού προσκυνήματος πριν από την κηδεία, ασθενοφόρα, αστυνομικά και στρατιωτικά οχήματα διέσχιζαν τους δρόμους», έγραψε αργότερα ο τότε διευθυντής της Πράβντα, Ντμίτρι Σεπίλοφ, «μεταφέροντας το φορτίο τους, ακρωτηριασμένα πτώματα, στα νεκροτομεία»⁹.

Οι ανίκανοι αξιωματούχοι έφεραν μεγάλη ευθύνη για την τραγωδία στη Μόσχα, αλλά ένα από τα αίτιά της ήταν και ο τεράστιος αριθμός των ανθρώπων που ήθελαν να δουν για τελευταία φορά τον βοζντ. Τι τους ώθησε σε αυτό; Το έκαναν από αγάπη; Από περιέργεια; Επειδή έπαθαν μαζική ψύχωση; Επειδή τους δόθηκε μια σπάνια ευκαιρία να εκφράσουν αυθόρμητα τα συναισθήματά τους; Φαίνεται πως ίσχυαν όλοι αυτοί οι λόγοι, και πολλοί άλλοι¹⁰.

Πρώτοι, στις 6 Μαρτίου, στέκονται ως τιμητική φρουρά δίπλα από τη σορό του Στάλιν, αντικριστά, η «παλιά φρουρά»: αριστερά οι Μαλενκόφ, Μπέρια, Βοροσίλοφ, Μόλοτοφ και δεξιά οι Μπουλγκάνιν, Χρουστσόφ, Καγκάνοβιτς, Μικογιάν.

Την σκηνή αυτή η Πράβντα θα την «εμπλουτίσει δημιουργικά» και με το φέρετρο του Στάλιν που θα το τοποθετήσει στο κέντρο της φωτογραφίας αλλά πιο πίσω και ιδωμένο από το πλάι, με δύο ένστολους στρατιώτες να στέκονται στις δύο άκρες του. Ο Στάλιν φαίνεται πάνω από ένα στρώμα λουλουδιών, με το σώμα του να κείτεται σ’ ένα βάθρο ψηλότερα από τα κεφάλια των οκτώ αντρών. Αυτή η φωτογραφία θα μπει στο φύλλο της Δευτέρας 9 Μαρτίου, ημέρα της κηδείας.

Για πρώτη φορά η Πράβντα δείχνει τη φωτογραφία με τη σορό του Στάλιν, στο φύλλο του Σαββάτου, 7 Μαρτίου, στο πάνω δεξιό τέταρτο της δεύτερης σελίδας. Ο βοζντ κείτεται σ’ ένα υπερυψωμένο βάθρο, ενώ οι διάδοχοί του στέκονται από τη μια πλευρά του φέρετρου. Όπως σωστά παρατηρεί ο Joshua Rubenstein «Δείχνουν αναλογικά μικροί κι ασήμαντοι, επειδή η εικόνα του ανθοστόλιστου νεκρού μεγεθύνθηκε ώστε να δείχνει πολύ μεγαλύτερος από το πραγματικό του μέγεθος. Στέκονται σε δύο σειρές, με τον Μαλενκόφ να βρίσκεται κοντύτερα στο κεφάλι του Στάλιν. Δίπλα του είναι οι Μπέρια, Βοροσίλοφ, Μπουλγκάνιν, Καγκάνοβιτς κι ο Μόλοτοφ στην μπροστινή σειρά, ενώ οι Μικογιάν και Χρουστόφ φαίνονται ανάμεσα στους ώμους των άλλων…, κάτι που ίσως αποτελεί ένδειξη για το ποιοι ηγέτες ήταν σε υψηλότερη θέση από τους άλλους»¹¹. Εγώ θα έλεγα να παρατηρήσουμε και την διόρθωση στο σωματότυπο του Μαλενκόφ. Μάλλον τον δείχνει υπερβολικά αδυνατισμένο! Αυτός που έκανε τη διόρθωση θα πίστευε ότι η εικόνα του υπέρβαρου Μαλενκόφ, υπονομεύει την ικανότητά του να προβάλλει μια ηγετική εικόνα. Οι παρεμβάσεις της Πράβντα υπέρ του Μαλενκόφ, όπως θα δούμε παρακάτω θα του γυρίσουν μπούμερανγκ.

Στο Κυριακάτικο φύλλο (8 Μαρτίου), στην πρώτη σελίδα κάτω δεξιά, το ανοιχτό φέρετρο παρουσιάζεται στο κέντρο, ενώ ο αριθμός και η τοποθέτηση της τιμητικής φρουράς έχει αλλάξει. Στ’ αριστερά της εικόνας, από το κεφάλι του Στάλιν προς τον θεατή, είναι ο Μαλενκόφ, ακολουθούμενος από τον Μπέρια και τον Χρουστσόφ. Αντικριστά τους, στα δεξιά της εικόνας, από τα πόδια της σορού προς τον θεατή στέκονται οι Μπουλγκάνιν, Βοροσίλοφ, Καγκάνοβιτς. Από τη φωτογραφία, μάλλον έχουν κοπεί οι δύο ακριανοί, από τ’ αριστερά ο Μόλοτωφ και απ’ τα δεξιά ο Μικογιάν. Ίσως να έχει γίνει ξανά «διόρθωση» με την ανταλλαγή των θέσεων ανάμεσα στον Χρουστσόφ και στον Βοροσίλοφ της φωτογραφίας που θα δημοσιευθεί και την επόμενη μέρα.

Πλάνο με τους Μαλενκόφ, Μπέρια και Χρουστσόφ σε αυτή τη σειρά μαζί με τους υπόλοιπους, δίπλα από το φέρετρο, έχω απομονώσει παρακάτω, αλλά είναι από τις 9 Μαρτίου, λίγο πριν βγάλουν το φέρετρο έξω από τον Οίκο των Συνδικάτων.

Ο ανταποκριτής των New York Times, Χάρισον Σόλσμπερι, κατεγράφη στο ημερολόγιό του: «Τους βάζουν στην αίθουσα αραδιασμένους σε οκτάδες…Όλοι οι όμορφοι πολυέλαιοι είναι σκεπασμένοι από αραχνοΰφαντο κρέπι. Στους διαδρόμους υπάρχουν αναρίθμητα στεφάνια. Καθώς ανεβαίνουμε τη φαρδιά σκάλα, μια συμπαγής σειρά από στρατιώτες στέκει προσοχή. Όσο βαθύτερα εισχωρεί κανείς, τόσο βαθαίνει η τελετουργική ατμόσφαιρα πένθους. Τεράστιοι προβολείς φωτίζουν τους κίονες. Υπάρχουν εικονολήπτες και φωτογράφοι. Στη μεγάλη αίθουσα ο Στάλιν κείτεται σ’ ένα στρώμα από χιλιάδες άνθη – αληθινά, χάρτινα, κέρινα. Μια συμφωνική ορχήστρα παίζει πένθιμη μουσική. Η σειρά κινείται γρήγορα κι είναι δύσκολο να δει κανείς μες στο εκτυφλωτικό φως ποιος στέκει τιμητικός φρουρός. Ο Στάλιν είναι ξαπλωμένος, με το πρόσωπο του χλωμό και γαλήνιο, φορώντας τη στολή του αρχιστράτηγου και τις ταινίες των ταγμάτων και των μεταλλίων του. Πάνω σε μαξιλαράκια από βαθύ μπορντό βελούδο, στα πόδια του, είναι τα ίδια τα παράσημα. Η φιγούρα του αποπνέει ηρεμία. Σχεδόν προτού συνειδητοποιήσω, βρίσκομαι έξω ξανά.»¹²

Ο Ιλιά Έρεμπουργκ στα απομνημονεύματα του γράφει: «Την άλλη μέρα, μας πήγανε στην Αίθουσα των κιόνων. Έκανα κ’ εγώ τη βάρδια μου με άλλους συγγραφείς στην τιμητική φρουρά. […] Ο κόσμος πέρναγε από δίπλα, πολλοί κλαίγανε, οι γυναίκες ανασηκώνανε τα παιδιά τους, άκουγες ανάκατα την πένθιμη μουσική και τα αναφιλητά.»

Σύσσωμη η ανώτατη στρατιωτική ηγεσία, άνθρωποι των τεχνών και επιστημών, ο ανώτατος κλήρος, κομματικά στελέχη, αξιωματούχοι των 15 Δημοκρατιών, στελέχη συνδικάτων, παραγωγικών συγκροτημάτων, κοινωνικών, νεολαιίστικων, παιδικών, οργανώσεων, για τρεις μέρες στάθηκαν δίπλα στο βάθρο με την σορό του βοζντ, αποτελώντας μια σιωπηλή εναλλασσόμενη τιμητική φρουρά.

Ενώ εξετίθετο η σορός του Στάλιν, η είδηση για τον θάνατό του έκανε τον γύρο του κόσμου. Οι αντιπρόσωποι στην Επιτροπή Πολιτικής και Ασφάλειας των Ηνωμένων Εθνών τήρησαν ενός λεπτού σιγή στη μνήμη του. Σύμφωνα με το πρωτόκολλο των ΗΕ η μοναδική υψωμένη σημαία στις 6 Μαρτίου ήταν των Ηνωμένων Εθνών και κυμάτιζε μεσίστια. Το ίδιο επαναλήφθηκε μετά από τρεις μέρες την ώρα της κηδείας του Στάλιν.

Το Κρεμλίνο ήλπιζε ότι ο νεοεκλεγμένος πρόεδρος των ΗΠΑ Αϊζενχάουερ θα ερχόταν στη Μόσχα για την κηδεία. Όχι μόνο ο πρόεδρος δεν πήγε, αλλά ούτε και ο υπουργός Εξωτερικών Τζον Φόστερ Ντάλες. Μιας και δεν είχε ακόμη τοποθετηθεί ο νέος πρέσβης των ΗΠΑ, μετά τον χαρακτηρισμό ως persona non grata από την Σοβιετική κυβέρνηση, του πρέσβη Τζορτζ Φροστ Κέναν, το Σεπτέμβριο του 1952, ο Λευκός Οίκος ανέθεσε στον επιτετραμμένο Τζέικομπ Μπιμ να εκπροσωπήσει τον πρόεδρο, προάγοντας τον προσωρινά στη θέση του ειδικού πρεσβευτή¹³.

Το Διπλωματικό Σώμα σχημάτισε ουρά το Σάββατο 7 Μαρτίου για να υποβάλει τα σέβη του. Η κινεζική αντιπροσωπεία τοποθετήθηκε μπροστά από τον πρύτανη του Διπλωματικού Σώματος – κατά παράδοση είναι ο πρέσβης με την μακρύτερη θητεία στη συγκεκριμένη χώρα οποιαδήποτε δεδομένη στιγμή, ο Σουηδός πρέσβης εν προκειμένω -, ο οποίος διαμαρτυρήθηκε, αναγκάζοντας τους Σοβιετικούς να αναγνωρίσουν τη θητεία του¹⁴.

Ο Πρωθυπουργός της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας Τσου Εν Λάι ηγήθηκε της δεκαοκταμελούς αντιπροσωπείας. Ο μεγάλος απών ήταν ο ηγέτης Μάο Τσε-Τουνγκ. Αν και η σύζυγός του, Τσιανγκ Κινγκ, έτυχε να βρίσκεται στη Μόσχα εκείνο τον καιρό για ιατρικούς λόγους, ο Μάο αποφάσισε να μην παρευρεθεί. Ίσως να έπαιξε ρόλο στην απόφασή του, η ένταση που είχε προκληθεί τον Ιανουάριο του 1953, ανάμεσα στον αποθανόντα και στον Κινέζο ηγέτη. Τότε ο Μάο ανακάλυψε ότι ο σύντροφος Στάλιν παρακολουθούσε τις συνομιλίες του, μέσω μικροφώνων που είχε τοποθετήσει η Σοβιετική Κρατική Ασφάλεια (МГБ), στο υπνοδωμάτιο του. Ο Μάο είχε γίνει έξω φρενών και παραπονέθηκε εγγράφως στον Στάλιν. Εκείνος προσποιήθηκε τον αθώο, επιμένοντας ότι δεν είχε «ιδέα για τις ανάρμοστες δραστηριότητες στην Κίνα αυτών των πρακτόρων του Υπουργείου Κρατικής Ασφάλειας». Βέβαια πριν αναχωρήσει για την Μόσχα η αντιπροσωπεία, ο Μάο μαζί με τα μέλη του Πολίτμπιρο, επισκέφθηκαν τη Σοβιετική Πρεσβεία. Ένας Σοβιετικός διπλωμάτης θα αναφέρει ότι ο Μάο, αν και το προσπάθησε, δεν τα κατάφερε να κρύψει τα συναισθήματά του. Τελικά δάκρυσε, ενώ ο Τσου Εν Λάι ξέσπασε σε κλάματα μαζί με τον νέο Σοβιετικό πρέσβη, τον Αλεξάντρ Πανιούσκιν. Αλλά επειδή και για τους Kινέζους κομμουνιστές ισχύει η ρωμαϊκή φράση των πραιτοριανών, «Ο Αύγουστος πέθανε, έχουμε ένα νέο Αύγουστο!» που μέσω των Βυζαντινών και των Γάλλων έμεινε μέχρι τα χρόνια μας ως «ο βασιλιάς πέθανε, ζήτω ο βασιλιάς», δόθηκε η «γραμμή» και 50 000 Κινέζοι κομμουνιστές μελέτησαν την εισήγηση του Μαλενκόφ στο XIX Συνέδριο του ΚΚΣΕ¹⁵. Λένιν, Στάλιν και τώρα Μαλενκόφ, έτσι νόμιζε ο Κινέζος βοζντ.

Τα σέβη τους ήρθαν να υποβάλουν και ηγέτες των Λαϊκών Δημοκρατιών της Γηραιάς Ηπείρου. Από την Πολωνία ο πρόεδρος Μπολεσλάβ Μπιέρουτ και ο υπουργός Άμυνας στρατάρχης Κονσταντίν Ροκοσόφσκι. Από την Ουγγαρία ο Ματιάς Ράκοσι πρωθυπουργός και Γ.Γ. του Κόμματος του Εργαζόμενου Λαού της Ουγγαρίας καθώς και ο Ιστβάν Ντόμπι ο πρόεδρος της χώρας. Από την Τσεχοσλοβακία ο πρόεδρος Κλέμεντ Γκότβαλντ. Η επίσκεψη του Τσεχοσλοβάκου προέδρου θα αποβεί και μοιραία. Επιστρέφει από την κηδεία του Στάλιν στην Πράγα, στις 12 Μαρτίου, με πνευμονία και δύο μέρες μετά πεθαίνει, από ρήξη αορτής. Ήταν χρόνιος αλκοολικός και υπέφερε από καρδιακές παθήσεις που προκλήθηκαν από σύφιλη που τον ταλαιπωρούσε χρόνια. Ενώ λοιπόν παρακολουθούσε στις 9 Μαρτίου από την εξέδρα του Μαυσωλείου την είσοδο του βαλσαμωμένου σώματος του Στάλιν στο Μαυσωλείο, μετά από 10 μέρες θα βρεθεί στην ίδια θέση στο δικό του μαυσωλείο στην Πράγα. Βέβαια υπάρχει και μια θεωρία συνωμοσίας που την ασπάζονται και οπαδοί του λεγόμενου «μαρξισμού-λενινισμού-σταλινισμού», σύμφωνα με την οποία και ο Στάλιν και ο Γκότβαλντ, αλλά και ο Μπολεσλάβ Μπιέρουτ (1956) και ο Ματιάς Ράκοσι (1971), ακόμα και ο Νίκος Ζαχαριάδης (1973) δολοφονούνται. Οι πρώτοι τρεις από την δολοφονική χρουστσοφική συμμορία, ο τέταρτος απο την δολοφονική συμμορία των Μπρέζνιεφ-Καντάρ και ο πέμπτος από την δολοφονική συμμορία των Μπρέζνιεφ- Φλωράκη¹⁵. Της ρουμάνικης αντιπροσωπείας ηγείται ο πρόεδρος της χώρας Γκεόργκε Γκεοργκίου-Ντέζ και της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, ο πρόεδρός της, Ότο Γκρότεβολ και ο Γ.Γ. του Κομμουνιστικού Κόμματος της ΛΔΓ, Βάλτερ Ούλμπριχτ.

Επικεφαλής της αλβανικής αντιπροσωπείας είναι ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Σπύρο Κολέκα. Ο Πρώτος Γραμματέας του Αλβανικού Κόμματος Εργασίας, πρωθυπουργός, υπουργός Εξωτερικών και Άμυνας και αρχηγός των αλβανικών ενόπλων δυνάμεων, ο απόλυτος βοζντ της Αλβανίας, Ενβέρ Χότζα, παρέμεινε στα Τίρανα για να συντονίσει τις εκδηλώσεις λατρείας του αλβανικού λαού. Το αποκορύφωμα ήταν στις 9 Μαρτίου, την ώρα της κηδείας του Στάλιν. Αφού συγκέντρωσε όλο τον πληθυσμό των Τιράνων στη μεγαλύτερη πλατεία της πρωτεύουσας τους «έβαλε να γονατίσουν και να δώσουν όρκο 2 000 λέξεων για “αιώνια πίστη” και “ευγνωμοσύνη” προς τον “αγαπημένο τους πατέρα”, τον “μεγάλο απελευθερωτή”…στον οποίο χρωστούσαν “τα πάντα”»¹⁷.

Η ΛΔ Βουλγαρίας εκπροσωπείται από τον πρωθυπουργό και Γ.Γ. του ΒΚΚ Βέλκο Τσερβένκοφ. Η 6^η Μαρτίου είχε κηρυχθεί ημέρα παλλαϊκού πένθους. Στέλνονται συλλυπητήρια τηλεγραφήματα στην Κ.Ε. του ΚΚΣΕ και στη Σοβιετική κυβέρνηση, εκ μέρους της Κ.Ε. του ΒΚΚ, του Υπουργικού Συμβουλίου, του προεδρείου της Εθνοσυνέλευσης και των υπόλοιπων κοινωνικών – πολιτικών και μαζικών οργανώσεων. Πένθιμες συνελεύσεις συγκαλούνται σε επιχειρήσεις, ιδρύματα, χωριά. Σε αυτές τις συνελεύσεις εγκρίνονται συλλυπητήρια τηλεγραφήματα προς την Κ.Ε. του ΚΚΣΕ και τη Σοβιετική κυβέρνηση και στέλνονται μέσω της Σοβιετικής πρεσβείας. Στους χώρους δουλειάς, διαμορφώνονται σημεία για την απότιση φόρου τιμής για τον σύντροφο Στάλιν, με την τοποθέτηση τιμητικής φρουράς των εργαζομένων – εργατών, αγροτών, νεολαίων και άλλων. Οργανώνονται αντιπροσωπείες εργαζομένων από την πρωτεύουσα και την επαρχία που επισκέπτονται την Σοβιετική πρεσβεία, στη διασταύρωση των οδών Московска και Раковска στη Σόφια και αποδίδουν τα συλλυπητήριά τους με την κατάθεση στεφανιών και τοποθέτηση τιμητικής φρουράς μπροστά από το κτίριο της πρεσβείας. Το ίδιο κάνουν και οι αντιπροσωπείες των εργαζομένων των πόλεων Στάλιν (Βάρνα) και Ρούσε που επισκέπτονται τα αντίστοιχα Σοβιετικά προξενεία¹⁸.

Πέρα από το Διπλωματικό Σώμα, τα σέβη τους υποβάλουν και στέκονται τιμητική φρουρά αντιπροσωπίες από τα κομμουνιστικά κόμματα της Δύσης. Από το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα επικεφαλής της αντιπροσωπείας είναι το νούμερο δύο του κόμματος, Ζακ Ντυκλό. Ο Γ.Γ. του Κόμματος, Μωρίς Τορέζ, βρίσκονταν στη Μόσχα, αλλά για λόγους υγείας δεν μπόρεσε να παρευρεθεί και γι αυτό έστειλε στεφάνι. Επικεφαλής της ιταλικής αντιπροσωπείας είναι ο Γ.Γ. του ΙΚΚ, Παλμίρο Τολιάτι. Το ΚΚ της Μ. Βρετανίας αντιπροσωπεύεται από το Γ.Γ. Χάρυ Πόλλιτ και το μέλος του Π.Γ. Πέτερ Κέρριγκαν. Του ΚΚ Αυστρίας επικεφαλής της αντιπροσωπείας είναι ο πρόεδρος του Κόμματος, Γιόχαν Κόπλενιγκ, ενώ του ΚΚ Ισπανίας η Γ.Γ. του, η θρυλική Πασιονάρια, Ντολόρες Ιμπάρρουρι.

Οι επίσημες αντιδράσεις στο θάνατο του Στάλιν ήταν συνηθισμένες εκφράσεις συλλυπητηρίων για την απώλεια μιας εξέχουσας πολιτικής προσωπικότητας. Βέβαια για τους κομμουνιστές και κάθε προοδευτικό άνθρωπο εκείνης της εποχής η είδηση του θανάτου του βοζντ ήταν δυσβάστακτη. Την λύπη τους εξέφρασαν με τον δικό τους τρόπο σημαντικοί κομμουνιστές διανοούμενοι, όπως με ποιήματα τους ο Πάμπλο Νερούδα¹⁹, ο Ραφαέλ Αλβέρτι²⁰ οι δικοί μας Γιάννης Ρίτσος και Τάσος Λειβαδίτης αλλά και με άρθρα τους όπως ο Λουί Αραγκόν και με ζωγραφιές και σκίτσα τους όπως ο Πάμπλο Πικάσο.

Αυγή, Τεύχος: 119, 5/3/1953, T:\Αυγή\αυγή 1-3 1953\d69,f1.jpg — 24507, http://62.103.28.111/aski/rec.asp?id=12609

Αυγή 8/3/1953, T:\Αυγή\αυγή 1-3 1953\d75,f1.jpg – 24507http://62.103.28.111/aski/rec.asp?id=12633

Η είδηση της 4^ης Μαρτίου, ότι ο Στάλιν βρίσκεται στο νεκροκρέβατο, ενέπνευσε τον Γ. Ρίτσο να γράψει το ποίημα: «Ιωσήφ Βησαριόνοβιτς Στάλιν»²¹ το οποίο και δημοσιεύεται στο φύλλο της «Αυγής» στις 5 Μαρτίου 1953. Δεκαεφτά χρόνια πριν, στις 10 του Μάη, μια φωτογραφία στο εξώφυλλο του «Ριζοσπάστη» που απεικονίζει μια μητέρα, να θρηνεί πάνω από το νεκρό παιδί της, στη διασταύρωση των οδών Βενιζέλου και Εγνατία, στη Θεσσαλονίκη, ενέπνευσε τον ποιητή και για δύο μερόνυχτα, χωρίς τροφή και ύπνο, άρρωστος από φυματίωση, θα γράψει δεκατέσσερα θρηνητικά ποιήματα και μετά από ορισμένες μέρες άλλα έξι με γενικό τίτλο «Επιτάφιος». Ο Μεγάλος μας ποιητής έμεινε στις μνήμες, τουλάχιστον των περισσότερων, με τον «Επιτάφιο», τη «Ρωμιοσύνη» και όχι με τα: «Ιωσήφ Βησαριόνοβιτς Στάλιν» (1953) και «Ο Σύντροφος μας Νίκος Ζαχαριάδης» (1945).

Το ίδιο ισχύει και για τον στιχουργό του τραγουδιού «Βρέχει στη φτωχογειτονιά», τον ποιητή Τάσο Λειβαδίτη, ο οποίος δημοσιεύει πάλι στην «Αυγή» στις 8 Μαρτίου 1953, το δικό του ποίημα για τον εκλιπόντα «Στάλιν»²². Δεν χωρά αμφιβολία ότι τα συναισθήματα των παραπάνω δημιουργών ήταν ειλικρινή, έκφραζαν την λύπη εκατομμυρίων και θα μείνω σ’ αυτό.

LETTRES FRANCAISES (LES) no:456 12/03/1953 https://www.mutualart.com/Article/-The-Political-world-of-Picasso-is-very-/D4CC23F0CA3FEB0E

Ειλικρινή ήταν και τα συναισθήματα του δημιουργού της Γκουέρνικα, Πάμπλο Πικάσο, όταν μετά από παράκληση του συντρόφου του Λουί Αραγκόν έφτιαξε ένα σκίτσο του Στάλιν για τις ανάγκες του εβδομαδιαίου περιοδικού «Τα γαλλικά γράμματα» και του αφιερώματος του για τον Στάλιν. Όμως αυτά τα ειλικρινή συναισθήματα παρεξηγήθηκαν και από εχθρούς και από συντρόφους. Ο Πικάσο στις 8 Μαρτίου από το Βαλορίς που βρίσκεται, φτιάχνει με γραφίτη ένα πορτρέτο του Στάλιν βασιζόμενος σε μια νεανική φωτογραφία του εκλιπόντος από το 1903. Την είχε βρει η σύντροφός του Φρανσουάζ Ζιλό σε κάποια παλιά εφημερίδα²³. Ο διάσημος ζωγράφος σκίτσαρε το πρόσωπο του νεαρού τότε επαναστάτη με το παχύ μουστάκι, θέλοντας να τονίσει τον απλό λαϊκό άνθρωπο και όχι τον ηγέτη και στρατηλάτη Στάλιν και το έστειλε στο περιοδικό. Όπως εξηγεί αργότερα ο Αραγκόν, φέρανε το πορτρέτο αργά, ένα τέταρτο της ώρας πριν κλείσει η εκτύπωση του περιοδικού. Του ‘ριξε μια ματιά. Δεν το βρήκε παράξενο. Είχε συνηθίσει στα πορτρέτα του Πικάσο. Έδειχνε το Στάλιν σε νεότερη ηλικία. Είχε όλα τα χαρακτηριστικά του Γεωργιανού. Κι ακόμα η ώρα ήταν περασμένη. Δεν είχε τον καιρό να σκεφτεί τον αντίκτυπο που θα είχε η δημοσίευσή του. Όπως ο ίδιος λέει δεν μπήκε στην θέση του θεατή, του αναγνώστη, του κοινού να το δει μέσα από τα δικά του μάτια και αυτό ήταν το λάθος του. Έδωσε την εντολή προς δημοσίευση²⁴ με την λεζάντα κάτω από το σκίτσο να γράφει: «Ο Στάλιν από τον Πάμπλο Πικάσο, 8 Μάρτη 1953». Το πορτρέτο μπήκε πρωτοσέλιδο ανάμεσα στις νεκρολογίες του Αραγκόν και του Ζολιό Κιουρί.

Πριν ακόμα κυκλοφορήσει το τεύχος οι πρώτοι που αντέδρασαν ήταν οι εργαζόμενοι της «Ουμανιτέ» οργάνου του Γαλλικού ΚΚ, που συστεγάζονταν με τα «Γαλλικά γράμματα», θεωρώντας ότι το σκίτσο ειρωνεύεται τον Στάλιν²⁵. Όταν στις 12 Μαρτίου το περιοδικό κυκλοφόρησε, η λονδρέζικη Daily Mail κορόιδεψε με χαρά το σκίτσο: «Προσέξτε τα μεγάλα συναισθηματικά μάτια, τις μπούκλες που μοιάζουν κρατημένες με φιλέ, το δήθεν ντροπαλά κρυμμένο χαμόγελο αλά Μόνα Λίζα· θα μπορούσε να είναι το πορτρέτο μιας γυναίκας με μουστάκι». Η Τζάνετ Φλάντερ στη στήλη της από το Παρίσι στο New Yorker γράφει ότι η εικόνα έδειχνε πολύ νεανική και, με εξαίρεση το μουστάκι, δεν έμοιαζε καθόλου με τον Στάλιν, «πράγμα που η κομματική βάση το θεώρησε απαράδεκτο φόρο τιμής στον νεκρό.»²⁶ Όντως οι διαμαρτυρίες τις επόμενες ημέρες εντάθηκαν, τα γραφεία του περιοδικού και της «Ουμανιτέ» κατακλύστηκαν με οργισμένα τηλεφωνήματα κι επιστολές διαμαρτυρίας. Ακόμα και οι Ιταλοί κομμουνιστές αισθάνθηκαν προσβεβλημένοι και η μεγάλη έκθεση εκείνων των ημερών «Πικάσο 1937 – 1953» μεταφέρθηκε από την Ρώμη στο Μιλάνο με την συνοδεία διαμαρτυριών. Να μην ξεχνάμε ότι το κυρίαρχο στιλ τέχνης που αναπτύχθηκε στη Σοβιετική Ένωση και ήταν ο κανόνας της κομμουνιστικής αισθητικής ήταν ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός. Το «λάθος» του πρωτεργάτη του υπερρεαλισμού Αραγκόν ήταν να απευθυνθεί στον Πικάσο. Στις 18 Μαρτίου στο πρωτοσέλιδο της «Ουμανιτέ» η ηγεσία του Κόμματος εξέδωσε ανακοίνωση με την οποία βάζει τα πράγματα στην θέση τους: «Η Γραμματεία του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος αποδοκιμάζει κατηγορηματικά τη δημοσίευση στα “Γαλλικά γράμματα” της 12ης Μαρτίου του πορτρέτου του μεγάλου Στάλιν από το σύντροφο Πικάσο. Χωρίς να αμφισβητεί την πίστη του μεγάλου καλλιτέχνη, του οποίου η δέσμευση στους αγώνες της εργατικής τάξης είναι γνωστή σε όλους, η Γραμματεία του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι ο σύντροφος Αραγκόν, μέλος της Κεντρικής Επιτροπής και διευθυντής των “Γαλλικών Γραμμάτων”, ο οποίος, συν τοις άλλοις, αγωνίζεται γενναία για την ανάπτυξη της ρεαλιστικής τέχνης, επέτρεψε τη δημοσίευσή του»²⁷.

Αυγή, Τεύχος 161, 26/4/1953, T:\Aggelos_mac\ΑΥΓΗ. 4-6_1953\d26,f1.jpg – 24507

http://62.103.28.111/aski/rec.asp?id=20826

Μετά την «γραμμή» που έδωσε το Κόμμα όπως ήταν αναμενόμενο ο Λουί Αραγκόν έκανε την αυτοκριτική του σε άρθρο του στην «Ουμανιτέ», περίληψη του οποίου δημοσίευσε και η «Αυγή» στις 26 Απριλίου 1953, το οποίο και παρουσιάζω παραπάνω. Όμως ήταν αναμενόμενο ο Πικάσο να μην βάλει νερό στο κρασί του, για τον λόγο αυτό το Κόμμα έστειλε τον εκδότη του περιοδικού Πιερ Νταί να εξηγήσει και να καθησυχάσει τον μεγάλο αλλά και απρόβλεπτο δημιουργό. Ο Νταί κατέγραψε έναν φοβερό πικάντικο μονόλογο του Πικάσο για το σκίτσο που θα έφτιαχνε εάν ακολουθούσε τους κανόνες του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Για να μην μακρηγορήσω κι άλλο, όποιος θέλει μπορεί να μπει σε αυτό το site (http://nv.am/pikasso-i-stalin/) να διαβάσει σχετικά. Κλείνοντας να πω ότι το περιβόητο αυθεντικό πορτρέτο του Στάλιν θεωρείται χαμένο και η υποθετική αξία του, σύμφωνα με εμπειρογνώμονες ανέρχεται στο ποσό του ενός έως ενάμισι εκατομμυρίου ευρώ.

Στη Μόσχα, την Δευτέρα 9 Μαρτίου στις 10:00, τα μέλη της «παλιάς φρουράς» του Πρεζίντιουμ της Κ.Ε. του ΚΚΣΕ, με επικεφαλής νεκροπομπούς τους Μαλενκόφ και Μπέρια, ακολουθούμενους από τους Μόλοτοφ, Βοροσίλοφ, Χρουστσόφ, Μπουλγκάνιν, Καγκανόβιτς και Μικογιάν, αλλά και τον πρωθυπουργό της Κίνας, Τσου Εν-Λάι, μεταφέρουν το φέρετρο με τη σορό του Στάλιν έξω από τον Οίκο των Συνδικάτων. Ξεκινά η νεκρώσιμη πομπή.

Η ανακοίνωση της Επιτροπής για την οργάνωση της κηδείας στις 9 Μαρτίου 1953. Πηγή: РГАСПИ. Ф. 558. Оп. 11. Д. 1487. Л. 57. Επάνω αριστερά η υπογραφή του Ν. Χρουστσόφ. https://rg.ru/2018/03/05/rodina-stalin-pohorony.html

Αυτή τη φορά η οργάνωση της τελετής είναι καλά σχεδιασμένη, λεπτό προς λεπτό, με γνώμονα πρωτίστως την ασφάλεια των υψηλών προσώπων που παρευρίσκονται. Αρκετές ώρες πριν την τελετή μεταφέρθηκαν στην Κόκκινη Πλατεία 6 000 στρατιώτες, 15 000 μέλη μιας «αντιπροσωπείας εργατών» (μάλλον πράκτορες της μυστικής αστυνομίας), καθώς και 3 500 οχήματα που χρησιμοποιήθηκαν ως οδοφράγματα²⁸. Οι παρευρισκόμενοι είχαν προμηθευτεί ειδικές άδειες και μέχρι τις 09:30 π.μ., είχαν πάρει τις θέσεις τους στην Κόκκινη Πλατεία και καρτερικά περίμεναν, κρατώντας σημαίες και εκατοντάδες ντυμένα με μαύρο ύφασμα πορτρέτα του Στάλιν. Μαύρες και κόκκινες πένθιμες σημαίες στόλιζαν και τα κτίρια αντίκρυ στο Κρεμλίνο.

Επίσημη άδεια εισόδου στην Κόκκινη Πλατεία για την κηδεία του Στάλιν

Πηγή: Иван Абатуров – https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=59208614

Η τελετή όπως είπαμε κινηματογραφήθηκε επίσημα από το Κεντρικό στούντιο ταινιών ντοκιμαντέρ (Центральная студия документальных фильмов – ЦСДФ). Μετά από 64 χρόνια θα μάθουμε ότι υπήρχε και ένας άλλος που βιντεοσκόπησε κρυφά την κηδεία του Στάλιν από ένα μπαλκόνι της αμερικάνικης πρεσβείας με θέα το Κρεμλίνο. Ήταν ο ταγματάρχης του αμερικανικού πεζικού Martin Manhoff, υπάλληλος της πρεσβείας των ΗΠΑ.

Με την κατηγορία της κατασκοπείας την 1^η Ιουνίου του 1954, ο Manhoff και δύο αξιωματικοί της πρεσβείας, θα εγκαταλείψουν την Σοβιετική Ένωση. Η εφημερίδα “Труде” είχε δημοσιεύσει σημείωμα σύμφωνα με το οποίο οι τρεις Αμερικανοί, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους με τον Υπερσιβηρικό, είχαν καταγράψει διάφορες εγκαταστάσεις υποδομής σε ένα σημειωματάριο. Ένας αξιωματούχος της CIA όταν ρωτήθηκε το 2017, σχετικά με την κατηγορία εκείνη, δήλωσε στο Radio Liberty, ότι η Υπηρεσία «δεν αποκαλύπτει το status των εργαζομένων ακόμη και μετά το θάνατό τους». Ο Manhoff πέρα από την κηδεία του Στάλιν, είχε φωτογραφίσει και βιντεοσκοπήσει την καθημερινότητα της ζωής των σοβιετικών, την κυκλοφορία στους δρόμους, τις παρελάσεις, μέχρι και το ζωολογικό κήπο της Μόσχας. Θα είναι αφελές να πιστέψουμε ότι ο Manhoff δεν ήταν κατάσκοπος των ΗΠΑ και ότι το φωτογραφικό και κινηματογραφικό υλικό δεν δόθηκε στην αμερικάνικη κυβέρνηση. Πάντως ένα αρχείο του Manhoff με έγχρωμες διαφάνειες και αρνητικά, μαζί με φιλμ των 16mm (ανάμεσά τους και το φιλμ από την κηδεία του Στάλιν), προσωπικές σημειώσεις και αλληλογραφία του, είχαν αποθηκευθεί δίπλα στο σπίτι του στο Kirkland του Seattle (σε ένα εγκαταλειμμένο συνεργείο αυτοκινήτων που ανήκε στον πεθερό του Manhoff) και αποκαλύφθηκαν μετά το θάνατο τόσο το δικό του όσο και της συζύγου του Jan, το 2016. Οι κληρονόμοι του φρόντισαν να το δωρίσουν στο Πανεπιστήμιο της Ουάσιγκτον και έτσι από το 2017 γίναμε και εμείς μάρτυρες μιας άλλης οπτικής γωνίας της κηδείας του Στάλιν²⁹.

Άλλα ας επιστρέψουμε στην Κόκκινη Πλατεία και στα δρώμενα εκεί λίγο μετά της 10:00 π.μ., της 9^ης Μαρτίου 1953.

Ο αντιστράτηγος Κ.Ρ. Σιρίτιν, διοικητής της φρουράς της Μόσχας, βαδίζει αργά στην κεφαλή της πομπής. Πίσω του έρχονται αυτοί που κουβαλούν τα εκατοντάδες στεφάνια και ακολουθούν δεκατέσσερις ανώτατοι αξιωματικοί της Σοβιετικής Ένωσης. Οι στρατάρχες Μπουντιόνι (επικεφαλής), Σοκολόφσκι, Γκόβοροφ, Κόνιεφ, Τιμοσένκο, Μαλινόφσκι, Μερετσκόφ και Μπογκντάνοφ, καθώς και έξι στρατηγοί και ναύαρχοι, κρατούν πάνω σε μαξιλάρια από άλικο βελούδο, τα παράσημα και τα μετάλλια του γκενεραλίσιμους (στρατηλάτη) Στάλιν. Πίσω τους έρχεται ένα μοναδικό μαύρο άλογο και έπειτα άλλα έξι μαύρα άλογα που σέρνουν έναν φαιοπράσινο κιλλίβαντα με το φέρετρο πάνω. Ο ίδιος ο νεκρός είναι ορατός μέσα απ’ τον γυάλινο θόλο του φερέτρου. Ακολουθούν τα μέλη του Πρεζίντιουμ και ο Τσου Εν-Λάι, κι έπειτα άλλοι ανώτεροι αξιωματούχοι του Κόμματος και της Κυβέρνησης, και τα μέλη της οικογένειας. Μια μεγάλη ομάδα από διπλωμάτες ακολουθεί, με αξιωματούχους από άλλες σοσιαλιστικές χώρες να βαδίζουν μαζί με διπλωμάτες που η έδρα τους ήταν στη Μόσχα³⁰.

(Πράβντα, 10 Μαρτίου 1953)

Η νεκρική πομπή έφτασε στην Κόκκινη Πλατεία είκοσι δύο λεπτά αργότερα και αφού κατέθεσαν γύρω από την βάση του Μαυσωλείου τα εκατοντάδες πράσινα, ρόδινα και μαβιά στεφάνια και το φέρετρο τοποθετήθηκε σε ένα βάθρο μπροστά από το Μαυσωλείο, οι επίσημοι καλεσμένοι ηγέτες και τα μέλη του Πρεζίντιουμ του Κόμματος πήραν την θέση τους στον εξώστη του Μαυσωλείου που έφερε πλέον την ονομασία ΛΕΝΙΝ – ΣΤΑΛΙΝ. Από αριστερά προς τα δεξιά βλέπουμε τους: Γκεόργκε Γκεοργκίου-Ντέζ, Μπολεσλάβ Μπιέρουτ, Πακ Ντε Άι, Βάλτερ Ούλμπριχτ, Ντολόρες Ιμπάρρουρι, Ότο Γκρότεβολ, Βέλκο Τσερβένκοφ, Ματιάς Ράκοσι, Πιέτρο Νένι, Παλμίρο Τολιάτι, Ζακ Ντυκλό, Κλέμνετ Γκότβαλντ, Μπουλγκάνιν, Μόλοτοφ, Βοροσίλοφ, Μαλενκόφ, Χρουστσόφ, Μπέρια, Σαμπούροφ, Τσου Εν Λάι, Περβούχιν, Καγκανόβιτς, Σβέρνικ, Μικογιάν.

Ο επικεφαλής της επιτροπής για την οργάνωση της κηδείας, Χρουστσόφ ανοίγει την τελετή με την παρουσίαση του Μαλενκόφ, που εκφωνεί τον κύριο επικήδειο λόγο, ενώ θα ακολουθήσουν με τους λόγους τους και οι Μπέρια και Μόλοτοφ. Οι ομιλητές, επαναλαμβάνοντας ουσιαστικά ο ένας τον άλλον, υπογράμμισαν τη σταθερή προσήλωση του λαού και της χώρας στην πορεία που χάραξε ο Στάλιν.

(Πράβντα, 10 Μαρτίου 1953, πρώτη σελίδα, η ομιλία του Μαλενκόφ)

Ο Μαλενκόφ, αποκαλώντας τον Στάλιν «σημαντικότερη μεγαλοφυΐα της ανθρωπότητας», εξέφρασε την πεποίθηση ότι η ΕΣΣΔ «έχει όλα τα απαραίτητα για την οικοδόμηση της ολοκληρωμένης κομμουνιστικής κοινωνίας». Επίσης υπογράμμισε την ανάγκη για τη Σοβιετική Ένωση να συμβιώσει ειρηνικά με όλες τις χώρες και για τον πληθυσμό της να απολαύσει ένα υψηλότερο επίπεδο ζωής.

(Πράβντα, 10 Μαρτίου 1953, δεύτερη σελίδα, οι ομιλίες Μπέρια και Μόλοτοφ)

Στην ομιλία του ο Μπέρια ως γνήσιος υμνητής της σταλινικής γλώσσας δήλωσε ότι «ανάμεσα στις εξαιρετικά σημαντικές αποφάσεις που συντείνουν στην εξασφάλιση της απρόσκοπτης και σωστής καθοδήγησης ολόκληρου του δημόσιου βίου της χώρας συγκαταλέγεται ο διορισμός στη θέση του Προέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου της Ένωσης των ΣΣΔ του ταλαντούχου μαθητή του Λένιν και πιστού συνεργάτη του Στάλιν Γκεόργκι Μαξιμιλιάνοβιτς Μαλενκόφ». Ο Μπέρια, φυσικά, υπενθύμισε ότι, ακολουθώντας το σταλινικό δρόμο, πρέπει «να ανεβάζουμε και να οξύνουμε ακούραστα την επαγρύπνηση του Κόμματος και του λαού απέναντι στις επιβουλές και τις ραδιουργίες των εχθρών του σοβιετικού κράτους. Σήμερα επιβάλλεται να εντείνουμε ακόμα περισσότερο την επαγρύπνησή μας».

Κατά γενική ομολογία, μόνο ο επικήδειος λόγος του Μόλοτοφ, που παρεμπιπτόντως εκείνη την ημέρα είχε τα γενέθλιά του, έχει μια νότα προσωπική και ανθρώπινη, αναφερόμενος στον Στάλιν ως «στενό φίλο και απείρως αγαπητό μας άνθρωπο». Ως υπουργός Εξωτερικών, δήλωσε ότι θα έρθει σε επαφή μόνο με εκείνες τις χώρες που φιλοδοξούν να συνεργαστούν με τη Σοβιετική Ένωση. Ο Μολότοφ έδωσε επίσης προσοχή στην «ανάπτυξη του εθνικού απελευθερωτικού κινήματος στις αποικιακές και εξαρτημένες χώρες».

Μετά το πέρας των ομιλιών οι διάδοχοι του βоζντ, σηκώνουν το φέρετρο με τη σορό του Στάλιν και υπό τους ήχους του «Πένθιμου Εμβατήριου» του Σοπέν περνούν την είσοδο του Μαυσωλείου, όταν οι δείκτες του ρολογιού στον Πύργο του Σπάσκι δείχνουν ακριβώς 12:00. Ξεκινούν χαιρετιστήριοι κανονιοβολισμοί, από το Κρεμλίνο, τριάντα συνολικά, δέκα το λεπτό, ενώ το ίδιο γίνεται σ’ όλες τις πρωτεύουσες των δημοκρατιών της Ένωσης, καθώς και στο Λένινγκραντ, στο Στάλινγκραντ, στη Σεβαστούπολη, στην Οδησσό. Ταυτόχρονα ηχούν σειρήνες πλοίων, τρένων, εργοστασίων, για τρία λεπτά και μετά τηρείτε ενός λεπτού σιγή σε όλη την Σοβιετική Ένωση και όχι μόνο. Συγκεντρώσεις και τιμές σε πολλά μέρη του κόσμου.

Στη Κόκκινη Πλατεία της Μόσχας, η σιωπή σπάει με τον ύμνο της ΕΣΣΔ και την έπαρση της σημαίας, από τη μεσίστια θέση, στην κορυφή. Ο στρατηγός Σινίτιν δίνει την εντολή ν’ αρχίσει η παρέλαση μπροστά από το Μαυσωλείο Λένιν – Στάλιν. Νεαροί στρατιώτες, παρελαύνοντας ζωηρά διασχίζουν την Κόκκινη Πλατεία ακολουθούμενοι από τη φρουρά της Μόσχας – βαρέα πυροβόλα, τεθωρακισμένα οχήματα και οχήματα φορείς όπλων, ενώ την ίδια στιγμή πετούν στρατιωτικά αεροσκάφη. Με τη στρατιωτική παρέλαση το τελετουργικό κομμάτι της κηδείας τελειώνει. Η μάχη της διαδοχής μόλις έχει ξεκινήσει.

Σημειώσεις

ΒΟΛΚΟΓΚΟΝΟΦ ΝΤ., 1990, Βιβλίο 2ο Μέρος 2ο, σσ. 279 – 280
ΒΟΛΚΟΓΚΟΝΟΦ ΝΤ., 1990, Βιβλίο 2ο Μέρος 2ο, σ. 276
RUBENSTEIN, J., 2017, σ. 130
ΒΟΛΚΟΓΚΟΝΟΦ ΝΤ., 1990, Βιβλίο 2ο Μέρος 2ο, σ. 280
KHLEVNIUK, O., 2018, σ. 397
Источник, 6/2003, σ. 130
KHLEVNIUK, O., 2018, σ. 398
KHLEVNIUK, O., 2018, σσ. 397 – 398
RUBENSTEIN, J., 2017, σσ. 132 – 134
KHLEVNIUK, O., 2018, σσ. 398 – 399
RUBENSTEIN, J., 2017, σ. 121
RUBENSTEIN, J., 2017, σσ. 130 – 131
RUBENSTEIN, J., 2017, σ. 152
RUBENSTEIN, J., 2017, σ. 131
RUBENSTEIN, J., 2017, σσ. 145 – 146
ΑΝΑΣΥΝΤΑΞΗ, http://anasintaxi.blogspot.com/2017/03/matyas-rakosi-1431892-521971.html
RUBENSTEIN, J., 2017, σ. 143
Βλ. Κάποτε ονομαζόταν «ΣΤΑΛΙΝ», https://petinakis.wordpress.com
Βλ. Ωδή στον Στάλιν, http://www.katiousa.gr/logotechnia/poiisi/pablo-neruda-ode-to-stalin/
Βλ. Τελετουργική τυμπανοκρουσία για το θάνατο του Στάλιν, http://www.katiousa.gr/logotechnia/poiisi/rafael-alberti-teletourgiki-tympanokrousia-gia-to-thanato-tou-stalin-proletariako-rock/
Βλ. Αυγή, Τεύχος: 119, 5/3/1953, T:\Αυγή\αυγή 1-3 1953\d69,f1.jpg — 24507, http://62.103.28.111/aski/rec.asp?id=12609
Βλ. Αυγή 8/3/1953, T:\Αυγή\αυγή 1-3 1953\d75,f1.jpg – 24507 http://62.103.28.111/aski/rec.asp?id=12633
Βλ. Хайме Ногера, 13 окт 2018. Портретът на Сталин, който Пикасо би искал никога да не бе нарисувал https://bg.rbth.com/history/328628-picaso-portret-na-stalin
Βλ. Αυγή, Τεύχος 161, 26/4/1953, T:\Aggelos_mac\ΑΥΓΗ. 4-6_1953\d26,f1.jpg – 24507 http://62.103.28.111/aski/rec.asp?id=20826
Βλ. ΚΑΤЮΥΣΑ, To σκίτσο του Πικάσο για το Στάλιν: Ένα μικρό σκάνδαλο http://www.katiousa.gr/istoria/skitso-tou-pikaso-gia-stalin-ena-mikro-skandalo/
RUBENSTEIN, J., 2017, σ. 142
Βλ. Хайме Ногера, https://bg.rbth.com/history/328628-picaso-portret-na-stalin
KHLEVNIUK, O., 2018, σ. 398
Όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να δει το δεκάλεπτο φιλμ του Manhoff στην παρακάτω διεύθυνση: (https://www.currenttime.tv/a/manhoffarchive-stalin/28359843.html) και να διαβάσει για τον Manhoff στο site της RFE/RL (https://www.rferl.org/a/manhoff-archive-part-four-spy-or-artist/28419036.html)
ΒΟΛΚΟΓΚΟΝΟΦ ΝΤ., 1990, Βιβλίο 2ο Μέρος 2ο, σ. 280, RUBENSTEIN, J., 2017, σσ. 151 – 152

Βιβλιογραφία

Хрушчов, Н., 1956. ОТЧЕТЕН ДОКЛАД НА ЦЕНТРАЛНИЯ КОМИТЕТ НА КПСС ПРЕД XX КОНГРЕС НА ПАРТИЯТА. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

Хрушчов, Н., 1956. ЗА КУЛТА КЪМ ЛИЧНОСТТА И ЗА ПОСЛЕДИЦИТЕ ОТ НЕГО. Доклад на първи секретар на ЦК на КПСС пред XX конгрес на партията. СОФИЯ: Изд. Къща „АРТ – Кентавър“, 1991.

XX КОНГРЕС НА КПСС, 1956. РЕЗОЛЮЦИЯ, ДИРЕКТИВИ, ПОСТАНОВЛЕНИЯ. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

XX КОНГРЕС НА КПСС, 1956. РЕЧИ НА ЧЛЕНОВЕТЕ И КАНДИДАТ-ЧЛЕНОВЕТЕ НА ПРЕЗИДИУМА И НА СЕКРЕТАРИТЕ НА ЦК НА КПСС. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

Постановление на Централния комитет на КПСС за преодоляване на култа към личността и последиците от него, 1956. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

XXI ИЗВЪНРЕДЕН КОНГРЕС НА КПСС, 1959. Н.С. ХРУШЧОВ. КОНТРОЛНИ ЦИФРИ ЗА РАЗВИТИЕ НА НАРОДНОТО СТОПАНСТВО НА СССР ПРЕЗ 1959 – 1965 ГОДИНА. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

XXII КОНГРЕС НА КПСС, 1961. Отчет на Централния комитет на КПСС пред XXII на Комунистическата партия на Съветския съюз. Доклад на първия секретар на Централния комитет другария Н. С. Хрушчов. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

XXII КОНГРЕС НА КПСС, 1961. Заключителното слово на първия секретар на Централния комитет другария Н. С. Хрушчов пред XXII конгрс на КПСС. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

Червенков В., 1952. XIX конгрес на КПСС. СОФИЯ: ИЗДАТЕЛСТВО НА БЪЛГАРСКАТА КОМУНИСТИЧЕСКА ПАРТИЯ

Авторханов, А., 1991. Загадката около смъртта на Сталин. София: Издателство Интерпринт

Авторханов, А., 1994. Технология на властта. Том 1§2 София: Издателска къща „Хр. Ботев“

Болън Ч. Е., 2020. СВИДЕТЕЛ НА ИСТОРИЯТА 1929 – 1969. София Университетско Издателство „Св. Климент Охридски“

Хрушчов, Н.,2011. Хора. Години. Власт. Мемоари в три тома. София: Издателство ПРОЗОРЕЦ.

Власик Н. С. & Рибин А. Т.2017. РЕДОМ ДО СТАЛИН.Исторически портрет. София: Издателство ПАРИТЕТ

Волкогонов, Д. 1991. ТРИУМФ И ТРАГЕДИЯ. Политически портрет на Й.В.СТАЛИН. София: ВОЕННО ИЗДАТЕЛСТВО

Волкогонов, Д. 1996. СЕДЕМТЕ ВОЖДОВЕ. София: Издателство Труд.

Дюран, А., 2017. НИКИТА ХРУШЧОВ – ЧОВЕКЪТ, ДАРИЛ СВОБОДА. МИТОВЕ И РЕАЛНОСТ. София: Издателство ПАРИТЕТ

Зенкович Н., 1999. Тайните на отминаващия век. Книга 3, София: Издателство Мириам

Зенкович Н., 2000. Тайните на отминаващия век. Книга 4, София: Издателство Мириам

Наумов Л., 2017. Сталин и НКВД. София: Издателство Паритет

Млечин, Л., 2018. Сталин. Злата съдба на Русия. София: Издателство ПАРИТЕТ

Млечин, Л., 2019. ТАЙНИ И ЗАГАДКИ НА СТУДЕНАТА ВОЙНА. ОТ РЕЧТА ВЪВ ФУЛТЪН ДО РАЗПАДА НА СССР. София: Издателство ПАРИТЕТ

Монтефиоре С., 2007. СТАЛИН. Дворът на червения цар. София: Издателство ПРОЗОРЕЦ

Монтефиоре, С. 2009. Младият Сталин. София: Издателство Прозорец.

Мухин Ю., 2017. Тайните за Берия. За какво убиха съратника на Сталин. София: Издателство Паритет

Найт, Е., 2004. БЕРИЯ. Дясната ръка на Сталин. София: ИК „АНИМАР“.

Карпов, В., 2004. ГИБЕЛТА НА СТАЛИН. София: Издателство „Нова зора“

Коткин, С., 2015 Сталин – том1: Пътят към властта (1878 – 1928). София: Издателство „Милениум“

Коткин, С., 2018. Сталин – том 2: В очакване на Хитлер (1929 – 1941). София: Издателство „Милениум“

Радзински Е., 1997. Сталин. София: Издателство Прозорец.

Суваров В., 2014. КРАХЪТ. Хроника на Великото десетилетие. Книга втора. София: Издателство „ФАКЕЛ ЕКСПРЕС“.

Судоплатов П., 2008. Кремъл и Лубянка. Спецоперации 1930-1950. София: Издателство Прозорец.

Чуев Ф. , 1998. Молотов си спомня. Сто и четиридесет беседи на Феликс Чуев с Молотов. Том 1-2. София: Издателство Абагар

ΒΟΛΚΟΓΚΟΝΟΦ ΝΤ., 1990. ΘΡΙΑΜΒΟΣ ΚΑΙ ΤΡΑΓΩΔΙΑ. Πολιτικό πορτρέτο του Ι.Β.Στάλιν. Αθήνα: Εκδόσεις «ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ»

ΜΕΝΤΒΕΝΤΙΕΦ ΖΟΡΕΣ & ΡΟΪ, 2004. Ο ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΣΤΑΛΙΝ. Αθήνα: Εκδόσεις ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ

RUBENSTEIN, J., 2017. ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΗΜΕΡΕΣ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝ. Αθήνα: Εκδόσεις «ΨΥΧΟΓΙΟΣ».

KHLEVNIUK, O., 2018. ΣΤΑΛΙΝ. ΜΙΑ ΝΕΑ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη.

FITZPATRICK, S. ΟΙ ΣΥΜΒΟΥΛΟΙ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝ. Τα επικίνδυνα χρόνια της σοβιετικής πολιτικής 1923 – 1957. Αθήνα: Εκδόσεις

Crasnianski, T. 2019. Η εξουσία με ιατρική συνταγή, Ηγέτες του 20ού αιώνα υπό την επήρεια ουσιών. Αθήνα: Εκδόσεις Μεταίχμιο

Костин А. Л., 2011 “Смерть Сталина. При чем здесь Брежнев?” Издательство: Эксмо https://history.wikireading.ru/409989

Добрюха Н., 2007 „Как убивали Сталина“ Издательско-полиграфическое объединение «У Никитских ворот» https://libking.ru/books/sci-/sci-politics/477897-114-nikolay-dobryuha-kak-ubivali-stalina.html#book

ИЗВЕСТИЯ, 1 (312) январь 1991, Дело Берия. Пленум ЦК КПСС — 2—7 июля 1953 г. Стенографический отчет, σσ. 139 – 214

Click to access izvestiya_ck_kpss_1991_01__ocr.pdf

Источник 1/1994, Последняя «ОТСТАВКА» Сталина, σσ. 106 – 111

Click to access istochnik_1994_1__ocr.pdf

Источник, 6/2003, «Я являюсь продуктом сталинскои эпохи». Речь Н. С. Хрущева на товарищеском ужине в Евксинограде (Варна), 16 мая 1962 года. http://publ.lib.ru/ARCHIVES/I/”Istochnik”/_”Istochnik”.html

Аллилуева С. 1990. Двадцать писем к другу. http://www.lib.ru/MEMUARY/ALLILUEWA/letters.txt

Н. Ковалева, А. Коротков, С. Мельчин, Ю. Сигачев, А. Степанов, 1998. “Молотов, Маленков, Каганович. 1957. Стенограмма Июньского пленума ЦК КПСС и другие документы”. Москва. Издательство: Международный Фонд “Демократия” http://xn--80aagr1bl7a.net/index.php?md=books&to=art&id=945

А.Артизов, Ю.Сигачев, В.Хлопов, И.Шевчук. 2000. “Реабилитация: как это было (документы Президиума ЦК КПСС и другие материалы. Март 1953 – февраль 1956)” Том 1. Москва. Издательство: Международный Фонд “Демократия” http://xn--80aagr1bl7a.net/index.php?md=books&to=art&id=854

В.Наумов, Ю. Сигачев, 1999. “Лаврентий Берия. 1953. Стенографический июльского Пленума ЦК КПСС и другие документы. Россия ХХ век. Документы”. Москва. Издательство: Международный Фонд “Демократия” http://xn--80aagr1bl7a.net/static/upload/books/file/4346.pdf

В. Наумов, М. Прозуменщиков, Ю. Сигачев, Н. Томилина, И. Шевчук, 2001. “Георгий Жуков. Стенограмма октябрьского (1957 г.) Пленума ЦК КПСС и другие документы”. Москва. Издательство: Международный Фонд “Демократия” http://xn--80aagr1bl7a.net/static/upload/books/file/4537.pdf

Οπτικοακουστικό υλικό

Сообщение о смерти И.Сталина 1953г.: https://www.youtube.com/watch?v=h4-ffZcXFM8

Великое прощание.. (1953): https://www.youtube.com/watch?v=_kyJD0lkkpc&t=2051s

Радзинский – Смерть Сталина. Другая версия: https://www.youtube.com/watch?v=V0dhaAiZR80

ЭКСКУРСИЯ ПО ДАЧЕ СТАЛИНА: https://www.youtube.com/watch?v=vTwVXkFQRQA

Дача Сталина: https://www.youtube.com/watch?v=zYF8Bz4FCKU

Ближняя дача Сталина на сайте Кунцево-онлайн: https://www.kuncevo-online.ru/kinozal_kino_dacha_stalina.php#opicaniedachi

Как умер Сталин (2 серии) Документальный Фильм: